مصاحبه با دکتر کریم سنجابی

دکترای حقوق از دانشگاه پاریس

استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

وزیر فرهنگ ۱۹۵۱

نماینده دوره هفدهم مجلس شورای ملی از کرمانشاه

رهبر جبهه ملی

نخستین وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: پانزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱

مصاحبه با آقای دکتر کریم سنجابی در روز دوشنبه بیست­وسوم مهر ۱۳۶۲ برابر با پانزدهم اکتبر ۱۹۸۳ در شهر چیکو-ایالت کالیفرنیا. مصاحبه­کننده ضیاء صدقی.

س- آقای دکتر سنجابی در بدو امر می­خواهم از شما خواهش کنم که لطفاً به تفصیل سوابق خانوادگی، تحصیلات و چگونگی آغاز فعالیت­های سیاسی و اجتماعی خودتان را برای ما شرح بدهید.

ج- خیلی تشکر می­کنم. امیدوارم حال من اجازه بدهد و بتوانم به­طور کافی به مطالبی که مورد نظر شما هست جواب بدهم، یک نتیجه مفید و مطلوب از این مصاحبه به دست بیاوریم. همان‌طوری که قبل از این صحبت­ها خدمت شما گفتم، فقط خواهش و تقاضای من این است تا زمانی که من حیات دارم این مصاحبه انتشار پیدا نکند، مگر اینکه اگر زمانی لازم بشود و من حیات داشته باشم با مشاوره خود من باشد. این یک نکته­ای هست که بین ما توافق روی این مطلب حاصل شده است.

س- بله. صددرصد.

ج- حالا سؤالی که شما کردید یکی راجع به سوابق خانوادگی من بود و یکی راجع به سوابق تحصیلات و آغاز فعالیت سیاسی من. راجع به خانواده من به­طوری که می­دانید من کُرد و از ایل سنجابی هستم که یکی از ایلات کُرد ساکن کرمانشاه است و اگر لازم بدانید و بخواهید اول می­توانم اطلاعاتی هرقدر شما بخواهید و به هر اندازه که لازم بدانید راجع به ایل سنجابی برای شما صحبت بکنم.

س- از آنجایی که ما یک چنین اطلاعاتی به تفصیل در هیچ جا منتشرشده نداریم، من خیلی ممنون خواهم شد اگر شما لطف بفرمایید و این را به تفصیل توضیح بدهید.

ج- بله. محل سکونت ییلاقی یا به اصلاح سردسیری ایل سنجابی در دشتی معروف به ماهی­دشت است که در لغت اصلاً ماددشت بوده است. ماهی­دشت جزء استان کرمانشاه است که تقریباً از چهارفرسخی غرب شهر کرمانشاه شروع می­شود و تا دو، دوازده فرسخی آن ادامه دارد. یک بُعد دیگر آن از دامنه­ی کوه شاهو نزدیک روانسرآغاز و تا کاروانسرای ماهی­دشت و تا پشت شهر شاه­آباد کشیده می­شود. این محل ییلاقی ایل سنجابی است که الان در حدود صدوشصت پارچه آبادی و ده در آن قرار دارد.

محل گرمسیری و قشلاقی ایل در زمان­های پیش در خارج از مرز ایران و در مرز ایران از نزدیکی­های قصرشیرین و نزدیکی­های نفت­خانه و محل نفت قصر شیرین بود که از آنجا شروع می­شد و تا حدود قزل رباط و شهربان که الان جزو عراق هستند، ادامه پیدا می­کرد. در سال ۱۹۱۴، قبل از شروع جنگ­های بین­الملل اول یک هیئتی از طرف دولت انگلیس و از طرف دولت روس به­صورت میانجی برای تعیین مرز بین ایران و دولت عثمانی آن زمان آمدند تا با نمایندگان ایران و نمایندگان عثمانی سرحدّات غرب ایران را که مورد اختلاف بین دو دولت بود، معین بکنند. در آن­موقع به حدود قصرشیرین که رسیدند، پدربزرگ من حاکم قصرشیرین و سرحددار بود. در آنجا عثمانی­ها فوق‌العاده فشار آورده بودند و انگلیسی­ها هم با نظر عثمانی­ها موافقت داشتند که قصرشیرین و قسمتی از غرب ایران را که جلگه است و تقریباً به جلگه عراق متصل و معروف به جلگه زهاب است در مرز عثمانی قرار بدهند.

س- آقای دکتر سنجابی، اسم پدربزرگ شما چه بود؟

ج- شیرمحمدخان صمصام­الممالک بود. سنجابی­ها در آنجا مقاومت فوق‌العاده سختی کردند و تسلیم تمایلات اجنبی نشدند و بالاخره مرز به همین حدودی که الان معین است، معلوم شد. ولی آن مراتع قشلاقی خارج از نفتخانه را که در حدود قزل رباط و شهربان قرار دارد جزو خاک عثمانی آن زمان شناختند. ولی یک پروتکل ضمیمه این قرارداد مرزی شد که نمایندگان دولت انگلیس و دولت روس هم امضا کردند و همین­طور نمایندگان ایران و عثمانی که به موجب آن دولت عثمانی شناخت که این نقاط از لحاظ مرتع ملک سنجابی­ها است و متعلق به سنجابی­ها است و سنجابی­ها بدون پرداخت مالیات به دولت عثمانی هرساله برای محل قشلاقی و تعلیف احشامشان به اینجا می­آیند و دولت عثمانی هم تعهد کرد که حق آنها را محفوظ بدارد. منظور این است که محل تعلیف احشام و محل قشلاق ایل سنجابی در این حدود از خاک عثمانی که فعلاً عراق است قرار داشته است و معمولاً آنجا می­رفتند. اما ایل سنجابی که یک ایل کرد است، در واقع یک ایل جوان و یک ایل جدید است. در تواریخ قدیم ما اسمی از ایل سنجابی نتوانستیم پیدا کنیم. آن­طور که خود ما اطلاع داریم حداکثر این ایلی که فعلاً به این نام در ناحیه کرمانشاه است از اوایل دوره قاجاریه وجود داشته و در بعضی از لشکرکشی­های دولت ایران هم سوارهای آن شرکت می­کرده­اند. مثلاً در اردوکشی که دولت ایران برای تصرف هرات کرد از ایل سنجابی یک عده­ای سوار به­طور مسلّم حضور داشته­اند. حتی افسانه­ای در میان مردم سنجابی هست که می­گویند رؤساء آن سوارها لباس­هایی بر تن داشتند که آستر یا یقه آنها از پوست سنجاب بوده و به همین مناسب آنها را هم سنجابی­ها خطاب می­کردند و این اسم از آنجا برای آنها باقی مانده است.

سنجابی­ها از سه ناحیه مختلف به ایالت کرمانشاه آمده­اند. آنها از دوازده تیره مرکب­اند. چندین تیره اینها علی­التحقیق از ناحیه فارس کوچانده شده­اند. شاید در زمان نادرشاه افشار و یا در دوره صفویه با اجبار و اکراه و یا از روی رضا و رغبت آنها را آورده­اند. برای اینکه در این مرز و بوم ساکن و نگهبان سرحدّات باشند. آن تیره­هایی که از فارس آمده­اند، بیشتر تیره­های رؤسای ایل سنجابی و به اصطلاح خان­های سنجابی هستند. یعنی خانواده­ی ما علی­التحقیق جزو کوچانده‌شده­ها یا مهاجرین از ناحیه فارس هستند. شما شاید در تواریخ قدیم ایران هم خوانده باشید که طوایفی از کردها در دوره­های بعد از اسلام در بعضی از نواحی فارس مثلاً در ناحیه شبانکاره بوده و حتی حکومت­هایی هم داشته­اند. بنابراین، بعید نیست که در دوران صفویه مردمی از کرد در آن نواحی وجود داشته باشند. چند تیره سنجابی که اسامی آنها معمولاً با کلمه وند خاتمه پیدا می­کند از ناحیه لرستان آمده­اند و اینها عبارتند از تیره­هایی به نام جلیله­وند، سیمینه‌وند، سرخاوند که الان هم در سنجابی از تیره­هایی مشهور هستند و لهجه و تکلمشان هم به لهجه لری و لکی بیشتر شباهت دارد. چند تیره سنجابی هم از عراق و از حدود شهر زور و از کناره­های دیاله­ی عراق آمده و مشهور به دیالیان هستند. تمام این تیره­های سنجابی در این ناحیه ماه­دشت سکونت اختیار کردند که آن­وقت ملک مردم شهری و قسمت عمده­ی آن جلگه­ی سرسبز و چمنزار بوده است و به علت اینکه سنجابی­ها هم حشم­دار و گوسفنددار بودند و این مراتع در تابستان فوق‌العاده مطبوع بود، آن مردم در حواشی چمنزارها و در کوه­های پیرامون آن سکونت پیدا کردند. تا اینکه کم­کم توانستند که خودشان نیز بعضی از املاک آنجا را بخرند. آن­طور که در اطلاعات ما هست، بنیان­گذار ایل سنجابی به­صورت ایل جدا و مستقل جد بزرگ ما شخصی بوده است به نام حسن­خان. این حسن­خان که تقریباً معاصر با اواخر سلطنت فتحعلیشاه قاجار بوده است، مردی بود فوق‌العاده کافی و زرنگ و کاردان و توانست املاک بسیار زیادی در آن نواحی کم­کم خریداری نماید. او پسر لایقی هم به نام محمدرحیم‌خان داشته است. حسن­خان و پسرش محمدرحیم‌خان تقریباً در حدود چهل­، پنجاه پارچه آبادی بزرگ در همان ناحیه ماهی‌دشت به تدریج خریداری می­کنند که همان پایگاه محلی قدرت و اعتبار آنها می­شود. به عنوان جمله­ی معترضه راجع به سابقه­ی تاریخی ایل سنجابی این نکته را هم اضافه کنم که مطابق تحقیقاتی که خود بنده کرده­ام، دریافتم که در ناحیه شمال کردستان یعنی در حدود شمال مهاباد و در خاک عراق در اوایل قاجاریه یک طایفه­ای به نام سنجابی در همان حدود بین رضائیه و خاک عثمانی آن زمان وجود داشته است. در یک کتاب تاریخی از تاریخ قاجاریه که به وسیله یکی از شاهزادگان قاجار نوشته شده و مرحوم عباس اقبال آشتیانی آن را چاپ کرده، چنین آمده است که: رئیس قشون ایران یک طایفه از اکراد را که یاغی و گردنکش بوده­اند شکست می­دهند و تعقیب می­کنند و آنها متواری می­شوند و به ایل سنجابی در آن­طرف رضائیه در خاک عثمانی پناه می­برند. بنابراین معلوم است که در آن­موقع یک طایفه­ای به نام سنجابی، یک مردمی به نام سنجابی در آنجا بوده­اند، ولی من هرچه در این اواخر کوشش کردم که ببینم آیا از آنها اشخاصی وجود دارد نتوانستم چیزی بیابم. هرچند از خانواده خودم شنیده بودم که در آن حدود ما بستگانی داریم.

در اشعار نظامی گنجوی هم مخصوصاً در اسکندرنامه وی هم بنده یک شعری دیدم که در آن، چون مادرش کرد بود –محققاً نظامی مادرش کرد بود- در آنجا که از تبار خودش صحبت می­کند کلمه «سنجابی» را به کار می­برد. آیا واقعاً در زمان نظامی هم یک همچین طایفه­ای وجود داشته؟ درست بر من معلوم نیست. آنچه محقق است همین است که در آغاز صحبت خود عرض کردم. یعنی ایل سنجابی عبارت از آن تیره­هایی است که از ناحیه فارس و از ناحیه لرستان و از ناحیه دیاله و شهر زور عراق آمدند و در ناحیه ماهی­دشت کرمانشاه سکونت اختیار کردند. آن تیره­ها به علت اینکه مذهب تقریباً تمام آنها یک مذهب بوده است، یعنی آنها به اصطلاح خودشان اهل حق یا آن­طوری که متداول است علی­اللهی بوده­اند، به یکدیگر گرایش داشته­اند. درباره کلمه علی­اللهی هم بی­مناسبت نیست توضیح بدهم که در واقع اینها علی را خدا نمی­دانند، بلکه معتقد به ظهورات مختلف و متدرج خدا هستند و ظهور اکمل او را در شخص علی می­دانند ولی این ظهور منحصر به­فرد نیست، ظهورات و تجلّیات دیگری هم حضرت علی به اصطلاح علی­اللهی­ها داشته است که حتی بعد از زمان حضرت علی هم کسان دیگری صاحب این ظهورات شده­اند. از جمله شخصی به نام سلطان اسحاق که می­گویند در عهد امیرتیمور بوده، مظهر یکی از همین ظهورات بوده و همو در واقع، بنیان‌گذار این طریقه است.

س- مقصود شما از ظهورات جلوه و …

ج- بله مقصود جلوه و مظهر است. بنابراین، اینها این اعتقاد را دارند و خودشان را مسلمان می­دانند و به قرآن معتقد هستند و به امامان معتقد هستند، البته آن ارادت خاص را به حضرت علی دارند که او را جلوه واقعی حضرت حق می­دانند. تقریباً کم و بیش نظیر آنچه عیسویان درباره مسیح می­گویند. به­هرحال، سنجابی­ها که همه آنها اهل حق بودند، در همان زمان اجتماع آنها پیشوای بزرگی از صوفیه اهل حق در ناحیه کرمانشاه به نام سیدبراکه ظهور می­کند که در گوران و از طایفه­ی گوران بوده و تأثیر فوق‌العاده­ای در پیروان این طریقه داشته است. مردم و درویشان زیادی در پیرامون او جمع می­شوند و خانقاه او مرجعیّت عظیمی پیدا می­کند. بیشتر مردم طوایف گوران که آنها هم ده، پانزده هزار خانوار هستند و بیشتر مردم سنجابی پیرو سیدبراکه و خاندان او می­شوند. این وحدت مذهبی یکی از وسایط پیوند دادن تیره­های مختلف سنجابی به همدیگر بود.

یکی دیگر از وسایل پیوند آنها همان محل­های سکونت ییلاقی و قشلاقی آنها بود. سنجابی­ها در ابتدا جزو ابواب جمع ایل بزرگ زنگنه محسوب می­شدند، به­طوری که می­دانید زنگنه از ایل­های خیلی بزرگ کرد ایران بوده و در زمان پادشاهان صفویه عظمت و اعتبار زیادی داشته است. شیخ علیخان زنگنه صدراعظم بعضی از پادشاهان صفوی ظاهراً شاه­سلیمان مردی فوق‌العاده مقتدر و توانا و سردار بزرگی بود، ایل زنگنه تا این اواخر در ایران به صورت ایلی وجود داشت، هرچند بعداً رؤسای آنها شهرنشین شدند و شیوه­ی ایلی را از دست دادند، خانواده زنگنه در کرمانشاه از مهم­ترین خانواده­های آن شهر هستند. طوایف زنگنه هم در بین ایلات دیگر پراکنده و مستهلک شدند. ولی هم اکنون یک ایل زنگنه در خاک عراق وجود دارد که از حدود خانقین تا کرکوک پراکنده هستند.

به­هر حال، در دوره قاجاریه این تیره­های کوچیده و یا کوچانده شده­ی سنجابی را ابواب جمع زنگنه کردند. پیداست که زنگنه چون ایل قوی و مقتدری بوده، سنجابی­ها پیوستگی به آن را برای خودشان وسیله حمایت و پشتیبانی می­دانستند. تا زمان حسن‌خان جد اعلای من که الان اسم بردم، سنجابی­ها جزء ایل زنگنه بودند، ولی در زمان حسن‌خان اختلافی با رئیس ایل زنگنه پیدا می­کنند و زد و خورد و قتل و کشتاری بین اینها رخ می­دهد. از آن تاریخ، مدتی ایل سنجابی متواری می­شود تا اینکه بعداً دولت موقت و والی کرمانشاه فرمان ریاست ایل سنجابی را به‌صورت ایل جدایی به همان حسن­خان می­دهد و او در این ایل سنجابی موجود اولین رئیس ایل می­شود.

بنابراین، تاریخ پیدایش این ایل شاید در حدود صدوپنجاه سال بیشتر نباشد. حسن­خان پسرهای متعددی داشته که بزرگ­ترین آنها محمدرحیم‌خان و کوچک­ترین آنها شیرمحمدخان صمصام‌الممالک جد پدری من بود. شیرمحمدخان نیز سه پسر نامی داشت. پسر بزرگ­ترش قاسم‌خان ملقب به سردار ناصر پدر من بود. از پسرهای دیگرش یکی سردار بسیار معروف و با کفایت و وطن­دوست ایران علی­اکبر‌خان سردار مقتدر بود که عموی بزرگ من حساب می­شد و پسر دیگرش سالار ظفر حسین سنجابی بود. شیرمحمد‌خان جد من از طرف دولت به عنوان حاکم قصرشیرین و سرحددار منصوب شد و از آن تاریخ تا زمان پهلوی حکومت قصرشیرین و مرزداری آن حدود با سنجابی­ها بود که امنیت جاده کاروان‌رو و جاده تجارتی و زیارتی معروف قصرشیرین به کرمانشاه را حفاظت می­کردند. به این ترتیب، ایل سنجابی وسعت و توسعه پیدا کرد، خود شیرمحمدخان صمصام­الممالک در قصرشیرین اقامت داشت که هم اکنون عکس قلعه­ی محل اقامتش را به شما نشان دادم و حکومت ایل را به پسر بزرگ­ترش که پدر من باشد، قاسم خان، واگذار کرد. پدرم در ایل حکومت داشت و ایشان در مرز.

خوانین سنجابی در ناحیه ماه­دشت که محل اقامتشان بود، دهات مختلف داشتند و هر یک از آنها در ده خود یک قلعه بنا کرده بود. قلعه در آن زمان یک محل استحکامات جنگی بود با سنگرها و جان­پناه­های مخصوص و هم یک کارگاه کشاورزی، محلی که در آن صنایع محلی مثل قالی‌بافی، نمد، گلیم و این جور چیزها در قسمت­هایی از آن برپا می­شد. خان­ها در قلعه­های خودشان سکونت داشتند و نوکرها و اتباع­شان در دهات مختلف. قوه جنگی ایل سنجابی از دو نیرو تشکیل می­شد. یکی سوارهای نوکری بود که خان­ها افرادی را به صورت نوکر خودشان استخدام می­کردند و به آنها معمولاً اسب و تفنگ می­دادند و در دهات پیرامون خود آنها را ساکن می­کردند. اینها وابسته و در خدمت آقای خودشان بودند. پدر و عموهای من در زمان خود، تقریباً هفتصد سوار به صورت نوکر شخصی داشتند. قسمت دیگری از نیروی مسلح ایل از خود مردم ایل تشکیل می­شد. ایل سنجابی در آن­موقع که در حدود شاید هفت تا هشت هزار خانوار بود، در حدود حداقل دو هزار مرد جنگی داشت که هفتصد سوار آن جزء نوکری و اتباع شخصی سردارها بودند و هزار و دویست تا هزار و پانصد نفر از تیره­های مختلف ایل. و خود این یک نیرو و یک قشون قابل توجهی به حساب می­آمد. سنجابی­ها، همیشه نسبت به دولت مطیع بودند، به­علاوه محل سکونت آنها چون به شهر کرمانشاه خیلی نزدیک و در جلگه صاف همواری است و کوهستان­های سخت ندارد آنها نمی­توانستند مثل طوایف کوه­نشین دیگری به صورت یاغی و سرکش زندگی کنند و می­بایستی همیشه حسن رابطه را با دولت و با والی­های کرمانشاه نگاه بدارند. به­طوری که تاریخ زندگی­شان نشان می­دهد تقریباً هیچ­وقت مردمان این ایل به صورت یاغی و گردنکش در مقابل دولت و حکومت مرکزی قرار نگرفته و بلکه برعکس همیشه همراه و همکار بوده­اند.

در نهضت مشروطیت ایران ایل سنجابی با مشروطه­خواهان همراهی کرد و جهات مختلفی باعث آن بود. یکی از آن جهات مذهبی بود، چون خانواده مستقیم پدری من شیعه بوده و هستند، هم پدرم و هم پدربزرگم و هم جد اعلای ما حسن‌خان که اسم بردم، شیعه بودند. چنان­که جنازه حسن‌خان را بعد از فوتش به نجف بردند و همچنین جنازه­ی پسر بزرگ او محمدرحیم‌خان را. صمصام­الممالک نیز یک شیعه متصّب بود و به این مناسبت نسبت به روحانیون فوق‌العاده احترام داشت. در صدر مشروطیت آخوند ملامحمد کاظم خراسانی که پیشوای بزرگ شیعیان ایران در نجف بود، نامه­ای به پدربزرگ من و ایل سنجابی نوشت و به وسیله مرحوم علی هیئت فرستاد که بنده نسخه­اش را یک وقتی داشتم. وی سنجابی­ها را دعوت کرد که از مشروطیت حمایت بکنند. بله یک علت این که سنجابی­ها به مشروطه گرایش پیدا کردند، همین تبلیغ علمای بزرگ این­طوری بود. یک علت دیگر اجتماعی آن که نظر خود بنده است، این است که ایل سنجابی در آ­ن­موقع در برابر تجاوز ایل قدرتمند کلهر قرار داشت. ایل کلهر، بزرگ­ترین ایل کرد است که شاید در تمام نواحی کردنشین ایران و عراق و ترکیه هم ایلی به بزرگی آن نباشد، شاید پنجاه هزار خانوار باشند. ایلخانی کلهر در آن زمان داود‌خان امیراعظم رئیس ایل کلهر بود که وی بنابر جهاتی که حالا تفصیلش بی­مورد است، با سنجابی­ها خیلی بد بود و چندین بار به سنجابی اردو کشید و قلعه­های سنجابی ار آتش زد و این اختلافات بین این دو ایل وجود داشت.

به مناسبت اینکه داود‌خان امیر اعظم رئیس ایل کلهر با مستبدین و با سالارالدوله یاغی که علیه مشروطیت بود همراهی می­کرد، سنجابی­ها که مخالف او بودند بالطبع به مشروطیت علاقه پیدا کردند و خود همین کیفیت یک آبرو و احترامی به ایل سنجابی به عنوان آزادی­خواهی داد و این جریان باعث گردید که در دوران مشروطیت حزب دموکرات هم که حزب تندرو مشروطیت بود، تمایل زیادی نسبت به سران و مردم سنجابی داشته باشد. دموکرات­های شهر کرمانشاه اغلب با سنجابی­ها مربوط بودند و سنجابی­ها هم در انتخابات از نامزدهای دموکرات کرمانشاه حمایت می­کردند. در نتیجه، یک نوع پیوستگی بین ایل سنجابی و دموکرات­­ها و رهبران دموکرات­ها که در آن زمان تقی­زاده و سلیمان میرزای اسکندری بودند، به وجود آمده بود. تا جنگ بین­الملل اول پیش آمد.

در جنگ بین­الملل اول که با پیشرفت قشون اشغالگر روس در داخل ایران و وارد شدن آن به آذربایجان و شمال ایران و رسیدن به قزوین بیم این بود که به تهران وارد بشوند، به­طوری که می­دانید در آن­موقع واقعه مهاجرت صورت گرفت. یعنی اکثر زعمای دو حزب دموکرات و اعتدالی آن­وقت که دوره سوم پارلمان بود، با همدیگر ائتلاف کردند. در آن­موقع چون دو دولت بزرگ استعمارگر یعنی انگلیس­ها و روس­ها با همدیگر متحد بودند و در سال ۱۹۰۷ هم آن قرارداد معروف تقسیم ایران را به دو منطقه نفوذ بین خودشان منعقد کرده بودند، مردم ایران، ملیون ایران و به­خصوص آزادی­خواهان و دموکرات­های ایران، علیه این دو دولت بودند و بالطبع گرایش فوق‌العاده­ای نسبت به آلمان­ها داشتند. از طرف دیگر، در آن زمان دولت عثمانی هم متحد دولت آلمان بود و این دولت در بین مردم مسلمان دعوت به اتحاد اسلام می­کرد که مسلمان­ها با او علیه روس­ها و انگیس­ها همراهی کنند و این هم در اذهان مردم ایران تا حدی مؤثر واقع شده بود. این بود که وقتی مهاجرین از تهران حرکت کردند و بعد به کرمانشاه رسیدند و در کرمانشاه حکومت مقاومت ملی به زعامت نظام­السلطنه مافی تشکیل دادند، سنجابی­ها با مهاجرین همراهی کردند. قسمت بزرگی از نیروی ژاندارمری ایران هم همراه مهاجرین به کرمانشاه آمد. این نیروی ژاندارمری و سنجابی­ها و طوایف دیگری متحداً یک نیروی مقاومت در مقابل پیشروی روس­ها تشکیل دادند. روس­ها که قسمت عمده ایران را اشغال کرده بودند، به همدان و بعد به کرمانشاه رسیدند و کرمانشاه را نیز تصرف کردند. سنجابی­ها در مقابل روس­ها ایستادگی کردند و سه ماه تمام پیشروی نیروی روس در ناحیه ماه­دشت سنجابی متوقف شد. این مقاومت مردم سنجابی و ژاندارم­هایی که در داخل سنجابی بودند، در مقابل روس­ها یکی از موجبات فتح عثمانی در جبهه­ی کوت­العماره شد که توانست قشون انگلیس را تحت محاصره بود از پا درآورد و قریب دوازده هزار نفر آنها را اسیر کند. بعد از این فتح بزرگ بود که عثمانی­ها فراغتی پیدا کردند و توانستند قسمت بزرگی از نیروی خود را به فرماندهی علی احسان پاشا فرمانده معروف به جبهه­ی ایران اعزام دارند و روس­ها را از کرمانشاه عقب بزنند، ولی این پیروزی عثمانی­ها و رجعت مهاجرین و حکومت مقاومت ملی به کرمانشاه بی­دوام بود، زیرا انگلیس به سرعت شکست خود را جبران کردند و نیروی تازه نفس وارد بصره نمودند و عثمانی­ها را به عقب رانده و بغداد را در خطر سقوط قرار دادند. نیروی فاتح عثمانی در جبهه­ی ایران ناچار به عقب­نشینی شد. روس­ها مجدداً همدان و کرمانشاه را به تصرف درآوردند. کار مهاجرین و حکومت مقاومت ملی نیز از این تاریخ به پایان رسید. یک عده از آنها همراه نظام­السلطنه و مدرس به استانبول رفتند، ولی قسمت بزرگی از مهاجرین که دل خوشی از عثمانی­ها نداشتند، به داخل ایل سنجابی آمدند که در کوه­های سرحدی متواری بودند. قریب هفتصدنفر از آنها مدت چندین ماه در سنجابی مهمان بودند و سنجابی­ها از آنها پذیرایی می‌کردند. این جمعیت بزرگ در خانه پدر من و عموهای من مهمان بودند و منزل به منزل با ما حرکت می­کردند تا زمانی که انقلاب در کشور روسیه صورت گرفت و نیروی اشغالگر روس در ایران دچار آشفتگی گردید.

س- انقلاب ۱۹۱۷.

ج- بلی. انقلاب ۱۹۱۷ در روسیه صورت گرفت و دولت انقلابی دستور به واپس خواندن نیروی خودش داد و آنها هم یعنی آن قوایی که در کرمانشاه داشتند، تأمین به مهاجرین دادند و مهاجرینی که در ایل سنجابی بودند، با تأمینی که از روس­ها و انگلیس­ها گرفتند، از راه کرمانشاه به اوطان خود و به تهران بازگشتند، ولی یک عده­ای از آنها تأمین پیدا نکردند و باقی ماندند. از آن جمله کسانی که در خانه ما باقی ماندند، مرحوم شاهزاده سلیمان میرزا اسکندری بود و مرحوم میرزا طاهر تنکابنی نماینده مجلس و از استادان معروف دانشگاه و تاجر بزرگی به نام حاج محمدتقی شاهرودی.

اینا ماندند و در خانه پدرم بودند در مدتی که مرحوم سلیمان میرزا در خانه ما بود خود ایشان با لطفشان و با محبت خاصی که داشتند، از من که یک بچه ده، دوازده ساله بودم، دعوت کرد که خدمت ایشان بروم و به من تدریس کنند و من این افتخار تحصیل را در پیش ایشان مدت چند ماه داشتم که هر روز می­رفتم و زانوی ادب به زمین می­زدم و دو ساعت درس می­خواندم. من در آن مدت چند ماه یک دوره کامل حساب و یک دوره هندسه مختصر و تاریخ و جغرافیا که همه جا توأم با بحث­های سیاسی و آموزش وطن­دوستی و آزادی­خواهی بود، آموختم. بعد هم خود او علاقه پیدا کرد که یک آموزشگاه کوچک ایلی برای کدخداهای سنجابی و سوارهای سنجابی ترتیب بدهد. این بود که نزدیک چادر او به دستور پدرم یک چادر بزرگ پنج ستونی برپا کردند که در واقع، به صورت یک کلاس اکابر درآمد و شاهزاده شب­ها به آنجا می­آمد و برای کدخداها و سوارها که جمع می­شدند، صحبت می­کرد و من صحبت­های او را به کردی برای آنها ترجمه می­کردم. این وضع ادامه داشت و سلیمان میرزا در خانه­ی ما بود و ما در حال کوچ بودیم تا نزدیک خانقین که انگلیس­ها با حیله، مکر و با یک خدغه و نیرنگ ضربت بزرگی بر ما و بر تمام سنجابی وارد آوردند. خلاصه­ی آن چنین بود که ما در محلی تقریباً یک فرسخی خانقین که قوای انگلیس­ها هم در آنجا بود، چادر زده بودیم. فرمانده انگلیس در آنجا شخصی به نام کلنل کنین از خانقین به دیدن منزل پدرم آمد و در آنجا با سلیمان میرزا هم صحبت کرد و به سلیمان میرزا گفت که شما با آلمانی­ها همراهی می­کنید و به سنجابی­ها اعتراض کرد که شما به آلمانی­ها و عثمانی­ها آذوقه می­دهید و این در ابتدای سال ۱۹۱۸، سال قطحی بزرگ ایران بود، سال مجاعه­ی معروف، در آن­موقع مردم سنجابی اغلب با نان بلوط سدجوع می­کردند. پدرم دستور داد بروند از توی ایل مقداری از آن نان بیاورند و به آن فرمانده انگلیسی نشان داد و گفت: «مردمی که نانشان این است از کجا می­توانند آذوقه به دیگران برسانند». بالاخره آنها بر حسب ظاهر تأمینی به سلیمان میرزا و به ما دادند و رفتند. ولی یک هفته بعد در حدود دو هزار سرباز شبانه حرکت دادند و در صبح زود که هنوز ما از خواب بیدار نشده بودیم، دور چادرهای ما را محاصره کردند و سلیمان میرزا و برادرش عیسی میرزا را اسیر کردند و بردند. سلیمان میرزا را بعد از آن بردند بغداد و از آنجا بردند به بصره و از بصره به بمبئی و سه سال در اسارت انگلیس­ها باقی ماند. بعد از این غائله خفت­آور، ایل ما پراکنده و متواری شد. یک ماه یا دو ماه بعد، انگلیس­ها مجدداً اردو کشیدند و طوایف ایرانی دیگری مثل ایل کلهر و ایل گوران که پیشتر از متحدین ما بودند، با انگلیس­ها همراه شدند و انگلیس­ها با توپ و با طیاره ایل سنجابی را در بهار سال ۱۹۱۸ در محل معروف به دشت حر بمباران کردند. در آن واقعه، حداقل پانصدنفر زن و مرد و بچه سنجابی کشته و یا در حین فرار در رودخانه معروف به زمکان غرق شد و تمام هستی ایل با سیصد، چهارصدهزار گوسفند به غارت رفت و بعد پدرم که با زن­ها و بچه­های خانواده برای دادخواهی به کرمانشاه آمد و به دولت مرکزی تلگراف کرد، انگلیس­ها او را نیز گرفتند و اسیر کردند و به بغداد بردند. عموهای دیگرم که سردار مقتدر و سالار ظفر بودند، با برادر بزرگ­ترم سالار مقتدر و یک عده­ای سوار زبده فراری و متوار شدند و به خاک عثمانی پناه بردند و به کرکوک و از کرکوک به موصل رفتند. در اواخر همین سال ۱۹۱۸ که جنگ بین­الملل خاتمه پیدا کرد و عثمانی­ها هم تسلیم شدند و قوای آنها از بین رفت، در شهر موصل عموها و برادرم توانستند فرار کنند و از شمال کردستان و جنوب آذربایجان با هفت­هشت سوار خود را به تهران برسانند. اینها وقتی به تهران می­رسند که کابینه وثوق­الدوله بر سر کار و نصرت­الدوله فیروز وزیر دادگستری بود. انگلیس­ها دستور می­دهند که آنها باید در تهران بمانند. عموهای من بدین کیفیت مدت دو، سه سال در تهران تحت نظر بودند. در اواخر سال ۱۲۹۹ هجری که آن­وقت بنده بچه بودم و در مدرسه متوسطه کرمانشاه درس می­خواندم، شاهزاده سلیمان میرزا که در اسارت انگلیس­ها بود، بعد از سه سال آزاد شد و از راه قصرشیرین به کرمانشاه آمد و می­خواست به تهران برود. به مناسبت سابقه شاگردی خدمت ایشان رسیدم. عموهای من که در تهران تحت نظر بودند به ایشان تلگراف کردند و خواهش نمودند که ما را یعنی من و برادر کوچک­تریم را هم همراه خودش به تهران ببرد.

درست روز سوم اسفند ۱۲۹۹ یعنی روز کودتا بود که ما با کالسکه در خدمت شاهزاده سلیمان میرزا از کرمانشاه حرکت کردیم و یک روز بعد در کنگاور در خانه حاج صاری اسلان کنگاوری خبر کودتا و اعلامیه سردار سپه رئیس دیویزیون قزاق را شنیدیم. در آن زمان، قوای انگلیس هنوز در ایران و تمام جاده­های اصلی در تصرف آنها بود. آنها ما را سه روز در پای گردنه اسدآباد نگه داشتند و اجازه ندادند که کالسکه­ی ما عبور بکند. بعد هم که وارد همدان شدیم به دستور سیدضیاء رئیس دولت کودتا سلیمان میرزا در همدان متوقف شد و ما هم در همدان ماندیم و در مدرسه نصرت آن شهر مشغول درس خواندن شدیم. همین که سیدضیاء سقوط کرد، سلیمان میرزا هم آزاد شد و حرکت کرد و ما هم در خدمت ایشان به تهران آمدیم. آغاز تحصیلات بنده در تهران از همین زمان بود یعنی در سال ۱۳۰۰ وارد مدرسه علوم سیاسی شدم که در آن­موقع تحت ریاست علامه علی­اکبر دهخدا بود. دوره­ی تحصیلی مدرسه سیاسی در آن زمان پنج سال بود که سه سالش متوسطه نهایی و دو سالش به اصطلاح دوره عالی بود و بنده این پنج سال را در مدرسه سیاسی تمام کردم و بعد وارد مدرسه حقوق تهران شدم که تازه به وسیله چند نفر معلم فرانسوی تشکیل شده بود. مدرسه حقوق تهران را نیز در مدت دو سال تمام کردم و لیسانس آنجا را گرفتم و مدتی هم بی‌کار ماندم و به کارآموزی وکالت دادگستری پرداختم تا آنکه در سال ۱۳۰۷ در کنکور دانشجویان اعزامی دولت به اروپا شرکت کردم و قبول شدم و با کاروان اول دانشجویان، عازم فرانسه شدم. در این سفر من و دو نفر دیگر از دوستان صمیمی‌ام همراه بودیم و آنها یکی دکتر عبدالمجید اعظم زنگنه بود و دیگری دکتر سیدعلی شایگان که تمام مدت پنج سال مدرسه سیاسی با هم در یک کلاس و همیشه با هم همدرس، همکار و همراه، همسفر و حتی هم منزل بودیم. آنها نیز مانند من همان مدارک تحصیلی را داشتند.

س- آقای دکتر، آن مدرسه­ای که شما فرمودید فرانسوی­ها سرپرستی می­کردند در آنجا به زبان فرانسه تدریس می­کردند یا فارسی؟

ج- بله. به زبان فرانسه تدریس می­کردند.

س- شما زبان فرانسه را کجا یاد گرفته بودید؟

ج- ما پنج­سالی که در مدرسه سیاسی درس می­خواندیم در آن تدریس زبان فرانسه وسعت عظیمی داشت، به­طوری که تقریباً هر روز دو ساعت نزد معلمین ایرانی یا فرانسوی به فرا گرفتن آن مشغول بودیم.

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تارخی مصاحبه: پانزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۲

بله. معلمین آن مدسه حقوق فرانسوی بودند. یکی اسمش مسیو Hess بود که اقتصاد و حقوق مدنی فرانسه درس می­داد. دیگری مسیو دولاپوژ De Lapouge که درس­­های مختلفی داشت، سومی شخص بی­سواد عامی بود به نام بارون فراشون Baron Frachon که او هم درس­های دیگری برعهده داشت. این مدرسه قبلاً جزو وزارت عدلیه و آن را نصرت­الدوله فیروز تأسیس کرده بود ولی در زمان تحصیل ما جزء وزارت معارف شده بود. این معلمین هر کدام یک مکرر یا Répétiteur داشت. یعنی علاوه بر اینکه خود آنها به فرانسه تدریس می­کردند، یک نفر ایرانی هم درس آنها را به فارسی بیان می­کرد. ما چون دیپلم مدرسه سیاسی داشتیم، توانستیم دوره سه ساله آن را در دو سال تمام کنیم. وقتی وارد پاریس شدیم، آن­وقت آقای حسین علا سفیر ایران و سرپرست ما هم بود. ایشان امر کردند که ما تحصیلات حقوق را باید از سر بگیریم. این بود که ما با وجود داشتن لیسانس از مدرسه حقوق تهران، مجدداً از سال اول شروع به تحصیل حقوق کردیم. بنده سه سال اول را در دانشکده حقوق دانشگاه شهر نانسی تحصیل کردم و لیسانسیه شدم و سه سال بعد دوره دکتری­ام را در دانشکده حقوق دانشگاه پاریس به پایان رساندم و یک رساله پایان تحصیلی به نظر خود بسیار معتبر نوشتم که مشهور شد.

س- حدود چه سالی بود؟

ج- حالا عرض می­کنم. تحت عنوان اقتصاد روستایی و نظام زمین­داری در ایران؛ فرانسه­اش: Essai sur l’économie rurale et le régime agraire de l’ Iran. بنده به اطلاع خودم بار اول، اولین کسی بودم که به موجب مدارک متّقن تاریخی ثابت کردم که رابطه مالک و زارع در ایران از جمله­ی روابط حقوق خصوصی و از قبیل قراردادهای آزاد، مزارعه و مساقات که در فقه اسلامی وجود دارد، نیست. بلکه ناشی از حق حاکمیت و ناشی از حق خراج دولت است، خراجی که در زمان ساسانیان در ایران معمول بوده و بعداً خلفای اسلام هم عین آن ترتیب را ادامه دادند و این حق خراج و حق دیوانی بعداً در دوره ملوک­الطوایفی به وسیله­ی قدرتمندان غصب شده و بنابراین رابطه مالک با زارع بیش از آنکه رابطه دو شریک و بیش از اینکه رابطه­ی حقوق خصوصی باشد، رابطه حاکم است با تابع و مالک پیش از آنکه مالک زمین باشد مالک رعیت و حاکم بر رعیت است.

این رساله­ای بود که من نوشتم که شاید اگر در آن­موقع در ایران شهرت و انعکاس پیدا می­کرد، برای من مایه­ی زحمت می­شد، ولی آن کتاب در کنج کتابخانه­های دانشگاه­های فرانسه باقی ماند. بعد از شش سال ما به ایران مراجعت کردیم، یعنی در اواخر سال ۱۳۱۳. در اوایل سال ۱۳۱۴ من به سِمَت دانشیاری وارد خدمت در دانشکده حقوق شدم. در مدت شش سال قبل از ورود آثار جنگ بین­الملل دوم به ایران یعنی تا سال ۱۳۲۰ من علاوه بر سمت استادی دانشکده حقوق، سمت­های اداری دیگری هم داشتم. از جمله، مدتی معاون اداره کل اوقاف بودم، مدتی رئیس اداره تعلیمات عالیه و رئیس دبیرخانه دانشگاه تهران در وزارت فرهنگ و بعد مدتی رئیس اداره حقوقی بانک ملی و بعد رئیس اداره کل آمار و بررسی­های وزارت دارایی و اقتصاد شدم.

ولی در تمام این مدّت، از یک نقطه ضعف رنج می­بردم و آن نقطه این بود که چون از خانواده رؤسای سنجابی بودم و غالب رؤسای سنجابی یا زندان بودند یا فراری و یا تحت نظر. عموی بزرگم چندین سال در همدان و در تهران زندانی بود. پدرم در تهران در تحت نظر بود و یک عموی دیگرم بر اثر سوءتفاهم یا بر اثر وحشت در سال ۱۳۰۹ که تعقیبش می­کردند، مهاجرت کرد و به روسیه رفت و در آنجا در دام بزرگ دستگاه استالینی افتاد و آن­طور که بعداً از بعضی از مطلعین مهاجر ایرانی شنیدم، جزء دستگیرشدگان و تصفیه­شدگان دوره­ی استالین گردید.

به مناسبت این سوابق خانوادگی، دستگاه تأمیناتی و شهربانی ایران نسبت به من همیشه مراقب و مواظب بود، همیشه مثل اینکه چشم تیمسار مختاری را پشت سر خودم می­دیدم. در آن­موقع شخصی به نام سروان مقدادی مأمور امور عشایر بود و هر وقت لازم می­شد که من از شهر تهران مثلاً از کرج یک قدم بیرون بگذارم، باید بروم و از او اجازه خروج بگیرم. به یقین می­دانستم که در خانه­ی من بعضی از کلفت­ها و نوکرها مأمور هستند. حتی یک وقتی خبردار شدم و در روزنامه خواندم که عدّه­ای را به اتهام کمونیستی گرفته­اند یعنی آن پنجاه­وسه نفر معروف را، در روزنامه دیدم که اتهام بعضی از آنها صرفاً داشتن بعضی از کتاب­های کمونیستی است. من با اینکه به­طوری که بعداً شاید صحبت بکنم کمونیست نبودم، ولی هم رساله­ی مانیفست را داشتم و هم یک دوره کامل کاپیتال و هم یک جلد کتاب اقتصاد شوروی را که به وسیله یکی از علمای اقتصادی شوروی نوشته شده و به فرانسه ترجمه شده بود. این بود که یک شب نوکر و کلفت­ها را به بهانه­ای از منزل خارج کردیم. من و خانمم چندین ساعت مشغول کتاب­سوزی شدیم. کتاب­ها را سوزاندیم و خاکستر آنها را هم با آب شستیم. خلاصه آنکه در این مدت من در عین اینکه وضعم در دانشگاه خوب بود و در خدمات اداری هم روی هم ­رفته در حال پیشرفت بودم، ولی همیشه این خوف و این وحشت را داشتم و با احتیاط رفتار می­کردم تا اینکه قضیه جنگ بین­الملل دوم پیش آمد و منجر به سقوط رضاشاه شد.

س- حالا که صحبت از رضاشاه شد من مایل هستم که شما به عقب برگردید و یک مقداری راجع به شخصیت رضاشاه و سوابق او توضیح بفرمایید که اصولاً رضاشاه کی بود و از چه خانواده­ای آمده بود و چه نوع وابستگی­های اجتماعی و سیاسی داشت؟

ج- عرض کنم مطالبی که ما در این صحبت­ها مورد بحث قرار می­دهیم بعضی از آنها را من فقط شاهد و ناظر بوده و دخالت مستقیم در آنها نداشته­ام و در بعضی دیگر به نحوی کم یا زیاد دخیل بوده­ام. من کوشش می­کنم آنچه را دریافته­ام بر طبق درک خود با نهایت بی­طرفی و صداقت بیان بکنم ولی بسیار هم ممکن است در مسائل و حوادث و امور که مربوط به اشخاص دیگر است، اشتباهاتی وجود داشته باشد. اما این اشتباهات از روی عمد و سوءنیت نیست. آنچه را می­گویم صادقانه است، هرچند ممکن است منطبق بر واقعیات نباشد. در مسائلی که خود من وارد بوده­ام البته کوشش می­کنم آنچه را روشن­تر بیان نمایم و در صداقت آنها تأکید دارم.

س- بسیار ممنون خواهم شد.

ج- راجع به رضاخان که الان صحبت بود، باید بگوییم آنچه در دوران عمر ما و حتی نسل­های پیش از ما بر مملکت ما و ملت ما گذشته، ناشی از موضع و موقعیت جغرافیایی ما است که از یک­طرف در جریان قرن نوزده در طول دوهزار کیلومتر مجاور شده­ایم با یک امپراتوری متجاوز و استعمارگر مثل امپراتوری تزار که قسمتی از سرزمین اصلی ایران را تصرف کرد و ضمیمه خود نمود و اگر تجاوز بیشتر نکرد و وصیّت­نامه معروف و مشهور پطر کبیر را برای رسیدن به دریای گرم و خلیج­فارس عملی نساخت به سبب برخورد و تصادم با یک امپراتوری نوظهور دیگری بود که امپراتوری صاحب شبه قاره هندوستان باشد.

از طرف دیگر، سرتاسر جنوب کشور ما بر ساحل خلیج­فارس و دریای عمان قرار دارد و مشرف بر این نواحی است که مخزن و منبع یکی از بزرگ­ترین منابع انرژی دنیا است و راه عبور این منابع به جهان غرب و به جهان صنعتی است. همین موضع و موقع جغرافیایی حوادث ایران را در تمام دوران عمر ما و شاید مدّت­ها قبل از عمر ما تحت تأثیر خود قرار داده است. اگر بر آنچه که در عمر ما گذشته است نظر و تأمّل کنیم، از قبیل حوادث مشروطیت، قضایای جنگ بین­الملل اول، اشغال ایران در جنگ بین­الملل اول، قضیه کودتا ۱۲۹۹ و دیکتاتوری رضاشاه و اشغال ایران در جنگ بین­الملل دوم، نهضت ملی مصدق و ملی شدن صنعت نفت و کودتای مجدد ۱۳۳۲ و دیکتاتوری محمدرضا شاه و قضایای دیگری که منجر به انقلاب اخیر ایران شد، درمی­یابیم که سرچشمه و علّت اصلی تمام آنها مربوط به همین موضع و موقع جغرافیایی بسیار حساس برای خود مملکت ما و برای جهان است. این موقعیتی است که از لحاظی هم ممکن است به ما قدرت بدهد و سودمند باشد و هم از جهاتی پر از مخاطره باشد. پیشامد رضاشاه هم در حقیقت خودش یک مرحله از مراحل همین موقعیت جغرافیایی است. برای توضیح این نکته، به نظرم لازم می­آید که بحث طولانی­تری بکنیم اگرچه نمی­دانم تا چه حد در این مسائل مجال صحبت داریم.

س- هر چقدر که شما مایل باشید و اطلاع داشته باشید.

ج- برای توضیح نکته­ای که اشاره کردم مثلاً مشروطیت را درنظر بگیریم. این نهضت­ گرچه بر حسب تمام ظواهر یک نهضت ضداستبدادی بود، اما درواقع، هدف اصلی آن ضد استعماری بود. برای اینکه پادشاهان قاجار به­خصوص از تاریخ ترکمنچای به بعد به کلی تسلیم سیاست امپراتوری شمال و بعد امپراتوری همسایه جنوبی شده بودند.

استعمارگران چنان در امور مملکت مادی اثر و ذی­نفوذ بودند که دستگاه دولت، دستگاه رسمی مملکت بی­اثر و خنثی شده بود، در ملت ایران و در افکار عمومی مردم احساساتی که ضد دستگاه استبدادی به­صورت­های مختلف نمایش داده می­شد. در واقع، تجلّی احساس ملی عمیق ملت ایران علیه استعمارگران آن زمان بود. مردم ایران مشروطه را بیشتر از این جهت و حاکمیت ملی را از این جهت می­خواستند که دستگاه حکومت دست­نشانده و فاسد و عامل سیاست خارجی و بالنتیجه استثمار سیاست خارجی را از بین بردارند. به همین دلیل هم بود که بلافاصله بعد از نهضت مشروطیت استعمارگران خارجی نسبت به مشروطیت ایران موضع مخالف گرفتند. دولت تزار بلافاصله حمایت از محمدعلی‌شاه را پیش گرفت و آنچه توانست کوشش کرد که او را نگه بدارد، محمدعلی‌شاه بعد از اینکه از ایران اخراج شد، به کمک روس­ها قشون به ایران وارد آورد و سالارالدوله از طرف دیگری به تحریک آنها علیه مشروطیت قیام کرد و با اینکه در سال­های اول مشروطیت سیاست انگلیس به رقابت با دولت استعماری روس مشروطه‌خواهان ایران را تقویت و حمایت می­کرد، ولی دیری نگذشت که منافع جهانی او یا برخورد و تصادم آنها با همدیگر ایجاب کرد که دولت استعمار انگلیس هم با دولت تزاری روس کنار بیاید و دست از طرفداری مشروطه­طلبان و نهضت ملی و آزادی­خواهی ایران بردارد. به­طوری که همان یکی دو سال بعد از مشروطیت بود که روس­ها و انگلیس­ها با همدیگر توافق کردند و قرارداد ۱۹۰۷ را راجع به تقسیم ایران به دو منطقه نفوذ بین خودشان منعقد کردند و از آن تاریخ کارشکنی این دو دولت در کار ایران توسعه یافت و روزمره و همه­جانبه شد.

در سال­های قبل از آغاز جنگ جهانی اول، وضع ایران به جایی رسیده بود که هیچ اقدام عملی و مؤثری برای اداره­ی امور مملکت، پیشرفت اصلاحات و پیشبرد اصول مشروطیت در ایران غیرممکن و غیرعملی شده بود. همین کیفیت و همین وابستگی بسیاری از رجال داخلی مملکت و دست­اندرکاران حکومت که اکثر صاحبان القاب «دوله­ها» و «سلطنه­ها» آن­هایی که مرتباً وزیر و حاکم می­شدند، رسماً تحت­الحمایه این دولت­ها شده بودند و هر زمان حکومت رسمی ایران می­خواست نسبت به آنها اجرای قانون بکند، سفارتخانه­ها و قونسولخانه­های دولت­های استعماری از آنها حمایت می­کردند، چنان­که درگیری آنها با شوشتر خزانه­دار ایران یکی از عللش بر سر همین موضوع گرفتن مالیات از شعاع­السلطنه معروف بود.

این کیفیات سبب شده بود که احساس نفرت عمیقی نسبت به هر دو سیاست استعمارگر در ایران پیدا بشود. در آن زمان در پارلمان ایران، همان­طوری که می­دانید دو حزب وجود داشت یکی حزب دموکرات که خیلی تندرو، خیلی ملی، خیلی اصلاح­طب و تا حدی کم و بیش سوسیال دموکرات­منش بود. یکی هم حزب اعتدال که محافظه­کارتر بودند. موقعی که جنگ جهانی اول آغاز شد و روس­ها قشون وارد ایران کردند و قشون آنها تا قزوین آمد و از قزوین هم تجاوز کرد، یک هیجان عمومی در تهران به وجود آمد. حتی احمدشاه هم حاضر شده بود که از تهران خارج بشود و به اصفهان برود. در برابر این اوضاع وحشت­زا، ملیون ایران چه از حزب دموکرات و چه از حزب اعتدال با همدیگر ائتلاف کردند. البته آلمان­ها هم در آن زمان فوق‌العاده فعالیت داشتند. دوره قیصر آلمان ویلهم دوم و فعالیت­های عجیب آنها بود. ملیون ایران و مردم ایران به علت خصومتی که با سیاست استعماری روس و انگلیس داشتند، طرفدار آلمان شده بودند. ضمناً دولت عثمانی هم که یک دولت اسلامی بود، در آن تاریخ با آلمان متحد بود که البته تبلیغ اتحاد اسلامی آنها هم بی­تأثیر نبود. در این موقع، با فعالیتی که آلمانی­ها کردند و با وحشتی که در داخل مملکت به وجود آمده بود، قضیه مهاجرت صورت گرفت. جمع کثیری از هر دو حزب از اشخاص خیلی مؤثر و نامی سیاست ایران همه یک­مرتبه تهران را تخلیه کردند و به قم آمدند و از قم به اصفهان رفتند و از اصفهان به کرمانشاه رسیدند و چنان­که گفتیم حکومت مقاومت ملی تشکیل دادند. ژاندارمری ایران که در آن تاریخ به وسیله­ی سوئدی­ها تعلیم داده می­شد و از افسران نسبتاً درس­خوانده و فوق‌العاده وطن­دوست و طرفدار آزادی و مشروطیت تشکیل می­شد، اکثراً با همین افراد مهاجر همراه شدند و در برابر روس­ها ایستادگی و جنگ­های نمایان کردند، ولی چون نیروی کافی نداشتند، عقب نشستند تا اینکه به کرمانشاه رسیدند. برخلاف نیروی ژاندارمری، نیروی قزاق ایران که به وسیله افسران روسی تعلیم داده می­شد، در همه جا و در همه­ی موارد همراه روس­ها و راهنمای قشون روس­ها بودند و با آنها می­آمدند و با آنها همکاری می­کردند.

این جریان نهضت مهاجرت بی­شک یک نهضت ناسیونالیستی، یک نهضت ملی و وطن­خواهانه بود ولی متأسفانه نهضتی نسنجیده و بی­اساس بود. آلمانی­ها و عثمانی­ها در موقعیتی نبودند که بتوانند واقعاً کمک مؤثری به آنها برسانند و خود مهاجرین و مجاهدین ایران نیز فاقد نیرو و مهمّات لازم بودند. روس­ها قسمت عمده­ی ایران را اشغال کردند. یک بار، دو بار با عثمانی­ها در داخل ایران برخوردهای مهمی داشتند، جلو رفتند، عقب نشستند، باز جلو رفتند. تا آنکه در سال ۱۹۱۷ انقلاب عظیم در داخل روسیه اتفاق افتاد و حکومت تزار و دستگاه تزار سرنگون گردید. در این تاریخ، نهضت مهاجرت به نقطه­ی پایان خود رسیده بود و قسمتی از مهاجرین چنان­که گفتیم به استانبول رفتند و بقیه آنها که در ایل سنجابی متواری و مهمان بودند پس از گرفتن تأمین از روس­ها و انگلیس­ها به اوطان خود مراجعت کردند.

این مقدماتی را که بنده می­گویم، شاید مطلب را یک کمی طولانی می­کند، ولی در توضیحات ما و در روشن کردن مسائل بی­اثر نیست از این جهت است که بنده ….

س- بله. شما بفرمایید. مطالبی را که شما لازم می­بینید بفرمایید.

ج- بله. بر اثر این انقلاب دولت انقلابی روسیه گرفتار مشکلات داخلی خود و درگیر جنگ با سردارهای یاغی خود بود و متحدین اروپایی روسیه به عوامل ضد انقلاب کمک می­کردند و دو، سه سالی وضع آن مبهم بود.

در حالتی که دولت انقلابی روسیه، گرفتاری­هایی داشت، میدان برای انگلیس­ها خالی شد و انگلیس­ها جای روس­ها را در ایران گرفتند. روس­ها که ایران را تخلیه می­کردند، فرماندهان قشون آنها مثل ژنرال باراتف که فرمانده کل قوای روس بود و کلنل معروفی به نام کلنل بی­چراخف که از فرماندهان معروف و مؤثر آنها بودند، خودشان را و قزاق­های ایرانی همراه خودشان را تحت اختیار انگلیس­ها قرار دادند. انگلیس­ها هم که میدان را خالی دیدند از حدود ایران گذشتند و حتی به آذربایجان روسیه هم وارد شدند و سوداهای دیگری در سر داشتند که در آنجا با بلشویک­ها مواجه شدند و عقب نشستند و شکست خوردند و به دنبال آنها بلشویک­ها هم تا انزلی و رشت آمدند. در مدت این خلاء که پس از انقلاب و آشفتگی روسیه پیش آمده بود، انگلستان که در ایران میدان­دار واحد و مطلق شده بود و حکومت­ها را به میل خودش منصوب و منفصل می­کرد، حکومتی به دلخواه خویش بر سر کار آورد که در تاریخ میهن ما به رسوایی و خیانت معروف است و آن حکومت وثوق­الدوله بود.

سودای اصلی زمامداران انگلیس در آن تاریخ، یکپارچه کردن امپراتوری عظیم انگلیس از مصر تا سنگاپور بود. چون مدعی و منازع دیگری برای خود نمی­دید، قصد داشت که ایران بر حسب ظاهر مستقل را نیز در حلقه ارتباط امپراتوری گسترده خویش وارد کند. بدین­منظور، قرارداد تحت­الحمایگی ۱۹۱۹ را به وسیله حکومت وثوق­الدوله و نصرت­الدوله فیروز که وزیر دادگستری‌اش بود و صارم­الدوله که وزیر دارایی بود و دلالی و هوچی‌گری سیدضیاء بر ایران تحمیل کردند. در همان زمان، با تدابیری شاهِ ایران را هم به اروپا بردند که در آنجا در برابر اروپایی­ها و آمریکایی­ها که مشغول بستن قرارداد ورسای بودند، رضایت و قبول او را نسبت به این قرارداد بگیرند، زیرا آن قرارداد که یک قرارداد شرم­آور و سارقانه بود، حتی در محافل خارجی مورد اعتراض واقع شده بود، چنان­که رئیس‌جمهور  آن­وقت آمریکا ویلسون هم نسبت به آن اعتراض کرد که این را هم شما لابد اطلاع دارید.

س- بله. در ضمن، شما اینجا صحبت از احمدشاه که کردید من می­خواستم یک سؤالی از شما بکنم و آن این است که من بارها شنیدم و خواندم که احمدشاه از انگلیس­ها ماهیانه حقوق دریافت می­کرد. آیا این مطلب صحّت دارد؟ یعنی منظور من این است که آن­چنان که می­گویند که احمدشاه آدمی آزادی­خواه و پادشاهی بود دموکرات و مشروطه­خواه، آیا این حرف­ها حقیقت ندارد؟ می‌خواستم ببینم که شما اطلاعی در این مورد دارید؟

ج- احمدشاه تا آنجایی که بنده اطلاع دارم، آدم ضعیفی بود. آدمی ترسو و به علت سمن و چاقی فوق‌العاده­ای که داشت، بیمار و بی­حال بود. اما از لحاظ مالی، آدم درستی بود. دزدی و مداخله در امور مالی و یا تحصیل ثروت فوق‌العاده از او در ایران دیده نشد. در آن زمان دولت­های ایران مخصوصاً دولت وثوق­الدوله که این قرارداد را بسته بود، ماهیانه از انگلیس­ها برای چرخاندن کار خودشان و برای کارهای سیاسی­شان پول می­گرفتند. یکی از کارهای عمده آنها این بود که در میان احزاب و باقی­ماندگان احزاب تفرقه به وجود بیاورند و زمینه را برای قرارداد درست بکنند و انتخابات مجلس چهارم را هم در همان سال­های فترت مجلس به آن منظور کردند که یک عده وکلای موافق با قرارداد انتخاب بکنند و روزنامه­­ها و احزاب را هم موافق با آن بکنند. این بود که در داخل حزب دموکرات در داخل آن­هایی که در تهران مانده بودند، خیلی فعالیت کردند، مخصوصاً نصرت­الدوله که یک سازمانی، طرفدار خودشان به وجود بیاورند و حزب دموکرات در آن­موقع به دو دسته تقسیم شدند که در تاریخ آن حزب معروف شدند به تشکیلاتی و ضد تشکیلاتی. ضد تشکیلاتی که رهبر آنها مرحوم سیدمحمد کمره­ای بود، آن­هایی بودند که ملی بودند و می­دانستند آن کارگردان­­هایی که می­خواهند حالا تشکیلات بدهند کسانی هستند که می­خواهند برای نصرت­الدوله و وثوق­الدوله کار بکنند. باری احمدشاه را که انگلیس­ها و آن حکومت به اروپا بردند و با همه ضعف و ناتوانی و بی­حالی که داشت این آخرین پادشاه قاجار این نیک­نامی را برای خودش حفظ کرد که مطلقاً درباره آن قرارداد یک کلام در مهمانی­ها و در مجالس رسمی آنجا بر زبان نیاورد و این یکی از عقده­های سیاست انگلیس علیه او بود.

به علت اینکه مردم ایران مقاومت شدید در برابر قرارداد کردند و به علت اینکه حکومت انقلابی در روسیه استقرار یافت و آن سردارها و یاغی­ها از بین رفتند و دیگر اجرای آن قرارداد ۱۹۱۹ و اتصال امپراتوری از مصر تا سنگاپور به آن صورت عملی نبود، انگلیس­ها در این موقع به فکر و تدبیر دیگری افتادند و آن این بود که در مقابل این فکر و این نهضت انقلابی جدید که در روسیه به وجود آمده از لهستان تا افغانستان، سلسله زنجیره دفاعی به وجود بیاورند. بنابراین لازم بود که در ایران یک نیرویی به وجود بیاید که از یک­طرف هم از بروز و ظهور سازمان­ها و حرکت­ها و هیجان­های انقلابی و آزادی­خواهی و استقلال­طلبی جلوگیری کند و هم از طرفی، سدی در برابر رسوخ این فکر انقلابی باشد که در شوروی به وجود آمده است. از همان آغاز مشروطیت و در جریان جنگ­های جهانی اول بر مشروطیت ایران لطمات بزرگ وارد آمده بود، جریان مهاجرت به کلی بی­اثر، احزاب پراکنده و بی­اعتبار شده و از مشروطیت نتایجی که انتظار می­رفت حاصل نشده بود. مع­ذلک این امید و یقین بود که اگر در پایان جنگ نیروهای خارجی از ایران بروند، با جوّ استقلال­طلبی و آزادی­خواهی و به­خصوص با تجربیاتی که از انقلاب سوسیال دموکراسی آلمان و انقلاب روسیه به وجود آمده بود، نهضت آزادی­خواهی و استقلال­طلبی مردم به کیفیت دیگری احیاء بشود و در واقع، نهضت مشروطیت را تکمیل بکند. با توجه به این نکته این اندیشه برای کارگردانان انگلیسی که در آن تاریخ ایران را تحت اشغال نظامی خود داشتند، قوّت گرفت که باید در ایران یک حکومت مقتدر ولی انقلابی­نما بر سر کار بیاورند. حکومتی که بتواند خودش را در مقابل مردم به یک صورت ترقی­خواه نشان بدهد، تصمیم یا بهتر بگوییم توطئه بر این قرار گرفت که این حکومت بر اثر یک کودتا به وجود بیاید. چون نیروی ژاندارمری به علت سوابقی که با ملیون داشت، مورد اعتماد نبود. بنابراین می­بایستی این کار به وسیله­ی قزاق­ها صورت بگیرد. در میان قزاق­ها در آن زمان افسرانی سابقه­دارتر و با درجه بالاتر از رضاخان بسیار بودند. بسیاری اشخاص از رهبران سیاسی و مذهبی ما معتقد هستند که رضاخان را که از اول انگلیس­ها برگزیدند، تمام مراحل آینده او را پیش­بینی کردند. مثل اینکه پیش­بینی شده بود که ایشان باید اول به عنوان رئیس دیویزیون قزاق، بعد به عنوان وزیر جنگ، بعد به عنوان نخست­وزیر، بعد به عنوان خواهان جمهوریت فعالیت بکند تا به پادشاهی و دیکتاتوری برسد. ولی اینها به نظر من ناشی از ساده­لوحی و ناشی از اتکالی بودن ما و ناشی از عقده­ها و کینه­هایی است که در ما نسبت به خارجی­ها و افراد هست و با واقعیت تطبیق نمی­کند. کارگردانان کودتا با اشخاص مختلف صحبت کردند. حتی معروف است که با امیرموثق نخجوان هم مذاکره­ای در این باره به عمل آوردند، ولی او افسری محافظه­کار و ترسو و مقرراتی بود، چنان­که بعداً هم نشان داد. در آن­موقع ژنرال بزرگ انگلیسی که فرمانده نیروی انگلیس در ایران بود و بعداً رئیس کل ستاد انگلستان بود ژنرال آیرن ساید در بین افسران قزاق شخصی را انتخاب کرد و به توطئه­گران کودتا معرفی نمود و آن رضاخان سردار سپه بود. این انتخاب صرفاً بر اثر تصادف و برای این بود که آن کودتا صورت بگیرد، اما تاریخ نشان داد که نظر او در تشخیص کفایت و توانایی این شخص درست بوده است. صحیح است که انگلیس­ها در سال­های اول از نقش او در ایران حمایت و پشتیبانی کردند، ولی در حقیقت، کاردانی و کوشش­های خود او بود که او را بعداً به مراحل دیگری تا پادشاهی رساند. به هرحال، زمینه این کودتا فراهم شده بود و موقعی که قزاق­ها وارد پایتخت شدند، به قدری زمینه آماده شده بود که بدون برخورد با هیچ­گونه تصادفی وارد تهران شدند و مراکز حساس را تصرف و شروع به دستگیری اشخاص کردند. البته این حکومت می­بایستی خودش را ترقی­خواه، انقلابی­نما، ضد آن قرارداد ۱۹۱۹، طرفدار قرارداد ۱۹۲۱ با شوروی و ضد اشرافیت، ضد سرمایه­داری، طرفدار طبقات کارگر و زحمتکش معرفی نماید. کسی که برای این کار انتخاب شده بود همان سید هوچی دلال قرارداد ۱۹۱۹ و ستایشگر همان قرارداد یعنی سیدضیاء طباطبایی بود. او شروع به هوچی‌گری کرد و تمام صاحبان القاب «دوله» و «سلطنه» را همه را گرفت و زندانی کرد. عده­ای از شاهزادگان قاجار را گرفت، عده­ای از سرمایه­داران را گرفت، جمعی از افراد سیاسی و احزاب را گرفت و نطق­ها و هوچی‌گری­ها کرد. ولی در واقع، لبه تیز کودتا در نظر کودتاگران در آن­موقع بر ضد احمدشاه بود که از یک طرف می­خواست مطابق با قانون اساسی و مشروطیت رفتار بکند و حاضر به ترتیب دیگری نمی­شد و بعد هم با قرارداد ۱۹۱۹ موافقت نکرده بود. سیدضیاءالدین ضد شاه بود و احمدشاه نیز نسبت به او نفرت داشت. از کاردانی­های رضاخان یکی این بود که در آن­موقع با اینکه فقط عنوان فرماندهی قزاق داشت ایستادگی و مقاومت کرد و با قدرت و زورآزمایی خودش اولاً وزیر جنگ بی­کفایت سیدضیاء را از کار برکنار کرد. سیدضیاء شخصی را به نام ماژور مسعودخان کیهان که نه جزو تشکیلات قزاق بود و نه جزو تشکیلات ژاندارمری وزیر جنگ کرده بود. ولی رضاخان در ظرف چند روز او را برکنار کرد و خودش وزیر جنگ مقتدر شد و چون تشخیص اختلاف بین شاه و سیدضیاء نخست‌وزیر را می­داد جانب شاه را گرفت. از طرف دیگران توطئه­گران و مسببین خارجی کودتا چون هوچی‌گری­ها و انقلابی­نمایی­های سید را تحریک­کننده و مضر و منفی تشخیص می­دادند، از حمایت او دست کشیدند.

این بود که در یک شب و به ناگهان، همان رضاخان سردار سپه مأمور شد و به سیدضیاء حکم انفصالش را داد و از ایران تبعید کرد و قوام­السلطنه که والی خراسان بود و به تهران برای زندانی شدن فرستاده شد در بین راه به نخست‌وزیری انتخاب کردند. رضاخان در این موقع، وزیر جنگ ایران است، وزیر جنگی است که قدرت خودش را کاملاً نشان داده است. تمام حکومت­هایی که بعد از سیدضیاء بر سر کار آمدند او را در سمت خود ابقاء کردند. قوام­السلطنه­ همان­طوری که بعداً هم نشان داد یک نخست‌وزیر توانا و فهمیده بود. در آن­موقع هم که از راه رسید و نخست‌وزیر شد، جوان­تر و تواناتر بود، ولی در مقابل رضاخان نتوانست مقاومت بکند. رضاخان که «حضرت اشرف» مطلق شده بود و به توسعه و تحکیم تشکیلات خود و به حفظ قدرت خویش پرداخت و هر جا مخالفتی که با خودش می­دید، با نیروی تمام سرکوب می­کرد، روزنامه­هایی که مخالفش بودند، سرکوب شدند. حتی چند نفر از روزنامه­نگاران آن زمان را گرفت و به چوب بست. به­طور کلی، وحشتی آفریده بود که کمتر کسی در برابر او قدرت عرض وجود داشت. در سمت وزارت جنگ اولین کاری که کرد این بود که چند اداره مهم وصول مالیات را ضمیمه وزارت جنگ نمود تا از جهت مصارف برای اینکه قشون تأمین و استقلال کامل داشته و محتاج به این نباشد که دست به سوی دولت­های وقت دراز بکند. این استقلال مالی، استقلال قدرت هم به او داد. بعد از آن سازمان ژاندارمری را که تا آن زمان رقیب تشکیلات قزاق محسوب می­شد به وزارت جنگ منضم نمود و سازمان واحدی برای نیروی نظامی ایران به وجود آورد. ارتش ایران را به پنج لشکر تقسیم کرد و هر قسمت از شمال و جنوب و شرق و غرب را تحت فرماندهی یک امیرلشکر قرار داد –امراء لشکر را از قزاقان مورد اعتماد خود انتخاب کرد مانند احمدآقا معروف به قصاب لرستان برای امارت لشکر غرب.

س- سپهبد امیراحمدی.

ج- بله. سپهبد امیراحمدی. امیر لشکر خراسان جان محمدخان معروف بود، امیر لشکر شمال طهماسبی بود و دیگران، امراء لشکر دیکتاتورهای نظامی استان­ها و شهرستان­ها محسوب می­شدند. در ابتدای کودتا نهضت­های مقاومتی در مقابل حکومت دیکتاتوری می­شد. یکی از آنها نهضت مرحوم کلنل محمدتقی‌خان پسیان رئیس ژاندارمری خراسان بود که نیرویی گرد آورد و خیلی هم محبوب مردم بود و امید این بود که بتواند کاری بکند، ولی با مخالفت­هایی که با او شد و با بی­پروایی­هایی که داشت در جنگ با ایلات و عشایر خراسان ایل زعفران­لو قوچان در میدان جنگ متأسفانه کشته شد و نهضت او به کلی بی­نتیجه ماند.

از طرف دیگر، نهضت جنگل میرزا کوچک­خان در این­موقع دچار تفرقه شده بود، به­طوری که همه از دور او پراکنده شده بودند و رضاخان توانست خالو قربان معروف را به سمت خودش بکشد و افراد دیگری هم از کمونیست­ها و چپی­ها که با میرزا کوچک­خان بودند از دور او پراکنده دشند مثل عمو اوغلی و اینها و آن جوانمرد فداکار آواره شد و به وضع ناگواری از بین رفت. بنابراین، با این کیفیت روزبه­روز وضعیت رضاخان محکم­تر و مستحکم­تر می­شد.

در این­موقع، دوره­ی چهارم مجلس یک دوره برگشت به اصول مشروطیت حساب می­شد، ولی خود این مجلس با کیفیتی انتخاب شده بود که غیر از وکلای تهران که مردم انتخاب کرده بودند غالب نمایندگان شهرستان­ها در دوره­های مختلف به وسیله حکومت­ها و با مداخله آنها و مخصوصاً بیشتر برای موافقت با قرارداد ۱۹۱۹ انتخاب شده بودند و آنها قابلیت اینکه بتوانند یک هیجان و حرکت و نهضت ملی در دنباله و به تکمیل مشروطیت به وجود بیاورند و در مقابل قدرت دیکتاتوری مقاومت کنند نداشتند. این بود که رضاخان روزبه­روز نیروی خود را قوی­تر می­کرد و حکومت­های مختلف از جمله حکمت مستوفی­الممالک، حکومت مشیرالدوله و حکومت مجدد قوام­السلطنه، مشیرالدوله هیچ یک نتوانستند تغییری در وضع و قدرت او بدهند تا اینکه رضاخان موفق شد به یک کیفیتی احمدشاه را از ایران بدرقه کند و به خارج بفرستد و در زمانی که احمدشاه در خارج بود، علیه حکومت مرحوم مشیرالدوله یک قیام ساختگی از یک عده مردم اوباش و بازاری به وجود آورد که مشیرالدوله ناچار به استعفا شد. وقتی که مشیرالدوله استعفا داد، احمدشاه یقیناً با تأکید و فشار و توصیه­هایی که از خارج به او می­شد، حکم نخست‌وزیری برای سردار سپه فرستاد. در این زمان، کم­کم سردار سپه رضاخان شروع به تحکیم موضع خودش به عنوان شخصیت اول و منحصر به­فرد ایران کرد و کسی را که در برابر خود می­دید که باید از بین ببرد، همان شاه بود. احمدشاه هم در خارج متوجّه این جریان گردید. او هم در داخل مملکت اقدامات و تحریکاتی کرد. از آن جمله، با خزعل و با والی لرستان ارتباط یافت ولی فاتحه­ی سلطنت احمدشاه خوانده شده بود. خزعل با خفّت و خواری تسلیم شد و والی به بغداد گریخت. دوره چهارم مجلس که به پایان رسید در انتخابات دوره پنجم دستگاه دیکتاتوری طوری عمل کرد که به استثنای شهر تهران که انتخاباتش آزاد و رئیس انجمن نظارتش مرحوم مشیرالدوله بود و رجال مورد توجه مردم مانند دکتر مصدق و مشیرالدوله و مستوفی­الممالک و مؤتمن­الملک و مدرس و غیره انتخاب شدند در شهرها و نواحی دیگر تقریباً یکپارچه اشخاصی به وسیله عوامل لشکری و کشوری رضاخان انتخاب شدند که همه تابع نیّات و اراده­ی او بودند.

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: پانزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۳

در این زمان، فکر اول رضاخان سردار سپه نخست‌وزیر این بود که جمهوریت در ایران به وجود بیاورد و خود او رئیس‌جمهور  مملکت بشود. علاوه بر نیروی نظامی که در اختیار مطلق او و علاوه بر نمایندگان صوری مجلس که تسلیم محض بودند، عده کثیری از هوچی‌ها و سردمداران مجلات و روزنامه­نگاران را هم پیرامون خود جمع کرده بود که از آن جمله یکی آن هوچی‌ها و عوامل خودفروخته­ی او علی دشتی مدیر روزنامه شفق سرخ بود که مقالات ضد احمدشاه و علمداری‌اش برای جمهوریت معروف و مشهور است.

نهضت جمهوری­خواهی رضاشاه را من درست به خاطر دارم. در آن تاریخ من دانشجوی مدرسه سیاسی بودم. این قیام به قدری نزدیک به کامیابی شده بود که هرکس تصور می­کرد در ظرف چند روز دیگر به نتیجه می­رسید و جمهوریت اعلام می­شود. ولی در برابر آن مقاومت سختی از طرف مردم شد که بعضی از زعمای مملکت مخصوصاً مرحوم مدرس و اقلیت مجلس و بعضی از روحانیون بزرگ قم محرک آن بودند. یاد دارم در اجتماعی که آن روز علیه رضاخان می­شد، عده فوق‌العاده کثیری از مردم در میدان بهارستان جمع شده بودند که به ناگهان قزاق­ها حمله آوردند و مردم را با شدت و خشونت هرچه تمام­تر مضروب و پراکنده کردند که به خود من هم در آن جریان ضربتی وارد آمد. ولی رضاخان در آن روز با عده نظامی وارد مجلس شد و دستور داد مردمی را که داخل مجلس بودند، بکوبند و بزنند و بیرون کنند.

س- یعنی نمایندگان را؟

ج- نخیر، مردم تظاهرکننده را که داخل مجلس شده بودند بزنند و بعد وقتی که وارد سرسرای مجلس شد به علت بی­حرمتی به مجلس مورد اعتراض نمایندگان مجلس مخصوصاً رئیس مجلس مرحوم مؤتمن­الملک قرار گرفت و او با هوشیاری و زرنگی که داشت خود را تسلیم مجلس نشان داد و از درِ عذرخواهی درآمد و از آنجا به صورت استعفا و کناره­گیری به ملکی که در نزدیکی تهران داشت و معروف به بومهن است رفت و دستور محرمانه و مخفی به امیر لشکرهایش داد که از طرف آنها اعلامیه­ها و اتمام حجت­هایی علیه مجلس صادر بشود. اتمام حجت­هایی به این معنی که اگر نسبت به فرمانده ما و زعیم ملت و نسبت به این ناجی مملکت مخالفت بشود، ما چاره­ای جز این نداریم که محل خدمت خود را ترک کنیم و با نیروی خود به پایتخت بیاییم که از آن جمله تلگراف تند و تهدیدآمیز امیر لشکر غرب احمد آقا معروف است. با تلگرافاتی که رسید، در واقع مجلس به حالت تسلیم درآمد و بالاخره با رضاخان سازش کردند و او را دوباره برگرداندند و به نخست‌وزیری و به کارش پرداخت. مدرس هم برای اینکه او را راضی و قانع کند، قانونی از مجلس گذراند که فرماندهی کل قوا که در قانون اساسی به نام شاه است به شخص رضاخان تفویض بشود، زیرا رضاخان شکایت داشت که شاه در حق او کارشکنی می­کند. مدرس می­گفت این وسیله­ای است که او را ساکت بکنیم. پس از این جریان، وضع برگشت و رضاخان یک­باره به طرفداران خودش دستور داد که چون معلوم شد ملت خواهان جمهوریت نیست من از تمام دوستداران و حامیان و پشتیبانان خودم می­خواهم که آنها هم از این مسئله صرف­نظر کنند و دیگر چیزی راجع به جمهوریت نگویند و ننویسند که آن­وقت علی دشتی مدیر روزنامه شفق سرخ، دچار وضع ناراحتی شد که بتواند جریان گذشته­ی خود را به طریقی ماست­مالی بکند. از این تاریخ رضاخان به فکر این افتاد که به جای جمهوریت برای خود، ترتیب سلطنت بدهد. شکی نیست که خارجیان هم او را به این فکر هدایت کرده­اند.

س- این تظاهری که به آن اشاره کردید، آیا آن تظاهر، علیه شخص رضاخان بود یا علیه فکر جمهوری بود؟

ج- به ظاهر علیه فکر جمهوری بود.

س- ولی در باطن، علیه رضاخان بود.

ج- بله. علیه رضاخان بود. ولی مردم طوری تحریک شده بودند که همه بر ضد جمهوریت آن زمان تظاهر می­کردند و شعار می­دادند. بالاخره در همین مجلس پنجم بود که قانون معروف خلع سلسله قاجاریه را به تصویب رساندند. کسانی که محرمانه و مخفیانه این عمل را کارگردانی می­کردند و از نمایندگان مجلس امضا می­گرفتند، در درجه اول تیمورتاش و مرحوم داور بودند.

س- نصرت­الدوله؟

ج- نخیر.

س- ایشان در مجلس نبودند، ولی بیرون با هم همکاری می­کردند.

ج- همکاری با هم می­کردند و همچنین تا حد زیادی سلیمان میرزای اسکندری و تدین. آن روزی که این قانون را قبلاً در منزل رضاخان ترتیب داده و وکلای مجلس را یکی­یکی برده و امضا گرفته بودند و قرار بود که روز بعد به مجلس بیاورند مرحوم مستوفی­الممالک به مجلس نیامد، مشیرالدوله و مؤتمن­الملک هم نیامدند. ولی دکتر مصدق به آنها گفته بود که نماینده ملت مثل توپچی است. دولت یک عمر به توپچی حقوق می­دهد برای اینکه یک­روز توپ خالی کند. این ملت برای این ما را انتخاب کرده است که یک­روز از حقش دفاع کنیم و اگر آن روز دفاع نکنیم، مثل این است که از تمام وظیفه­ی خود شانه خالی کرده­ایم. این بود که او به مجلس آمد. در جلسه­ی مجلس حسین علا و مرحوم خاج میرزا یحیی دولت­آبادی و مرحوم مدرس مخالفتی کردند و از مجلس بیرون رفتند ولی کسی که ایستاد و شجاعانه آن نطق معروف را کرد، دکتر مصدق بود که گفت: «این مقدمه دیکتاتوری است و من اگر دستم را قطع بکنند، به حکومت دیکتاتوری تن نمی­دهم و این برخلاف قانون اساسی است». پایه­ی محبوبیت عظیم و رهبری مسلم مصدق از همین جا نهاده شد.

س- دکتر مصدق برخلاف مدرس با فرماندهی کل قوای رضاخان هم موافق نبود و مخالفت کرده بود.

ج- در واقع، این نکته را من یاد ندارم و متأسفانه در زمانی هم که همراه دکتر مصدق زیاد بودم و از گذشته می­پرسیدم، به خاطر  ندارم راجع به این موضوع پرسیده باشم.

س- بعد هم ایشان در سخنرانی­شان می­گوید که اگر یک نفر را هم نخست­وزیرش بکنید، هم فرمانده کل قوایش بکنید و هم اینکه شاه­اش بکنید این محققاً جز دیکتاتوری چیز دیگری نمی­تواند باشد.

ج- بله. مصدق اصولاً این­طور بود. ولی درباره آن قانون راجع به فرماندهی کل قوا درست یادم نیست ترتیب آن به چه کیفیتی بوده. شاید آن­موقع من در تهران نبودم. به هر صورت، رضاخان بعد از آنکه پادشاه شد یک پادشاه دیکتاتور مطلق شد و تمام مخالفین خود را به تدریج از بین برد. مرحوم مدرس را زندانی کرد، مصدق را زندانی و تبعید کرد و در واقع، دیگر کسی در مقابل او نماند. در آن میان جمعیتی که لطمه خورد و آسیب دید و شخصیتی که شکست سیاسی خورد و از میدان خارج شد و از نظر مردم افتاد. سلیمان میرزا اسکندری و حزب اجتماعیون عامیون یا به اصطلاح سوسیال دموکرات­های ایران بودند. رضاخان موقعی که نخست‌وزیر شد این حزب را به همکاری گرفت، سلیمان میرزا را وزیر فرهنگ کرد، صور اسرافیل را وزارت دیگری داد، بعضی از افراد دیگر اینها را وزیر کرد، سیدمحمد صادق طباطبایی را سفیر در ترکیه کرد و چند مدتی آنها را وسیله دست خود قرار داد. سلیمان میرزا هم موقعی که وزیر فرهنگ بود در طرفداری­هایش نسبت به رضاشاه حرف­هایی می­زد و اقداماتی می­کرد که فوق‌العاده به زیان او بود. از آن جمله، در برابر فرهنگیان گفته بود: «من وزیر فرهنگ چهل هزار سرنیزه هستم».

من شخصاً به سلیمان میرزا خیلی علاقه داشتم، زیرا استاد من بود ولی این سازش با دیکتاتوری لطمه جبران­ناپذیری بر او وارد کرد، چنان­که در دوره ششم که انتخابات تهران نسبتاً آزاد بود، انتخابات تهران را رضاخان با اینکه پادشاه بود، آزاد گذاشت و مدرس انتخاب شد، دکتر مصدق انتخاب شد، ولی سلیمان میرزا اسکندری رأی نیاورد و از نظر مردم افتاد و وجاهتش به کلی از بین رفت. این یکی از لطماتی بود که در ایران به ملیون و به رهبران احزاب پیشرو وارد آمد که از این پیشامدها متأسفانه مکرر اتفاق افتاده است.

حالا اگر ما بخواهیم در مورد رضاشاه یک نتیجه­گیری و قضاوتی بکنیم باید بگوییم در واقع رضاشاه هم اثرات مثبت و هم اثرات منفی بسیار بزرگ در ایران داشت. از آثار مثبت او این که او با ملوک­الطوایفی و خان­­خانی و قوای عشایری و قدرت­های عشایری به کلی درافتاد و از همان زمان وزارت جنگش به سرکوبی اینها پرداخت. در واقع، عشایر ایران و نیروی ایلخانی‌گری و فئودالیسم عشایری را رضاشاه از بین برد. با اینکه خود من هم از یک ایل هستم و صدمه فوق‌العاده از این حیث بر خانواده من وارد آمده است. چنان­که عموهای من سه سال تمام در زندان همدان رضاشاه با وضع بسیار موهنی زندانی بودند و خانواده­ام تمام تحت فشار قرار گرفتند و لطمات فوق‌العاده بر آنها وارد آمد، اما من باید بگویم که این اقدام رضاشاه در تحول اجتماعی ایران یک عمل مؤثر و لازمی بود برای اینکه یک کشوری که دارای عشایری باشد که مسلح باشند و بتوانند در مواقعی خودسری کنند و هر رئیس ایل در داخل ایلش هم فرمانده باشد و هم حاکم باشد و هم قاضی باشد، این با یک سازمان ملی و اجتماعی مترقی و به­خصوص با مشروطیت و دموکراسی نمی­تواند تطبیق و انطباق داشته باشد. مشروطیت ما یک نهضت ملی و آزادی­خواهی بود، ولی در یک زمینه اجتماعی صورت گرفت که شرایط برای رشد و نمای آن کاملاً فراهم نبود. در آن­موقع خزعل­ها، صولت­الدوله­ها، امیراعظم، کلهرها و سرداران بختیاری و والی لرستان و رؤسای ایلات کرد اینها هر کدام در داخل خودشان یک حکومتی بودند. در چنین بافت اجتماعی نظام دموکراسی قابل استقرار نیست و همین هم سبب شد که در سال­های مشروطیت انجمن­های ایالتی و ولایتی تنها به صورت نمایششی در بعضی از شهرها از جمله تبریز و رشت دایر شدند. در جاهای دیگر اصلاً انجمن محلی به وجود نیامد و نمی­توانست به وجود بیاید و مؤثر باشد. رضاخان با پشتکار تمام و باید اضافه کنم با بی­رحمی تمام عشایر را سرکوب کرد. نسبت به بعضی از اینها تعدی و تجاوز فوق‌العاده و ظالمانه بود. رؤسای لر را تقریباً عموماً قتل­عام کردند، صولت­الدوله قشقایی را کشتند، خزعل را به آن ترتیب نابود کردند و رؤسای عشایر کرد را دربه­در و آواره ساختند. شیوه عمل ظالمانه بود، ولی برانداختن نظام ملوک­الطوایفی و اینکه پایگاه خان­خانی از بین برود و حوزه­های عشایری در داخل اجتماعی مملکت مشمول مقررات عمومی کشور بشوند، یک نکته مثبت و در امنیت مملکت هم خیلی مؤثر بود. امنیت جاده­ها و راه­ها و تجارت و آمد و شد در دوره رضاشاه تأمین شد و خود این امنیت موجب بود که امور اقتصادی و تجارت رواج و رونق پیدا بکند و کم­کم صنعت در مملکت ما به وجود آید و پایه صنعت گذاشته شود. صنعت نساجی ایران، صنایع قند ایران از آن زمان آغاز شدند. یکی از کارهای مثبت او همین راه­آهن سرتاسری بود که بدون قرض خارجی و فقط با درآمدهای داخلی …

س- مالیات بر قند و شکر.

ج- مالیات بر قند و شکر کشیده شد که فوق‌العاده مؤثر بود.

س- آقای دکتر، من می­خواهم یک سؤال از حضورتان بکنم. برای اینکه یکی از جامعه­شناسان ایرانی اخیراً مقاله­ای نوشته و در آنجا راجع به این مطلبی که الان شما اشاره فرمودید، به عنوان یکی از کارهای مثبت رضاشاه یعنی در واقع از بین بردن قدرت عشایر ایران صحبت کرده و مسئله­ای را مطرح کرده است که اصولاً ساخت و بافت جامعه­شناسی ایران براساس دو رکن استوار بوده است. یکی در واقع، ایلات عشایر بودند و یکی دیگر، واحد ده بوده است. او اصلاً سلسله پهلوی را متهم به این می­کند که در واقع این دو واحد اجتماعی ایران را کوشش می­کرده که از بین ببرد. همان­طوری که رضاشاه کوشش می­کرد که آن واحد اجتماعی ایران را یعنی در واقع ایلات و عشایر را همان­طوری که شما اشاره فرمودید با قساوت تمام از بین ببرد. پسرش هم با همین اصلاحات ارضی که مطرح کرده بود کوشید که آن واحد اجتماعی دیگر ایران را یعنی اصولاً واحد ده را در ایران نابود کند. سؤال من حالا این است که آیا بهتر نمی­بود به جای اینکه با آن قساوت عشایر و ایلات از بین برده بشوند، در واقع آن اصلی که در قانون اساسی هست، یعنی شوراهای ایالتی و ولایتی در ایلات و عشایر ایران مستقر و تقویت می­شد؟ آیا دموکراسی از این طریق بهتر تأمین نمی­شد؟

ج- عرض کنم در جواب سؤال شما که دو قسمت است: یکی راجع به عشایر دوره رضاشاه و یکی راجع به ده در دوره پسرش محمدرضا شاه. درباره قسمت اول عشایر متأسفانه با وجود نظام و بافت اجتماعی عشایری استقرار نظام دموکراسی غیرممکن بود و آن قانون انجمن­های ایالتی و ولایتی و بلدی واقعاً قابلیت عمل نداشت، مگر اینکه یک نهضت مردمی و انقلابی مداومی علیه گردن‌کشانی که در آن زمان طالب حفظ امتیازات و قدرت­های استبدادی‌شان بودند، وجود می­داشت و در میان مردم عمل می­کرد.

هر نظام ملی و دموکراسی واقعی و حقیقی که می­خواست ایران را به پیش ببرد، می­بایستی حتماً بافت ایلخانی­گری جامه را به یک کیفیتی از بین ببرد. البته آن شدت عمل و خشونتی که رضاشاه به خرج داد، شاید لازم و ضروری نبود. در ضمن هم باید انصاف داد که متأسفانه رؤسای ایلات و عشایر هم از درک این کیفیت عاجز بودند. یعنی چنان به قدرت خودشان، چنان به آن زندگی خو گرفته و معتاد بودند که حاضر نبودند به آسانی سلاح­های خودشان را زمین بگذارند و خود را جزو افراد عادی مملکت و جزو تقسیمات جغرافیایی کشوری بکنند. هر نظامی که پیش می­آمد کم و بیش با این مشکل مواجه می­گردید.

س- یعنی برداشت من از صحبت شما این است که اگر کوشش می­شد که انجمن­های ایالتی و ولایتی در میان آن ایلات و عشایر تشکیل بشود، این عملاً قابل اجرا نبود به خاطر  اینکه آنها خودشان هر کدام در واقع یک رضاشاه بودند در ایل و یک چنین چیزی را اجازه نمی­دادند.

ج- همین است، بله درست است. و در شهرها هم نمی­شد این کار را با آن کیفیتی که بود عمل کرد. منتها مخالفت با خان­ها و از بین بردن خان­خانی که یک امر ضروری برای ایجاد یک مملکت و یک ملت واحد بسیط منضبط بود، با کوبیدن رسم ایلات و عشایر که عبارت از ییلاق و قشلاق کردن و چادرنشینی آنها بود، ضرورت کامل نداشت. چون این شیوه­ی زندگی ییلاق و قشلاق کردن و کوچ کردن و چادرنشین بودن را کیفیت زندگی اقتصادی و گله­داری آن زمان بر این مردم تحمیل کرده بود و تا زمانی که یک کیفیات اقتصادی و اجتماعی فراهم نمی­شد که آن مردمی که هزارها خانوار مثلاً دنبال چندصدهزار گوسفند می­افتند و از مناطقی به مناطق دوردست می­برند، احتیاج به این نداشته باشند که همه حرکت کنند و فقط چند خانوار کافی باشد که احشام را به یک وسیله­ای حرکت بدهند و بقیه در شهرها و دهات به کارهای اقتصادی و کشاورزی و صنعتی و تجارتی و خدمات دیگری بپردازند تا چنین شرایطی فراهم نمی­شد اینکه بخواهند به زور از کوچ­نشینی جلوگیری بکنند، عملی بود ظالمانه و مخرب رضاشاه در نیتی که با سرکوب ایلخانان داشت، در ضمن این رسم چادرنشینی را هم سرکوبی می­کرد و از این جهت به گله­داری و ثروت احشام کشور لطمات زیادی وارد آورد. این از این جهت، اما راجع به دهات و زمین­داری در زمان محمدرضا شاه؛ این یک قدری جنبه­های مختلف و متفاوت دارد و اگر اجازه بدهید و در خاطرتان بماند بعداً به این موضوع خواهیم رسید، زیرا از مسائلی است که باید درباره­اش بحث شود.

س- بله. من خوشوقتم که به این اشاره فرمودید. چون من هم می­خواستم از خدمتتان خواهش کنم که این را موکول کنید به موقعی که راجع به محمدرضا شاه صحبت می­کنید. پس فعلاً ما برمی‌گردیم به همان مطالبی که مربوط به زمان رضاشاه بود.

ج- عرض کردم جنبه­های مثبت رضاشاه یکی همان­هایی بود که گفتم. ایجاد امنیت بود، برانداختن نظام ایلخانی­گری بود، توجه به امور اقتصادی بود. واقعیتش این است که اقتصاد ایران بر اثر همین اوضاع و احوال خودبه­خود، پیشرفت­هایی کرد، به­طوری که به خاطر  دارم در سال­های اول یعنی در سال­های ۱۳۰۴-۱۳۰۳ بودجه مملکت ایران بیست تا بیست­وچهار میلیون تومان آن­وقت بود. در سال آخر رضاشاه یعنی در سال ۱۳۱۹ که بودجه ۱۳۲۰ را به مجلس دادند، به سیصد میلیون تومان یعنی به ده برابر بیشتر آن زمان رسیده بود.

س- راجع به پیشرفت­های اقتصادی توضیح می­دادید.

ج- بله. توضیح می­دادم که تحولات اقتصادی قابل توجهی در این دوره پیش آمد و یکی از این تحولات، گرفتن امتیاز نشر اسکناس از بانک انگلیسی و در دست گرفتن اختیارات پولی به دست خود دولت ایران بود و بعد تثبیت قدرت خرید پول ایران که روی‌هم‌رفته وضع ثابت و سالمی در دوره رضاشاه داشت. زمانی که ارزش پول ریال ایران در برابر پول­های خارجی سقوط کرد دولت قانونی به نام قانون انحصار تجارت خارجی گذراند. این قانون در واقع تجارت خارجی را در انحصار دولت قرار نمی­داد، بلکه به دولت اجازه می­داد که تجارت خارجی و واردات خارجی را سهمیه­بندی و تهاتری کند و برای واردات سهمیه­هایی معین کند و در حدود آن سهمیه­ها به بازرگانان اجازه ورود بدهد که حتی­الامکان مقدار واردات متعادل و متناسب با صادرات باشد و از طرف دیگر بعضی از محصولات درجه اول و مورد نیاز  عموم را در اختیار دولت قرار داد که از آن جمله قند و قماش بود و بدین ترتیب تعادل و پیشرفتی در وضع بازرگانی ایران حاصل شد، بانک ملی را هم که یکی از آمال درجه اول صدر مشروطیت بود به وجود آوردند. این بانک به تدریج تا سال ۱۳۲۰ در سراسر ایران توسعه­ی کافی یافت و به صورت یک مؤسسه اقتصادی و مالی مؤثری در داخل مملکت درآمد. دیگر از کارهای مثبت دوران رضاشاه کارهایی بود که در مورد عدلیه و قوانین مربوط به امور حقوقی ایران کردند. همان­طوری که می­دانید، قانون مدنی ایران در این زمان تدوین گردید، قانون تجارت و قانون جزا در این زمان بود. مهم­تر از اینها، شاید قوانین ثبت املاک، ثبت اسناد و ثبت احوال بود که نظم و ترتیبی به این امور داد و امور ثبتی را از دست صاحبان محاضر آخوندی خارج کرد.

س- معمار اینها بیشتر داور بود؟

ج- البته رضاشاه از چند نفر از وزرای کافی استفاده کرد که به نظر بنده کافی­ترین و کاردان­ترین آنها شخص داور بود که چه در عدلیه­اش خیلی کار کرد و چه در وزارت مالیه­اش خیلی خدمت کرد. او مردی بود پرکار و مبتکر. بعضی­ها نسبت به مرحوم داور به علت اینکه از کارگردانان زمان دیکتاتوری بود، بدگویی می­کنند، ولی خود من شخصاً او را از عناصر مفید و مثبت مملکت می­دانم. آدمی بود که بعد از ده، دوازده سال وزارت مداوم موقعی ناچار به خودکشی شد و خودکشی کرد از دارایی و اموال هیچ چیز نداشت. افراد مؤثر دیگری هم در خدمت رضاشاه بودند ولی هیچ­کدام به سطح او نرسیدند. تیمورتاش هم آدم خیلی مؤثری بود در دوره وزارت دربارش، مردی مقتدر، مدیر و کاردان بود، ولی هرگز آن پاکی و طهارت و شرافت داور را نداشت و بالاخره هم در توطئه­ای، خیانتی که ممکن بود نسبت به رضاشاه داشته باشد، گرفتار شد و به قتل رسید.

مسئله­ی دیگری که مورد توجه رضاشاه بود، فرهنگ بود. او از همان سال­های اول سلطنتش ترتیب اعزام محصل به اروپا و آمریکا داد. دانشگاه تهران در زمان او تأسیس شد و مدارس توسعه پیدا کردند، تعداد محصلین نسبت به گذشته در آخر دوره­ی رضاشاه چه در مدارس متوسطه، چه در مدارس ابتدایی، چه در مدارس عالی افزایش قابل توجهی پیدا کرده بودند. اینها روی‌هم‌رفته آثار مثبتی بود که از او باقی ماند. ولی متأسفانه آثار منفی و زیان­بخش او نیز زیاد بود.

رضاشاه یک فرد دیکتاتور بود و در تمام مدت حکومتش با دیکتاتوری و خشونت عمل می­کرد. خشونت به طوری بود که حتی وزرا و نزدیکانش از او دائماً بیم و هراس داشتند و هیچ­کس جرأت اینکه مطالب و حقایق را به او بگوید و یا جرأت اینکه در مقابل او ایستادگی بنماید، نداشت. او تمام احزاب را از بین برد و مشروطیت ایران را واقعاً تعطیل کرد، آزادی مطبوعات و آزادی اجتماعات را زایل نمود و بالنتیجه خلاء شخصیت به وجود آورد. یعنی یک عده نوکر و بله قربان گو مطیع و فرمانبر در اختیارش بودند، ولی افراد مؤثر در جامعه، رجال و رهبران سیاسی مورد قبول عامه در پیرامون او پرورش نیافتند و اگر افرادی از سابق بودند تمام آنها را از بین برد و یا خانه­نشین کرد.

دیگر از معایب رضاشاه قساوت او بود. او عده کثیری از افراد را بی­گناه کشت. از جمله مثلاً از آزادی­خواهان مرحوم فرخی یزدی مدیر روزنامه طوفان، عشقی، دکتر ارانی، مرحوم مدرس و بعد هم عده کثیری از سران بختیاری و افراد عشایری را با قساوت و بی­رحمی از بین برد. از بین همه این معایب و مفاسد، آنچه بیش از همه به نظر بنده عیب رضاشاه بود یکی حرص و آز فوق‌العاده و نادرستی مالی او بود. او زمانی که کودتا کرد، هیچ چیز نداشت. از همان روزهای اول یک عمارت و پارک بزرگ را که متعلق به یکی از اعیان تهران بود، غاصبانه متصرف شد و پایگاه خود قرار داد و بعد در سال ۱۳۲۰ وقتی که از ایران خارج شد، املاک وسیع بی­پایان داشت. ولایت مازندران را یکپارچه مالک بود، گرگان را یکپارچه مالک بود، در ناحیه کرمانشاه شاید قریب صدفرسخ مربع ملک یکپارچه داشت.

س- اینها را به چه ترتیب مالک می­شد آقای دکتر؟ شما تجربه­ای را که در ناحیه خودتان دارید بفرمایید.

ج- اوایل کم و بیش به صورت خرید بود. بنده به خاطر  دارم در مورد املاک کرمانشاهش که در ناحیه کلهر بود. در آن زمان، دعوایی حقوقی راجع به این املاک بین ورثه داودخان امیر اعظم کلهر که قبلاً اسمش را بردم و بین ورثه وکیل­الدوله معروف که خاندان پالیزی باشد، وجود داشت. این دعوا در عدلیه بود. رضاشاه که پالیزی­ها را وکیل مجلس کرده بود، به وسیله یک دلال سیاسی که او هم وکیل مجلس شده بود، دعوای پالیزی­ها را خرید و طبیعتاً با قدرتی که داشت در علیه حاکم شد. تمام آن املاک را که جزء دعوا بودند، متصرف شد و بعد نواحی دیگری را که جزء دعوا هم نبودند ضمیمه­ی آنها کرد. در ناحیه مازندران در واقع قیمت­گذاری نبود. قدم به قدم سرپرستان املاک او پیش می­رفتند و نواحی تازه­ای را متصرف می­شدند و بعد هم ثمن بخسی به صاحبان اراضی می­دادند که شاید یک صدم قیمت آن هم نبود.

س- ولی سعی می­کردند به ظاهر جنبه قانونی داشته باشد.

ج- البته املاک را ثبت می­کردند و صورت مالکیت به آنها می­دادند. سرپرست­های املاک شاهی برای آنکه خدمت­نمایی بکنند و عواید را بیشتر نشان بدهند، تعدی و ظلم بسیار به کشاورزان می­کردند. روزی که رضاشاه از ایران رفت، بیش از یک هزار و پانصد پارچه آبادی داشت. اینکه آیا رضاشاه پولی و ارزی در بانک­های خارجی داشته در کجا و چه مبلغ بوده است؟ به اطلاع بنده هیچ­وقت معلوم و روشن نشد. ولی آنچه به صورت نقد در بانک ملی ایران داشت و علنی گردید هفتادودو میلیون تومان بود. اگرشما قدرت خرید این مبلغ را نسبت به زمان­های اخیر صدبرابر بکنید که خیلی بیش از صدبرابر است، ارزش آن به هفت میلیارد تومان می­رسد. او این ثروت را از کجا آورده بود؟ با ماهانه­ی سی، چهل هزار تومان و حتی صدهزار تومان حقوق سلطنت که نمی­توان چنین مبلغی را پس­انداز کرد. متأسفانه ایشان هم از بودجه­ی وزارت جنگ و هم از شهرداری تهران، هم از امور بازرگانی و هم از وجوهی که از اشخاص می­گرفت، به صورت­های مختلف بر ثروت خویش اضافه می­کرد، کارخانه­دار درجه اول ایران و مهمانخانه‌دار درجه­ی اول ایران شد و مستغلات زیادی در تهران و مازندران داشت. این حرص و آز و این طمع و این نادرستی مالی برای یک پادشاه واقعاً غیرقابل قبول و نابخشودنی است. این نکته­ای است که هیچ­کس حتی افراد خانواده او هم نمی­توانند منکر آن بشوند، همین هفتادودومیلیون تومانی که گفتیم توی بانک ملی داشت، کافی است که نشان بدهد تا چه اندازه نادرستی مالی او فوق‌العاده بوده است.

س- او پول را از ایران خارج کرد؟

ج- نه. این پول در بانک ملی بود.

س- بعد از رفتن رضاشاه در ایران ماند؟

ج- بله. بعد از رضاشاه بود و آنچه در خارج بود اصلاً نمی­دانم چه مبلغی بود. بعضی­ها معتقدند که خیلی زیادتر از اینها بوده. یک وقتی در زمان دکتر مصدق آقای مظفر فیروز که مغضوب دستگاه و خارج از ایران بود، به من نامه­ای نوشت که من به مصدق و دیگران بگویم که اینکه ما بر اثر ملی شدن نفت و بر اثر آن تضییقات دچار محظور ارزی شده­ایم، این ارز در خارج مال ایران است و وجود دارد. او صورت داده بود که پانصدمیلیون لیره در بانک­های انگلیس و آمریکا رضاشاه گذاشته است، که البته بنده این مطلب را نه می­توانم تأیید و یا تکذیب بکنم. مظفر یکی از دشمنان این خانواده بود و حرف­هایش هم سند زیادی ندارد. این حرفی است که او زده است. ولی باورکردنی است که رضاشاه مبالغ قابل توجهی هم در بانک­ها خارجی داشته باشد. نکته دیگر علاوه بر اینها، نتیجه­ی ناگوار و مصیبت­بار دیگری که از دیکتاتوری رضاشاه عاید ملت ایران گردید، اشغال ایران به وسیله نیروهای خارجی در جنگ جهانی دوم بود. این مطلب محتاج به توضیحاتی درباره­ی سیاست خارجی رضاشاه است.

سیاست خارجی رضاشاه باید با چند دولت مورد توجه قرار بگیرد. یکی با انگلیس، یکی با روسیه، یکی با آمریکا، بعد با آلمان و سپس با فرانسه. با کشورهای همسایه البته روابط عادی و معمولی بود. نسبت به مصطفی کمال پاشا، رضاشاه احترام فوق‌العاده داشت. کمال پاشا هم نسبت به او احترام داشت. یک وقت اختلافی بین آنها سر قضیه آرارات و سر قضیه شورش کردها در ترکیه پیدا شد که آن را به هر کیفیتی بود اصلاح کردند و از آن به بعد، او یکی از دوستداران مصطفی کمال و اصلاحاتی که مصطفی کمال در ترکیه می­کرد، شد.

اما راجع به انگلیس­ها محققاً همان­طور که در ابتدای این بحث صحبت کردیم، رضاخان را تشخیص انگلیس­ها بر سر کار آورد و پشتیبانی مستمر آنها او را نگاه داشت و موفق کرد به اینکه به تدریج قدم به قدم پیش برود و بالا برود ولی اینکه بگوییم آنها او را پادشاه کردند، این به نظر بنده صحیح نیست. بلکه کفایت و کاردانی خودش و با تحولاتی که در ایران به وجود آورده بود، او را به این مقام رساند.

موقعی که به سلطنت رسید، با سوابقی که با سیاست انگلیس داشت، نسبت به آنها همیشه نگران بود. با قدرتی که انگلیس­ها در خاورمیانه داشتند و با قدرتی که در نفت داشتند و با توجه به عواملی که در داخل ایران به کار می­بردند، رضاشاه نسبت به آنها سوءظن داشت و از آنها هم خوشش نمی­آمد و با سرسختی می­کوشید که روابط افراد ایرانی را با خارجیان قطع کند. اینکه ما تصور بکنیم که رضاشاه پشتیبان انگلیس­ها بود، به نظر بنده درست نیست. یک قضیه مهم مربوط به انگلیسی­ها که در دوره رضاشاه پیش آمد، قضیه الغاء قرارداد دارسی و قضیه تجدید امتیاز نفت بود. هرچند مرحوم دکتر مصدق معتقد بود که اصل این قضیه با اطلاع رضاشاه توطئه­ای بود برای اینکه به آن قرارداد جدید برسند. اما بنده تصور می­کنم که رضاشاه در این مورد فریب قدرت­طلبی و توهمات خودش را خورد و از بی‌راهه رفت. یعنی الغاء قرارداد او را دچار مشکلات حقوقی فوق‌العاده­ای کرد. اگر در آن­موقع از طریق ملی کردن نفت عمل کرده بودند شاید کمتر با مشکلات بین­المللی آن زمان مواجه می­شدند. بالاخره با همه تظاهر قدرت­نمایی رضاشاه بر سر آن قضیه شکست خورد و این شکست و ناکامی درس عبرتی برای او شد و بر وحشت او نسبت به انگلیس­ها افزود. ولی در مقابل کینه­اش هم نسبت به آنها زیادتر شد، پایان اختلاف مربوط به نفت تقریباً در زمانی بود که نظام هیتلری در آلمان بر سرِ کار آمده بود. رضاشاه با آلمانی­ها ارتباط خیلی نزدیک داشت. آلمانی­ها روابط تجارتی خیلی وسیعی در ایران داشتند و در امور صنعتی ایران مخصوصاً صنایع اصفهان خیلی کمک کردند و در امر راه­سازی ایران و جاده­های ایران فوق‌العاده وارد بودند و بالاخره در امر مربوط به ذوب آهن ایران که یکی از ایده­آل­های بزرگ مردم ایران و رضاشاه بود آلمان­ها مؤثر و عامل بودند. پیشرفت­های هیتلر در اروپا و قدرت­نمایی­های او رضاشاه را مغرورتر کرده بود. او چون یک آدم دیکتاتور بود از دیکتاتور خوشش می­آمد. علاوه براین، چون وحشت از انگیس­ها داشت در باطن دل خود هیتلر و نظام او را دوست داشت. از طرف دیگر، او از روس­ها می­ترسید و از کمونیسم نفرت داشت و به همین جهت تمایل زیادی نسبت به آلمانی­ها پیدا کرده بود.

اما با فرانسه او در همان سال­های اول سلطنتش موافقت کرد که سالی صد نفر که برای آن زمان یک عمل نسبتاً نمایان و قابل توجه بود، دانشجو به آن کشور بفرستد که بنده خودم در کاروان اولی از محصلین اعزامی ایران بودم که به فرانسه آمدیم. در آن روز که ما پیش رضاشاه رفتیم او به ما گفت: «ایران یک کشور پادشاهی است و من شما را به یک کشور جمهوری برای تحصیل می­فرستم ولی چون مردم فرانسه مردم وطن­دوستی هستند من یقین دارم که شما در آنجا درس وطن­خواهی یاد می­گیرید. از خدا می­خواهم و آرزو می­کنم که عمر من کفایت کند و ببینم که شما برگردید و در اینجا به وطن خودتان خدمت کنید». خلاصه این نظر را در اوایل او نسبت به فرانسه داشت و در ظرف شش، هفت سال مرتب دانشجویان دولتی اکثراً به آن کشور می­رفتند.

در فرانسه بعضی از روزنامه­های گمنام و مجله­های گمنام شروع به نوشتن مقالاتی علیه ایران کردند و فحش و ناسزاهایی به رضاخان دادند و نوشتند که معلوم نشد تحریک از ناحیه­ی چه سیاستی است. این بود که در سال­های ۱۳۱۷ یا ۱۳۱۸ که هنوز جنگ جهانی درگیر نشده بود، رضاشاه یک مرتبه روابطش را بر سر این موضوع با فرانسه قطع کرد.

س- سال­های بین ۱۳۱۸-۱۳۱۷ بود؟

ج- بله. روابطش را با فرانسه قطع و همه­ی دانشجویان اعزامی دولتی را احضار کرد و با فرانسه روابطش به کلی به هم خورد. و به همین ترتیب روابطش را هم با آمریکا به‌هم زد. در آمریکا هم روزنامه­هایش که بنده الان درست نمی­دانم چه مجله و چه روزنامه­ای و چه سیاستی آنها را تحریک کرده بود، به رضاشاه بد گفتند و او را پسر مهتر و قاطرچی­زاده خطاب کردند. شاید هم به خاطر  دارید که سفیر ایران در آن زمان به نظرم جلال غفار (غفار جلال) در یک اتومبیل سواری که از یکی از جاده­ها عبور می­کرد، تخلف رانندگی کرده و پلیس او را گرفته، توقیف کرده بود. او گفته بود که من وزیر هستم. پلیس کلمه­ی وزیر را به معنی کشیش گرفته و او را چند ساعتی نگه داشته بودند. بعد هم که فهمیدند عذرخواهی کردند ولی این عذرخواهی در رضاشاه مؤثر واقع نشد. آن مقالات هم که نوشته شده بود سبب تیرگی و به هم خوردن روابط سیاسی ایران و آمریکا شد. به این ترتیب، در تاریخی که جنگ اروپا درگرفت و هنوز هم آمریکا وارد جنگ نشده بود، رضاشاه تنها متکی به آلمان بود. عده کثیری از کارشناسان و از مهندسین آلمانی در کارخانه­های ایران در راه­آهن ایران در امور فنی ایران کارگردانی می­کردند و مشغول بودند که کارخانه ذوب آهن را در کرج دایر نمایند. علاوه بر اینها، ما تجارت وسیعی با آلمان داشتیم. آلمان در آن زمان از لحاظ واردات و صادرات اولین کشور نسبت به ایران بود. رضاشاه در همان ابتدای جنگ جهانی که در گرفت، نطقی کرد. بنده به خاطر  دارم شاید برای دانشجویان دانشکده افسری یا به مناسبت دیگری بود او گفت که ما در جنگ بین­الملل اول صدمه بسیار خوردیم ولی در این جنگ باید از بی­طرفی­مان استفاده کنیم و بهره­مند بشویم و برای آن لازم است که نیرومند باشیم.

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: پانزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو-کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۴

در آن زمان مردم ایران، افکار عمومی ایران با عقده­هایی که از انگلیس­ها داشتند و با عقده­هایی که از روس­ها داشتند و با اخباری که هر روز رادیو آلمان و روزنامه­ها راجع به جنگ می‌نوشتند، در داخل ایران موجی از تمایل نسبت به آلمان پیدا شده بود که این البته ناشی از تجزیه و تحلیل و واقع­بینی و جهان­بینی درستی نبود. بر مردم ایران، عامه ایران ملامتی نبود که چنین احساساتی بروز بدهند. گاهی در میدان سپه که رادیو با صدای بلند پخش می­کرد، مردم تظاهرات موافق با پیشروی­های آلمانی­ها می­کردند. مردم ایران از این جهت قابل ایراد نبودند. ولی وضع مردم عادی با زمامدارانی که مسئول مملکت هستند، خیلی متفاوت است. ایراد و اعتراضی که بر رضاشاه هست از این جهت نیست که دولت او اصول بی­طرفی را نقض کرد، یا از این جهت نیست که روس­ها و انگلیس­ها در تجاوزشان به ایران ذی‌حق بودند و دولت ایران در این مورد از لحاظ حقوق بین­الملل تقصیری بر عهده داشته است، از این جهات قابل تردید نیست که رضاشاه از لحاظ قانونی عملی که برخلاف قانون بین­الملل یا برخلاف اصول بی­طرفی باشد، نکرده بود، جز اینکه تمایل به آلمان­ها داشت. در زمانی که آلمان­ها در سال­های اول جنگ و در حمله به لهستان با روس­ها کنار آمدند در هیئت دیپلماتیک ایران دو صف مجزا وجود داشت. یکی صف آلمانی­ها و روس­ها و صف دیگر صف انگلیس­ها و فرانسوی­ها و دیگران. مدتی نمایندگان آلمان و روس با هم در سلام شاهنشاهی شرکت می­کردند.

س- منظورتان همان قرارداد عدم تجاوزی است که استالین با هیتلر بست؟

ج- بله. مدتی با هم همراه بودند. ولی وقتی که هیتلر به روسیه تجاوز کرد و وارد جنگ با روس و از دو طرف درگیر شد، وضع صورت دیگری به خود گرفت و برای پادشاه ایران که دیکتاتور ایران بود و برای زمامداران ایران که مسئولیت ایران را بر عهده داشتند، موضوع جدیدی پیش آمده بود. اینها می­بایستی موازنه جهانی آن زمان و موقعیت جغرافیایی ایران را در نظر بگیرند، نه بنابر احساسات و تمایلات بلکه بنابر مقدورات و امکانات و منافع. در آن موقع، آلمان یک قدرتی بود که در یک محوطه محدود اروپا محصور بودند و تنها منابع آنجا را در اختیار داشت و حال آنکه نیروهایی که علیه آلمان می­جنگیدند قسمت عمده منابع انسانی و منابع معدنی و اقتصادی و امکانات فنی جهان را در اختیار داشتند. یک دولت وطن­دوست می­بایستی حساب بکند که در این جنگ وسیع عالمگیر برد با کدام طرف خواهد بود و وقتی که از روی حساب و با موازنه دقیق دریافت که نتیجه جنگ ممکن است به کدام طرف بچربد، نمی­بایستی بهانه­ای به دست دولت­های دیگری بدهد که بتوانند به مملکت ایران تجاوز بکنند. ایران موقعیت جغرافیایی فوق‌العاده حساسی دارد که در ابتدای این مطلب هم گفتم. تا آن زمان که آلمان­ها فقط در برابر انگلیس­ها و فرانسوی­ها بودند، ایران می­توانست از آسیب جنگ مصون بماند، ولی از موقعی که انگلیس­ها و روس­ها از دو طرف با آلمانی­ها می­جنگیدند، بعد هم آمریکا وارد جنگ شد، راه ارتباط آنها با یکدیگر تنها راه ایران بود. رضاشاه قانوناً ذی‌حق بود که بگوید من بی­طرف هستم. انگلیس­ها و روس­ها که خواهان ورود به ایران و دخالت در ایران بودند نقض بی­طرفی ایران کردند و متجاوز بودند. این مطلب درست اما امکانات ایران چه بود؟ آیا می­توانست در آن­موقع از آن مقتضیات جنگی که مقتضیات حیاتی است، جلوگیری بکند؟ به نظر من خیر. رضاشاه این مقتضیات را در آن زمان درک نکرد و ارتباطش را با آلمان­ها حفظ کرد. اگر در آن­موقع همه­ی آلمانی­ها را از ایران خارج کرده بود و اگر به یک کیفیتی اجازه حمل و نقل این وسایل را از طریق ایران به این کشورها می­داد و امنیت عبور و مرور و حمل و نقل آنها را تأمین می­کرد، شاید می­توانست ترتیبی فراهم بکند که دولت­های خارجی به ایران حمله نکنند و منافع مهمی هم در جنگ و بعد از جنگ عاید ایران بشود.

متأسفانه دیکتاتور جهان­بین نبود و سرسختی نشان داد. معلوم نیست در آن تاریخ دولت وقت حکومت و وزرا  تا چه اندازه مسئول بودند.

س- اینها هیچ­وقت کاره­ای نبودند.

ج- بله. نخست‌وزیر آن­وقت علی منصور بود و وزیر خارجه­اش جواد عامری. آیا آنها قدرت این را داشتند که به رضاشاه حقایق را بگویند و این مسائل را توضیح بدهند؟ و آیا رضاشاه خشن و دیکتاتور تاب استماع این حرف­ها را داشت؟ و آیا آن مسئولین همساز با خارجی­ها نبودند؟ به هر حال، آن­طور که معلوم است این مسائل مخفی باقی ماند. چندین ماه این گفت‌وگو ها در پرده استتار بین آنها جریان داشت. مسلماً روزهای اول تقاضاهای آنها ظاهر ملایم­تر و محدودتری داشته است. ولی ایران به آن تقاضاهای محدود هم ترتیب اثر ندارد. بنابراین، علاوه بر همه­ی ایرادهای دیگری که گذشت این ایراد بزرگ هم بر رضاشاه وارد است که سوء تشخیص او و دیکتاتوری او باعث اشغال ایران به وسیله نیروهای خارجی شد. در عین اینکه از لحاظ حقوقی بی­تقصیر بود، اما بی­تقصیری تنها وسیله برائت یک زمامدار نیست، سوء تشخیص هم در امر زمامداری و مسئولیت مملکت­داری مؤثر است. این سوء تشخیص او باعث آن بلیه­ی بزرگ ورود قوای اشغالگر روس و انگلیس و پشت سر آن­ها، آمریکا به ایران و مصائبی شد که در نتیجه آن پیش آمد که ممکن است روز دیگر درباره آن توضیح بیشتری بدهیم.

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: شانزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۵

ادامه مصاحبه با آقای کریم سنجابی در روز یک­شنبه بیست­وچهارم مهر ۱۳۶۲- برابر با شانزدهم اکتبر ۱۹۸۳ در شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا، مصاحبه­کننده ضیاء صدقی.

ج- صحبت دیروز ما به پایان حکومت رضاشاه و ورود قوای متفقین به ایران رسید. دیکتاتوری رضاشاه خلاء عظیمی در مملکت از لحاظ احزاب و شخصیت­های سیاسی و رهبران فعالی که مورد توجه و قبول عامه مردم باشند، به وجود آورده بود. شاید بد نباشد در اینجا به بعضی از فعالیت­های حزبی که در آغاز دوره رضاشاه کم و بیش می­شد اشاراتی بکنیم که بعد آن فعالیت­ها به کلی متوقف ماندند. در ابتدای کار رضاخان و پس از جنگ­های بین­الملل اول و تخلیه ایران از نیروهای انگلیسی باقی مانده­های احزاب سابق به فعالیت افتادند و در حالی که رضاخان قدرت را در دست داشت و وزیر جنگ بود و نخست‌وزیر بود و حتی در اوایل دوره سلطنتش آثاری از این احزاب موجود بود.

مهم­ترین حزبی که از ابتدا وجود داشت، حزب معروف به اجتماعیون عامیون یا سوسیال دموکرات باقی ماندگان حزب دموکرات قدیم بودند که بر اثر تحولات فکری و عقیدتی دنیایی و پیدایش رژیم سوسیال دموکراسی در آلمان و انقلاب شوروی به این اسم جدید نمودار گردید و خود را دارای یک ایدئولوژی سوسیالیستی نشان می­داد و افرادی از همان حزب سابق دموکرات و عده­ای از عناصر حزب اعتدال مثل سیدمحمدصادق طباطبایی هم به آنها پیوستند و یک گروه متشکل به وجود آوردند که تا حد زیادی هم مورد توجه مردم بودند، به­ویژه که در آن دوره چهارم مجلس، سلیمان میرزا بسیار محبوب و وجیه­المله بود و به همین دلیل هم دوره پنجم با رأی بسیار زیاد به مقام نمایندگی تهران هم رسید. ولی این حزب پس از آن که رضاخان نخست‌وزیر شد و عده­ای از آنها را وارد کابینه خود کرد و آنها همکار با دیکتاتوری او شدند، بر اثر مخالفتی که مردم ایران با دیکتاتوری داشتند، محبوبیت خود را در نظر عامه­ی مردم از دست داد و بعد از آن هم که رضاشاه بر امر سلطنت مستولی شد، خودش را از شرّ آنها فارغ کرد و سلیمان میرزا و دار و دسته­اش را به کلی برکنار کرد و این حزب هم به­تدریج رو به تلاشی و بی­اثری رفت و از کار افتاد.

به غیر از آن، در آن زمان حزب دیگری وجود داشت به نام رادیکال، که آن را داور ساخته بود. داور مرد بسیار فعال و زیرک و هوشیار بود. هم سخنور خوبی بود و هم چیز خوب می­نوشت و هم ابتکار خوبی داشت. یک عده­ای در پیرامونش جمع شده بودند که او را رهبر مطلق خودشان می­دانستند و فعالیت­های زیاد به سود او می­کردند. اما در عامه مردم تأثیر زیادی نداشتند.

حزب دیگری که در همان زمان تشکیل شد حزب ایران جوان بود که یک عده­ای از تحصیل‌کرده‌های ایرانی که از خارج برگشته بودند و یا تحصیلاتشان را در داخل مملکت انجام داده بودند و روی‌هم‌رفته افراد روشنفکر آن زمان بودند، تشکیل داده بودند که سران آنها دکتر علی­اکبر سیاسی، دکتر مشرف نفیسی، علی سهیلی، محسن رئیس و امثال اینها بودند.

در آن زمان که ما در مدرسه سیاسی تحصیل می­کردیم، به خاطر  دارم بعد از آنکه از مدرسه خارج شدیم، تمام فارغ­التحصیلان آن دوره به استثنای چند نفر دسته جمعی وارد همین حزب ایران جوان شدیم که یک حزب دموکرات، ترقی­خواه اصلاح­طلب و روشنفکر بود ولی در توده­های مردم تأثیری نداشت. بیشتر افرادی که در آن شرکت داشتند، افراد تحصیل­کرده و کارمندان دولت و معلمین مدارس عالی و مدارس متوسطه بودند. روزنامه­ای هم در آن زمان به نام ایران جوان داشت که بد کار نمی­کرد تا موقع زمامداری و پادشاهی رضاشاه رسید. در آن وقت مثلث معروف (نصرت­الدوله فیروز- داور- تیمورتاش) به فکر تشکیل حزب تازه­ای افتادند به نام حزب ایران نو که اثر و عمل آنها و فکر و نظری که داشتند کم و بیش شبیه حزب رستاخیزی بود که در دوره محمدرضا شاه تشکیل دادند. یعنی کوشش می­کردند که تمام افراد فعّال و تحصیل­کرده و کارمندان دولت را همه خواه ناخواه و به هر ترتیبی که شده، در این حزب وارد بکنند. به همین دلیل هم به حزب ایران جوان فشار آوردند که وارد آن حزب بشود. به خاطر  دارم جلسه عمومی حزب ایران جوان که تشکیل شد، پیشنهاد کردند که از طرف حزب ایران نو که دارای همین مرام ما و حزبی مترقی است و دولت هم از آن پشتیبانی می­کند، پیشنهاد تألیف و وارد شدن حزب ما به آن حزب کرده­اند. درباره­ی آن صحبت­های زیادی شد. بنده و یکی، دو نفر دیگر بلند شدیم و درباره­ی آن به کلی مخالفت کردیم و گفتیم این حزبی است که با آراء مردم و با تمایلات افراد مردم تشکیل نشده، یک حزب دولتی است که با زور و قدرت دولت می­خواهد خودش را تحمیل بکند و چنین حزبی اثر وجودی و کشش و جاذبه در جامعه ایران نمی­تواند داشته باشد و با اصول مشروطیت و دموکراسی انطباق ندارد. رأی هم علنی گرفتند، برای آنکه می­دانستند اگر مخفی باشد رد خواهد شد. بنده و آن چند نفر دیگر در آن رأی علنی با صدای بلند مخالفتمان را اعلام داشتیم، ولی اکثریت موافقت با این کار کرد. وقتی که حزب ایران نو به فعالیت افتاد، تدین هم که از عناصر هوچی و فعال و کارگردان برای پادشاهی رضاشاه و ظاهراً رئیس مجلس هم بود و سوابق حزبی و فعالیت­های سیاسی داشت، درصدد برآمد که حزب دیگری در مقابل این حزب ایران نو بسازد. او هم با یک عده­ای از دار و دسته بازاری و با چند نفر فرصت­طلب، حزب دیگری به وجود آورد و شروع به هوچی‌گری کرد. ولی رضاشاه به زودی متوجه شد که این حزب­بازی­ها و دار و دسته­سازی­ها با حکومت خودخواه و دیکتاتوری او موافقت ندارد، دستور انحلال حزب ایران نو را داد و بالنتیجه حزب تدیّن هم از بین رفت و از آن زمان یعنی از سال ۱۳۰۶ دیگر هیچ­گونه فعالیت حزبی علنی در دوران رضاشاه وجود نداشت.

حال برگردیم به موضوع جنگ جهانی و اشغال ایران به وسیله نیروهای انگلیس و روس. در هفته­ی اول شهریور ماه سال ۱۳۲۰ بود که بنده از اتاق بالا به اتاق نشیمن آمدم و رادیو را باز کردم. به ناگهان خبری مثل صاعقه سراپای مرا به لرزه درآورد. شنیدم که قوای روس از شمال و قوای انگلیس از جنوب و از غرب به ایران حمله کرده­اند، رادیوی ایران این خبر را داد و اضافه کرد که نیروهای دولت در برابر متجاوزین ایستادگی می­کنند. اعلامیه شماره یک ستاد ارتش ایران هم صادر شد. اعلامیه­ای که فقط شماره یک بود و به شماره دو نرسید.

س- محتوای اعلامیه شماره یک را به خاطر  دارید آقای دکتر؟

ج- بله. آن اعلامیه شماره یک خبر از ورود قوای روس در شمال و انگلیس­ها از جنوب و از غرب ناحیه کرمانشاه می­داد و اینکه نیروهای دولت در مقابل آنها ایستادگی کرده و ارتش مقاومت خواهد کرد و تسلیم زور و فشار اجنبی نخواهد شد و به مردم و به ملت اطمینان می­داد. رادیوی بی­بی.سی را هم که گرفتم دیدم با لحن فوق‌العاده شدید و غیرمنتظر و غیرعادی شروع به حملات به شخص رضاشاه کرده و فجایع او را بیان می­کند و اینکه او آزادی ایران را از بین برده، مشروطیت را پایمال کرده، املاک وسیع به دست آورده، سرقت­هایی که کرده، فساد اخلاقی که توسعه داده، مردم بی­گناهی را که به قتل و کشتار رسانده، خلاصه تمام مسائلی که در دوران رضاشاه با سکوت انگلیس­ها و شاید هم قسمت­های اول آن با موافقت و اشاره­ی خود آنها صورت گرفته بود، با حملات تند به رضاشاه بیان کرد و اینکه او ایران را پایگاه سیاست و خرابکاری آلمان قرار داده بود و ما نمی­توانستیم در برابر این اوضاع سکوت اختیار کنیم و از این جهت قوای ما وارد شدند و ما به عنوان دشمن وارد ایران نمی­شویم، بلکه باید این نظامی که دشمن ایران و جهان هست از بین برود، و از این قبیل حرف­ها.

بلافاصله بر همه مردم ایران معلوم شد که شخص رضاشاه که تا آن­موقع تابو بود و کسی جرأت نمی­کرد کوچک­ترین کلامی به عنوان انتقاد درباره­ی او بگوید و یا بنویسد، با این لحن شدید مورد حملات بیگانه مخصوصاً انگلیس­ها قرار گرفته و علاوه بر این قوای آنها هم وارد ایران شده. در واقع، این پایان کار اوست. یک هرج و مرج و بیچارگی و پریشانی فوق‌العاده­ای در دولت و در مردم به وجود آمد. بنده توی خیابان که رفتم، عده­ای از مردم را می­دیدم که سراسیمه هستند و نمی­دانند چه‌کار باید بکنند. به چند نفر از رؤسای ادارات که دوستانم بودند برخوردم به من گفتند چرا در اینجا مانده­اید؟ گفتم چه‌کار باید بکنیم؟ گفتند همه دارند فرار می­کنند. گفتم فرار به کجا؟ اینجا مملکت ما است. خلاصه یک چنین روحیه­ی متوحش و نگرانی به وجود آمده بود. به یاد دارم در همان روز اول یا دوم بود که دولت ایران اعلام کرد که دستور آتش­بس و عدم مقاومت داده و بنابراین ایران دیگر در حال جنگ و دفاع نیست و یک کشور بی­دفاعی است. وقتی که این اعلامیه صادر شد، وزیر جنگ وقت که متأسفانه اسمش یادم نیست.

س- نخجوان بود؟

ج- بله. به نظرم سرتیپ احمد نخجوان بود. دستوری صادر کرد مبنی بر مرخص کردن سربازان وظیفه که در حقیقت دستور انحلال ارتش بود. صبح روز بعد که ما به خیابان رفتیم، سربازان ایران را می­دیدیم که مانند اسرای جنگی ریخته­اند توی خیابان­ها و بی­سلاح و بدون نظم از خیابان­ها می­گذرند و می­روند که در دهات و شهرها متفرق و پراکنده بشوند. این امر موجب غضب رضاشاه شد و حتی درصدد برآمد که آن وزیر جنگ و یا کفیل وزارت جنگ را محاکمه نظامی و اعدام کند که از آن جلوگیری به عمل آمد و بعد هم کوشش کردند که مجدداً سربازان را جمع­آوری بکنند و سر و صورتی به ارتش بدهند. ولی کاری بود گذشته و رشته­ای از هم گسیخته، پایتخت این صورت را داشت.

در شهرستان­ها، در مرزها و در جاهایی که نیروهای ایران مواجه با قوای خارجی شده بودند، وضع به مراتب از این بدتر بود. یعنی بسیاری از افسران که مأمور دفاع بودند، بلافاصله مراکز خودشان را تخلیه کردند و فراری شدند، بعضی نیز مقاومت کردند و شهید شدند. این از هم پاشیدگی ارتش ایران که اسلحه­ها را به زمین ریختند، سبب شد که در شمال و در غرب اسلحه زیادی به دست افراد ایلات و عشایر بیفتد. برخلاف انقلاب اخیر ایران که مردم شهری از جوان­ها و چریک­ها به سربازخانه­ها حمله بردند و اسلحه­خانه­ها را چاپیدند و چریک­های شهری مسلح شدند در آن زمان اسلحه­ی از دست داده شده و به زمین ریخته شده به دست افراد شهری نیفتاد، بلکه مردم عشایر و مردم روستاها و دهات بودند که این سلاح­ها را به قیمت­های بسیار نازل می­خریدند و در مدت کوتاهی عشایر ایران به مراتب از زمان قبل از رضاشاه مسلح­تر شدند. چند روزی از این وضع پریشان و بی­سامان نگذشت که رضاشاه حالت وحشت پیدا کرد و درصدد فرار برآمد. بنده از یک راوی موثق شنیدم که گفت در خیابان سپه عبور می­کردم، دیدم مرد بلندقامت و تا حدی تاشده­ای دم در منزل فروغی ایستاده است. وقتی که متوجه شدم دیدم خود رضاشاه است. حالا این مطلب راست بود یا دروغ نمی­دانم. فروغی که رضاشاه او را از سال­های پیش بعد از آن قضایای شورش خراسان مغضوب و برکنار کرده بود و دیگر مقام و کار دولتی نداشت و در خانه خودش به طور محترم زندگی می­کرد. حالا که وضع به اینجا کشیده و نیروهای خارجی وارد ایران شده­اند، رضاشاه چاره­ای جز این نمی­بیند که به همان شخص رانده شده خود متوسل بشود. متأسفانه در این خلاء که او به وجود آورده بود، هیچ­گونه جمعیت سیاسی و هیچ رهبری که مورد قبول مردم و ظاهر باشد وجود و حضور نداشت. فروغی زمامدار شد، نخست‌وزیر شد. او هم تاج بر سر رضاشاه گذاشت و هم تاج از سر او برداشت. رضاشاه بر اثر پیشروی قوای انگلیس و مخصوصاً وحشت از روس­ها از تهران فراری شد و به اصفهان گریخت. موقعی که او هنوز در اصفهان بود، دکتر سجادی را که وزیر کابینه بود، مأمور کردند و پیش او فرستادند که از او ورقه­ای هم راجع به استعفا و هم راجع به واگذاری تمام اموال و دارایی‌اش به ولیعهد که پادشاه ایران شده بود، بگیرد. این روایت معروف است که رضاشاه موقعی که به کرمان رفت و در منزل یکی از متعینین آن شهر بود، روزی با نوک عصایش روی زمین را می­خراشید و خیلی مات و مبهوت با خودش صحبت می­کرد و می­گفت: «اعلی‌حضرت قدر قدرت، شاهنشاه» و سپس یک کلمه­ی زشتی نثار خودش می­کرد.

خلاصه، ایشان از کرمان به بندرعباس رفت و از آنجا او را انگلیس­ها به طرف جزیره موریس حرکت دادند و بعد هم به آفریقای جنوبی بردند که در همان جا فوت کرد. پسر ایشان محمدرضا شاه که تازه به سن بلوغ رسیده بود و یک یا دو سال بود که با فوزیه دختر پادشاه مصر عروسی کرده و بسیار جوان و نوخاسته بود به سلطنت رسید. او در آن­موقع محبوبیت عظیمی در جامعه ایران داشت، یعنی مردم ایران در قیافه و وجود او مثل اینکه مظلومیت و بی­گناهی خود را مجسم می­دیدند و علاقه­ای که نسبت به او نشان می­دادند، علاقه­ای بود که نسبت به میهن‌شان که به ناحق مورد اشغال اجنبی قرار گرفته بود، ظاهر می­کردند. روزی که محمدرضا شاه برای سوگند یاد کردن به مجلس آمد، به قدری جمعیت مردم دور اتومبیل او را گرفته بودند که در واقع در بعضی جاها می­خواستند اتومبیل را روی دست بگیرند و حرکت بدهند. این تظاهری بود خودبه­خود بی­آنکه سازماندهی داشته یا سازمانی قبلاً آن را دعوت کرده باشد. در این جریان همین بچه­های مدارس و شاگردان مغازه­ها و افراد عادی مردم بودند که با این هلهله و با این تجلیل و با این استقبال او را به طرف مجلس حرکت می­دادند و به آنجا می­بردند. هما­ن­ها که ۳۵ سال بعد تاج و تخت او را سرنگون کردند.

س- آیا به نظر شما مردم به این فکر نبودند که سلطنت را اصولاً به عنوان سمبلی برای استقلال ایران حفظ بکنند، در زمانی که مملکت در اشغال نیروهای بیگانه بود؟

ج- کاملاً این فکر وجود داشت که حالا که نیروهای بیگانه وارد ایران شده­اند و هیچ گونه سازمان حزبی در ایران نیست و رهبرانی که بتوانند مملکت را اداره بکنند وجود ندارند و با وجود و با حضور قوای بیگانه، بقای ایران و حفظ استقلال ایران را در بقای شاه و حفظ مقام او می­دانستند به­خصوص که او جوان تازه­کاری بود که به گناهان پدرش و به تقصیرات و خطاهای پدرش هیچ آلوده نبود.

گویا این مطلب محقق و مسلّم باشد ولی علنی و آشکار نشد در آن­موقع که فروغی برای نخست‌وزیری معرفی شد و قبول کرد از طرف انگلیس­ها به او پیشنهاد شده بود که در ایران جمهوریت برقرار کند و خود او رئیس‌جمهور  اول ایران بشود. ولی فروغی مرد عاقل، مدبّر و محافظه­کاری بود. می­دانست که اوضاع ایران با خلاءی که از دوران رضاشاه و با رفتن او به وجود آمده است و با نبودن احزاب و تشکیلات و با وجود اشغال ایران به وسیله قوای بیگانه، صلاح مملکت نیست که جمهوریت برقرار شود. او این پیشنهاد را رد کرد و همان حفظ نظام سلطنتی و پادشاهی محمدرضا شاه را به نیروهای خارجی قبولاند. این یک عمل مفید و مؤثری از طرف فروغی بود. اکنون لازم است درباره­ی شخصیت فروغی قضاوتی بشود.

البته، بنده به خاطر  دارم که عامه­ی مردم و بسیاری از افراد وطن­دوست در این دوره که او زمامدار شد و با قوای اشغالگر همکاری می­کرد، به علت همین سازش و همکاری با آنها نسبت به او بدبین و معترض بودند و حتی روزی در مجلس یکی از افراد وطن­دوست و آزادی­خواه مملکت به نام محمدعلی روشن به عنوان اعتراض، سنگی به طرف او پرتاب کرد که به سر او خورد. مرحوم دکتر مصدق هم به علت نقشی که او در تجدید قرارداد نفت در دوره رضاشاه با انگلیس­ها داشت و تسلیم شدن به خواسته­های انگلیس­ها و قبول قراردادی که به مراتب از قرارداد پیشین دارسی زیان­بخش­تر بود، فروغی را گناه­کار می­دانست و حتی عنوان خیانتکار به او داد. ولی حالا که زمان گذشته است و ما می­توانیم قضاوت بکنیم، نظر خود من بر این است که فروغی مرد خیانتکاری نبود و در آن عمل قرارداد هم او درست نخست‌وزیر بود، ولی پیش از اینکه عامل باشد، در جریان کاری افتاد که دیگران ترتیب دادند و رضاشاه هم با زبونی تسلیم خواسته­ی انگلیس­ها شد.

س- این عین همان استدلالی است که تقی­زاده هم در دفاع از خودش مطرح کرد.

ج- بله. تقی­زاده هم در دفاع از خودش کرد. فروغی شخصیت فرهنگی بزرگی داشت. او یکی از بهترین نویسندگان ایران بود. قلمش امروزه هم می­تواند در ایران سرمشق باشد. نوشته­هایی که از او باقی مانده، بسیار ذی‌قیمت است. در غالب رشته­ها، کتاب نوشته است. کتاب­های درسی در فیزیک، در تاریخ، در اقتصاد. اولین کتاب اقتصادی که از خارجی ترجمه شد و سال­های سال در مدرسه سیاسی تدریس می­شد، کتابی بود که او ترجمه کرده بود. بعد هم در دوره­های آخر عمرش به کار فلسفه و به نشر افکار افلاطون و سقراط پرداخت و کتاب جالبی در تاریخ فلسفه به نام «سیر حکمت در اروپا» تألیف و کتاب «سماع طبیعی» مبتنی بر فلسفه ارسطو را از ابوعلی سینا ترجمه کرد و باز ایراد دیگری که بر او وارد می­شد این بود که او شخصیت درجه اول فراماسونری ایران بود. این مطلب محقق است که فروغی در سازمان فراماسونری نه تنها در ایران شخص اول بود، بلکه در جهان فراماسونری احترام فوق‌العاده­ای داشت. نظر به نقش پنهانی که ماسون­ها در ایران داشتند و به­خصوص در دوره­ی محمدرضا شاه که بعداً شاید درباره­ی آن صحبت بکنیم، بسیار نقش بد و کثیفی داشتند. فراماسونری ایران به صورت یک رکن و یک آلت و اسباب دست سیاست خارجی معرفی شده و مورد نفرت مردم وطن­دوست و آزاده ایران قرار گرفتند. هرچند باید این را اضافه کنم که ماسون­های دوره اول، اوایل مشروطیت و اواخر سلطنت ناصرالدین شاه که پیدا شدند غالباً مردمان آزاده و وطن­دوست و ترقی­خواهی بودند که مثلاً شخصیتی مثل مرحوم دهخدا نیز چند صباحی در آن بود. حتّی گویا پای مرحوم دکتر مصدق را نیز برای مدت بسیار محدودی به آنجا کشانده بودند. روی‌هم‌رفته ماسونری اول در ایران که به وسیله مرحوم آدمیت به وجود آمده بود، مرکب از شخصیت­های مورد توجه مردم و درست­کار بودند. نقش بعد ماسونری که دوره فساد آن در ایران بود باعث بدنامی و رسوایی آن شد که در کتاب­هایی که اخیراً منتشر شده و دیده­اید آنها را کاملاً بیان کرده است.

س- بله. بالاخص در کتاب اسماعیل رائین.

ج- بله. به­خصوص در کتاب اسماعیل رائین که بعداً اگر شد درباره آن هم صحبت می­کنیم. عرض کنم فروغی به همین جهت هم که در یک سازمان مخفی جهانی، وابسته به سیاست­های خارجی شرکت و مقام مهم ارجمندی داشت، مورد اعتراض و ایراد مردم ایران قرار می­گرفت. ولی در این زمان گرفتاری و اشغال او که نخست‌وزیر شد نقشی به کار برد که برای ایران بسیار مفید بود و کاری غیر از آن نمی­شد کرد. البته باید بگوییم که در آن­موقع آمریکایی­ها هم در این امر مؤثر بودند. مخصوصاً شخص روزولت که هنوز هم قوای آمریکا وارد ایران نشده بود، کمک بسیار کرد به اینکه انگلیس­ها و روس­ها با دولت ایران قراردادی ببندند که ورود نیروی آنها به ایران به عنوان نیروی اشغالگر نباشد و تعهد بکنند که بعد از اینکه جنگ خاتمه پیدا کرد در مدت معینی از ایران خارج بشوند. با اینکه ایران در آن­موقع خواه ناخواه و عملاً تحت تصرف نیروی خارجی قرار گرفته بود و آنها هرچه مطابق سیاست و مصلحتشان بود، می­کردند، به دست آوردن چنین قراردادی و گرفتن چنین تعهدی از آنها که عنوان اشغالگر ندارند و بعد از خاتمه جنگ حداکثر در مدت شش ماه از ایران بیرون خواهند رفت، خود این خدمت مهمی بود که باید به حساب فروغی گذاشت. اما باز یکی دو نکته به زیان فروغی باقی است. یکی این است وقتی که او نخست‌وزیر شد و شاه جدید ایران سوگند وفاداری به مشروطیت خورد، مجلس دوازدهم عمرش به پایان رسیده و مجلس سیزدهم را که حکومت دیکتاتوری رضاشاه انتخاب کرده بود، هنوز افتتاح نشده بود. اگر ما واقعاً به اصول مشروطیت برمی­گشتیم، یک انتخابات غیرقانونی که با زور سرنیزه و فشار بر مردم تحمیل شده و همه وکلای آن دست­نشاندگان حکومت دیکتاتوری بودند، پارلمانی غیرقانونی بود و ضرورت داشت که آن انتخابات را باطل اعلام کنند و در مقام تجدید انتخاب برآیند. ولی فروغی چون آدم محافظه­کار و محتاط و مآل‌اندیشی بود، شاید هم فشار و صلاحدید خارجی­ها، مخصوصاً انگلیس­ها در تصمیم او مؤثر بود که متوجه شد که اگر بخواهد تجدید انتخابات بکند، ممکن است با مشکلات فراوان مواجه شود، به­خصوص که ایران در حال اشغال بود و روس­ها تمام قسمت شمال ایران را در تصرف داشتند، این بود که او به این بهانه که دولت حق انحلال انتخابات را ندارد و اگر ما انتخابات را باطل بکنیم سنت و سابقه­ی بدی خواهد شد که هر وقت دولت انتخاباتی را به زیان خود دید آن را باطل اعلام بکند، مجلس سیزدهم را نگاه داشت و تشکیل داد.

نکته دیگری که در آن زمان مورد توجه بود و همه ما گوشزد می­کردیم، موضوع پول ایران بود. ما حساب می­کردیم که وقتی که انگلیس­ها و روس­ها و بعد هم پشت سر آنها آمریکایی­ها آمدند برای مخارج سربازهایشان و برای مخارج کارهایشان در ایران و برای خریدهایی که در ایران می­کنند و برای خریدهایی که سربازان و افسران آنها می­کنند، برای ساختمان­ها و راه‌سازی­هایی که دارند، احتیاج زیاد به ریال دارند.

س- معذرت می­خواهم آقای دکتر، شما که می­فرمایید «ما» منظورتان چه کسانی هستند؟

ج- جوانانی که در آن­موقع هنوز تشکیل حزبی نداده بودیم، ولی دور همدیگر جمع می­شدیم و راجع به مسائل ایران بحث می­کردیم و در روزنامه­ها هم به صورت جسته و گریخته مقالاتی می­نوشتیم.

س- ممکن است لطف بفرمایید اسم بعضی از این جوانان را بگویید؟

ج- بعداً می­رسیم و به شما می­گویم. موضوع این پول بود و ما به این ترتیب حساب می­کردیم که در نتیجه اینکه تقاضای ریال زیاد خواهد شد و خارجی­ها به ریال احتیاج دارند و باید ارز خارجی وارد بکنند اگر دولت ایران ارز را آزاد بکند، ارزی که آن­موقع تحت نظارت دولت بود، ریال ایران ترقی خواهد کرد و پول­های خارجی تنزل پیدا می­کند و تورم پول هم در ایران صورت نخواهد گرفت، ولی اگر تسلیم خارجی­ها بشود، آنها ارزهایی در ایران می­ریزند و ریال فوق‌العاده­ای به دست می­آورند و تورم شدیدی که موجب آثار و زیان فوق‌العاده خواهد بود، به وجود خواهد آمد. این مطلب به قدری واضح و آشکار بود که بلافاصله مورد توجه اشغالگران قرار گرفت. فروغی که دکتر مشرف نفیسی را وزیر دارایی کرد در همان روزهای اول با فشاری که از طرف خارجی­ها مخصوصاً انگلیسی­ها وارد آمد، دولت نرخ لیره و دلار را به قیمت بسیار بالاتر از آنچه تا آن تاریخ رایج بود، تثبیت کرد. آنها هرچه و به هر مقدار که می­خواستند ارز و تا حد محدودی طلا به حساب دولت ایران می­گذاشتند و ریال می­گرفتند و وارد بازار ایران می­کردند. این کیفیت یعنی ترتیبی که دکتر مشرف نفیسی در تثبیت نرخ ارزهای خارجی داد باعث شد که تورم فوق‌العاده­ای در داخل مملکت به وجود آید و اثر آن گرانی فوق‌العاده اجناس شد و به تدریج این گرانی به همه­ی مملکت سرایت کرد و در ظرف یکی، دو سال قیمت بعضی از کالاها تقریباً صدبرابر شد. بنده به خاطر دارم که قند یک من شاید یک تومان به پنجاه تومان رسید، یعنی پنجاه برابر شد. روغن که در روز اول جنگ منی سه تومان بود، در سال دوم جنگ به منی چهل یا پنجاه تومان رسید. قدرت خرید ریال یک دهم ارزش سابق آن شد و این برای طبقاتی که درآمد ثابت داشتند و برای آن­هایی که حقوق­بگیر بودند مثل کارمندان و کارگران وضع مصیبت­بار گرانی و حتی قحطی عجیبی به وجود آورده بود. به­خصوص که خارجی­ها هم برای مصارف خودشان گندم و غلات و مواد خوراکی ایران را می­­خریدند، قحطی به طوری بود که در تهران و در شهرهای ایران نان پیدا نمی­شد. یک جور نان­هایی مخلوط از مواد و عناصری بخورد مردم می­دادند که تقریباً شبیه به پاره آجر بود و مردم برای گرفتن آن دم دکان­های نانوایی صف می­بستند، تازه آن را هم به دست نمی­آوردند.

شاید در همان سال اول بود، تاریخش درست به خاطرم نیست، که جمعیت کثیری از لهستانی­ها که از جلوی مهاجمه‌ی آلمانی­ها فرار کرده بودند و می­خواستند به کشورهای اروپایی و آمریکایی پناه ببرند، از روسیه وارد ایران شدند و این افراد که دارای بهداشت سالمی نبودند، بر اثر محرومیت غذایی و محرومیت وسایل بهداشتی آلوده به بیماری­های مختلفی بودند و تب­های راجعه و تب­های تیفوس و تیفوئید را در ایران رواج دادند، به­طوری که در همین سال­ها، عده کثیری از مردم ایران بر اثر این بیماری­ها کشته شدند. یک­وقتی در شهر تهران به قدری وحشت از بیماری تیفوس و تیفوئید زیاد بود که کسی جرأت نمی­کرد سوار درشکه یا اتوبوس بشود از ترس آلوده شدن به این نوع بیماری­ها. تقریباً کمتر خانه­ای بود که آلودگی به این بیماری­ها نداشته باشد. در خانه خود بنده چندین نفر از افراد ما دچار تب راجعه و تب­های مختلف دیگر شدند. این بیماری­ها در دهات کشتار عجیبی کرد. در بعضی از دهات که جمعیت آنها مثلاً پنجاه، شصت خانوار بود، پانزده تا بیست نفر از آنها در ظرف یک­سال می­مردند. فروغی روی‌هم‌رفته این خدمات و این کارها را کرد، جنبه­های مثبت داشت و جنبه­های منفی هم داشت، ولی باید قضاوت عادلانه باشد و شخصی را که در یک موقعیت اضطراری بوده، نباید به­طور کلی محکوم کرد، هیچ­کس دیگری شاید نمی­توانست در آن زمان بهتر از او کاری انجام بدهد.

پس از آنکه فروغی از حکومت کناره گرفت، حکومت­های دیگری آمدند که همه مطابق تمایل خارجی­ها بودند. حکومت سهیلی آمد، قوام­السلطنه آمد، ساعد آمد، بیات آمد، صدرالاشراف آمد. به ترتیب می­آمدند و ترتیب حکومت موقتی می­دادند و می­رفتند. در همان روزهای اول که اشغال خارجی­ها پیش آمده بود، بنده با عده­ای از جوان­ها و روشنفکران به فکر این افتادیم که چه‌کار باید بکنیم، نیت ما این بود که باید یک نیروی ناسیونالیست که مرام اصلی‌اش حفظ استقلال مملکت باشد، به وجود بیاوریم و رفقایی که در این موضوع با ما کار و کوشش می­کردند، افراد برجسته آنها که من حالا به خاطر  دارم یکی دکتر شایگان بود، یکی مرحوم شهید نورائی بود، یکی دکتر ملکی بود، یکی دکتر علی­آبادی بود و یکی دکتر آذر بود.

س- کدام دکتر ملکی آقای دکتر سنجابی؟ اسم کوچک آقای ملکی چه بود؟

ج- ما دو تا ملکی داشتیم. یکی دکتر محمدعلی که وزیر دکتر مصدق بود و دیگر ملکی که وکیل مجلس بود و با خلیل ملکی نسبت داشت و بنی­اعمام بودند. پسر حاج محمود ملکی تهران که یک برادر ابوالحسن ملکی بود و دیگری دکتر مسعود ملکی. اینکه من می­گویم در آن زمان این دو برادر بودند.

س- اسم کوچک آقای علی­آبادی چه بود؟ برای اینکه چند تا آقای علی­آبادی داریم.

ج- بله. یک عبدالحسین علی­آبادی داریم و یکی محمدحسین علی­ابادی. این که بنده می­گویم در آن تاریخ، محمدحسین علی­آبادی بود. ما همچنین با عده­ای از افسران که خود را میهن­دوست و ناسیونالیست معرفی می­کردند و در واقع بودند، ارتباط داشتیم و آنها در آن زمان این­طور تلقین می­کردند که رزم­آرا یک عنصر ملی طرف اعتماد نیست و نقشه­های مضر و خیانت­کارانه دارد و گروهی در مقابل او تشکیل داده بودند و این گروه مطابق همان عقیده­ای که ما داشتیم، طرفدار شاه بودند. ما هم در آن زمان به شاه علاقه­مند بودیم و می­خواستیم به هر کیفیتی است او را حفظ و تقویت کنیم و در پیرامون او محبوبیت به وجود بیاوریم.

بنده در سال دوم اشغال ایران، در سال بیست­ویک، برای اولین بار بعد از ده، پانزده سال از دوره رضاشاه که به کرمانشاه و به محل خانوادگی­ام نرفته بودم، قصد کردم به آنجا بروم. هم دیداری با خانواده و ایل سنجابی تجدید کنم و هم راجع به فعالیت سیاسی ممکن در آنجا مطالعات و اقداماتی بنمایم. بنده علاوه بر آن جمع که با بعضی از دوستان و همفکران داشتیم و اسم آن را نهضت انقلابی ملی ایران گذاشته بودیم، ولی هنوز علنی نشده بود، یک جمعیتی هم از کرمانشاهی­های مقیم تهران ترتیب داده بودم، جمعیت نسبتاً قابل توجهی که مرام و هدف آن خدمت به اصلاح و آبادی و عمران شهر و استان کرمانشاه بود و در ضمن خدمت به مملکت و حفظ وحدت ملی ایران و معارضه با آن­هایی که بخواهند در نواحی کردنشین ایران نغمه­های مخالف وحدت ملی به وجود بیاورند.

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: شانزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۶

این جمعیت کرمانشاهی­های مقیم تهران را بنده و جمعی از دوستان همشهری تشکیل داده بودیم. برای توسعه­ی تشکیلات آن در کرمانشاه و برای تجدید دیدار با خانواده به آن شهر رفتم. در آنجا البته استاندار کرمانشاه را که امیر کل بود، دیدم و فرمانده قوای نظامی را هم که سپهبد شاه­بختی بود ملاقات کردم ولی به دیدار نماینده سیاسی قوای اشغالگر انگلیس که همه­کاره بود، نرفتم، زیرا کاری با او نداشتم.

در شهر کرمانشاه به فعالیت پرداختم، جمعیتی از جوانان دبیرستانی و فارغ­التحصیلان دبیرستان و فرهنگیان و یک عده از جوانان بازاری به نام جمعیت کرمانشاهی­ها به وجود آوردم و بعد از آنجا به ایل سنجابی رفتم. دو یا سه روز در میان خانواده خود بودم که یک روز دیدم از یکی از دهات مجاور ما یکی از دوستان عشایری که در قصبه روانسر منزل دارد، به دیدار ما آمد و با برادرم نجوایی کرد و او هم به من گفت که استاندار کرمانشاه از نماینده سیاسی- نظامی انگلیس در کرمانشاه شنیده است که شما در اینجا فعالیت­­هایی بر ضد آنها می­کنید و خواهش کرده است که فوراً به کرمانشاه برگردید. بنده روز بعد به کرمانشاه برگشتم و به دیدن استاندار رفتم. او به من اظهار داشت که بله این آقای کلنل فلیچر خیلی نسبت به شما بدبین است و به او گزارش­هایی داده­اند که شما در کرمانشاه و در میان ایلات علیه انگلیس­ها مشغول فعالیت هستید.

اینجا مناسب می­دانم که باز به یک حاشیه دیگری بپردازم تا بعد دوباره بر سر همین مطلب برسیم و آن این است: در همین زمان که قوای انگلیس وارد ایران شده و مجلس سیزدهم هم تشکیل شده بود یک جنبش ضدخارجی در ایران به وجود آمد. با ورود این نیروهای خارجی آلمانی­هایی که در ایران مشغول کار بودند، از ایران خارج شدند، یعنی یا خودشان فرار کردند و یا دولت ایران آنها را بر حسب معرفی انگلیس­ها و روس­ها اخراج کرد. ولی عده­ای از آنها به صورت مخفی و جاسوس و کارگردان سیاست آلمان باقی ماندند. در این زمان معروف بود شخصی به نام مایر مشغول فعالیت و تشکیل دادن جمعیت­هایی علیه انگلیس­ها و روس­ها و ایجاد خرابکاری در کارهای آن­هاست و یک جمعیت ایرانی هم برای همکاری با او تشکیل شده بود. کسی که در آن­موقع در رأس این فعالیت قرار داشت یک نماینده مجلس بود به نام نوبخت. نوبخت، وکیل مجلس طرفدار جدی رضاشاه و یک فرد ملی و وطن­دوست بود. در آن­موقع، آنها علاوه بر افراد متفرق از جوانان و افسرها و بازاریان با جمعی از سران عشایری هم ارتباط پیدا کرده بودند. با خود بنده هم نوبخت ارتباط یافت و پیشنهاد همکاری کرد، ولی من با فکر و فعالیت­های او موافق نبودم و عقیده داشتم که روی محاسبه نیروهای متخاصم بالمآل فتح و پیروزی با انگلیس­ها و روس­ها و آمریکایی­ها خواهد بود. بنابراین ایجاد سازمان­هایی که کارشان خرابکاری و فعالیتشان زیرزمینی باشد، چیزی جز هدر دادن قوای ملی نیست. به پدرم و بعضی از رؤسای عشایری که با من ارتباط داشتند، نصیحت می­کردم که وارد چنین اقدامی نشوند. این نه از روی دوستی با انگلیس­ها یا روس­ها بود که هیچ­وچه دل خوشی از آنها نداشتم و مطلقاً با هیچ­یک از مقامات آنها مربوط نبودم، بلکه بنا بر سنجش نیروهای متخاصم و توجه به موضع جغرافیایی ایران عقیده داشتم که باید کوشش کرد دولتی در ایران از عناصر ملی و درستکار تشکیل بشود که بتواند در مقابل دولت­های اشغالگر در مواردی که تقاضاهای غیرقابل قبول دارند و یا فشارهای بی­مورد یا مداخلات خارج از رویه می­کنند، مقاومت کند و منافع ایران را محفوظ بدارد. ولی درصدد دشمنی و مخالفت و خرابکاری علیه آنها به هیچ­وجه بر نیاید. این اساس فکر ما بود.

حال برگردیم بر سر مطلب. وقتی که پیغام استاندار رسید من به شهر برگشتم و به دیدار مجدد او رفتم. او با حالت نگران نظریه آن کلنل انگلیسی به نام کلنل فلیچر را بیان و به او تلفن کرد و از من خواهش نمود که بروم و او را ببینم. روز بعد بنده به دیدن آن شخص رفتم. کلنل فلیچر بلافاصله به من گفت: «شما به کرمانشاه چرا آمدید؟» گفتم شهرم هست، وطنم هست، خانواده­ام هست، ایلم هست. گفت: «نه، شما اینجا آمده­اید که علیه ما خرابکاری کنید». بنده جوابی که به او دادم این بود که من اگر هم دشمن شما باشم، اما خدمت‌گزار وطنم هستم. من کاری می­کنم که به نفع مملکتم باشد و وقتی من به نفع مملکتم نمی­دانم که علیه شما اقدامی بکنم چرا می­کنم. گفت: «شما در جنگ بین­الملل گذشته پدرتان، عموهایتان و ایلتان با آلمانی­ها و عثمانی­ها همکاری می­کردند و خود شما هم الان دارید همین کار را می­کنید». گفتم که این را شما از روی اطلاع می­گویید یا از روی قیاس و گمان. اگر اطلاعی هست آن منبع اطلاع و دلیل­تان را به من ارائه بدهید. اما اگر از روی قیاس می­گویید صحیح نیست. اوضاع جنگ بین­الملل گذشته با این جنگ تفاوت زیاد دارد. در آن جنگ عثمانی­ها با شما مخالف بودند و عثمانی به عنوان یک دولت اسلامی تبلیغ اتحاد اسلام می­کرد. علاوه بر این در آن زمان دولت روس یک دولت متجاوز تزاری بود که ملت ایران همه علیه آن بودند. در آن زمان در داخل ایران و خارج از ایران افرادی که امروزه با شما همکاری می­کنند مثل سلیمان میرزا و تقی­زاده و دیگران علیه شما بودند و بعد بر فرض پدر من و خانواده من در آن­وقت بنابر مقتضیات آن زمان علیه شما بودند، با حالا و با من چه ارتباط دارد؟ الان اوضاع و احوال، اوضاع و احوال دیگری است. من اگر هم مخالف شما باشم و از شما هم نفرت داشته باشم، اما فکر این می­کنم که روی محاسبه نیروهای دنیایی در این جنگ که نقشه را هم به او نشان دادم، شما پیروز خواهید بود. بنابراین آیا این بی­عقلی نیست که من بخواهم یک عده­ای از مردم ایران و یا عشایر ایران را به کاری وادار بکنم و با همراهی با یک دولتی که می­دانم سرانجام مغلوب خواهد شد. با اینکه تمام استدلال من منطقی بود، آن مرد با نهایت بی­عقلی و با نهایت خشونت روز بعد داد بنده را سوار یک کامیون باری روانه تهران کردند. این عمل کلنل فلیچر در تهران انعکاس شدید پیدا کرد. حتی بعضی از توده­ای­ها در آن­موقع به سراغ من آمدند. این کیفیت سال اولی بود که من مواجه با آنها شدم. در سال بعد، انتخابات دوره چهاردهم شروع می­شد. در انتخابات دوره چهاردهم شاه واقعاً می‌خواست که یک عده عناصر ملی و جوان­های تحصیل­کرده وارد مجلس بشوند. بنده روزی در منزلم بودم. تلفنی به من شد و یک افسری از من خواهش کرد که به دیدن من بیاید. او سر شب به دیدن من آمد. این افسر آقای حسین فردوست بود که گویا در آن تاریخ درجه ستوانی داشت و گفت: «اعلی‌حضرت می­خواهند شما را ببینند و من امشب آمده­ام که شما را آنجا ببرم». گفتم بسیار خوب. به خانم هم جریان را گفتم که بداند و اطلاع داشته باشد که شب من به کجا می­روم. برای اینکه نمی­دانستم نتیجه­اش چه خواهد بود. همراه او در اتومبیل او به سعدآباد رفتیم. از یکی از خیابان­ها که خیابان دربند باشد، وارد یکی از عمارت­های متصل به سعدآباد شدیم و در یک سالنی مرا نشاندند و اعلی‌حضرت هم به آنجا وارد شد و این دفعه اولی بود که با ایشان مواجه می­شدم. خوش­رو و خوش­صحبت و خیلی گرم با من صحبت کرد و نظریات سیاسی مرا خواست. من گفتم که باید تمام کوشش ما بر این باشد که دولتی از رجال ملی مقاوم به وجود بیاوریم که آنها در برابر توقعات بی­رویه خارجی­ها بتوانند به نفع ایران مقاومت بکنند و تسلیم و آلت و عمال آنها نباشند. بعد گفتم که اگر بشود در این مجلس که انتخاباتش جریان دارد یک عده­ای از افراد آزادی­خواه و میهن­دوست وارد بشوند، نیروی استقلال­طلبی ملی قدرت خواهد گرفت. به­علاوه، به شاه هم گفتم که من اطلاع دارم و می­دانم که یک عده­ای از افراد و دسته­ها دشمن شما هستند و خارجی­ها هم شاید نسبت به شما اطمینان نداشته باشند ولی آن­هایی که وطن‌دوست هستند، علاقه­مند به حفظ شما هستند. به من گفت: «شما چرا در انتخابات شرکت نمی­کنید؟» گفتم من در کرمانشاه زمینه دارم. گفت: «بروید کرمانشاه فعالیت کنید و من در تهران هم کوشش می­کنم که یک عده­ای ازجوانان و افراد وطن­دوست انتخاب شوند». می­دانم که او در آن دوره در انتخابات دکتر رضازاده شفق و در انتخاب مهندس فریور در تهران مؤثر بود. گفتم من که سال گذشته به کرمانشاه رفتم مواجه با چنان مشکلاتی از طرف انگلیس­ها شدم و باز هم ممکن است دچار چنین مشکلی بشوم و حکومت هم کاری برای من جز خرابکاری و اشکال‌تراشی نخواهد کرد. گفت: «خیر شما بروید و حکومت علیه شما کاری نخواهد کرد و من سفارش شما را به سهیلی کرده­ام». بنده باز آن سال به کرمانشاه رفتم. در آنجا که یکی دو روز بودم، دیدم شهر آشفته شده، ادارات دولت، پلیس آنجا، دفترهایی که انگلیس­ها تشکیل داده­اند همه مضطرب و ناراحت هستند و عینا مثل این است که در لانه مورچه حشره­ی غیرمتجانسی وارد شده باشد آنها به ولوله افتاده­اند که من وارد جریانات انتخاب شده­ام. آن کلنل انگلیسی، کلنل فلیچر هم که مشهور به نادرستی و پول گرفتن و رشوه گرفتن و فساد اخلاق و هرزگی بود و مردی خشن و زمخت، از استاندار وقت خواست که من به دیدن او بروم. تا رفتم و دید گفت: «شما مگر سال گذشته اینجا نیامدید و ما گفتیم که اینجا حضورتان پسندیده ما نیست، باز چرا آمده­اید؟» گفتم برای شرکت در انتخابات آمده­ام. گفت: «شما اینجا نمی­توانید انتخاب بشوید». گفتم مگر انتخابات آزاد نیست؟ گفت: «انتخابات آزاد است ولی شما انتخاب نخواهید شد. ما دخالت نمی­کنیم ولی شما انتخاب نخواهید شد. بعد شما که اینجا آمده­اید به رشیدالسلطنه گوران، که یکی از رؤسای ایل گوران بود، چه دستوری داده­اید؟ به سلیمان بگ آرش، که یکی از رؤسای ایل جوان­رود بود چه ارتباطی دارید؟» گفتم هیچکدام از این دو نفر را من اخیراً ندیده­ام و حتی نمی­دانم این آقای آرش که در تهران ساکن است الان آنجا است یا اینجا است. گفت: «شما می­دانید، خوب هم می­دانید. ما هم می­دانیم که شما می­دانید». بلند شد و کتاب کوچکی از قفسه برداشت و گفت: «این کتاب خاطرات مربوط به جنگ بین­الملل گذشته و اقدامات پدران شما علیه ما در آن جنگ است. شما هم جانشین همان­ها هستید. برادر شما هم همین گناه را دارد و ایل شما هم همین گناه را دارد. شما در اینجا در شهر کرمانشاه نباید بمانید». خلاص، بدون اینکه بنده بتوانم در آنجا فعالیتی بکنم، روز بعد بنده را و برادرم را که رئیس ایل سنجابی بود و پسرعمویم را گرفتند و تحویل یک اتومبیل کامیون دادند و ما را یک­سر به تهران برگرداندند و به دنبال آن دایی و برادر بزرگ­تر و پسرعموهایم را هم آوردند و به همدان فرستادند. علاوه بر آن، چند نفر از رؤسای ایل گوران که با بنده دوستی داشتند از جمله همان رشیدالسلطنه را که اسم بردم با برادرش، تبعید به همدان کردند و چهار نفر از سادات محترم آنها را هم به تهران فرستادند و به کلی ایلات سنجابی و گوران را از رؤسایشان خالی کردند. در آن زمان، علی سهیلی نخست‌وزیر بود. او وقتی که من می­خواستم به کرمانشاه بروم به من تلفن کرد و گفت: «شما به کرمانشاه بروید و در آنجا مانعی برای انتخابات شما نخواهد بود». بعد از اینکه با این کیفیت برگشتیم و ما را تبعید کردند، نه تنها خودم، بلکه برادرها و رؤسای گورانی را هم که تبعید کرده بودند، پیش سهیلی بردم و ماجرا را بیان کردم. او خطاب به تبعیدشدگان گفت: «نمی­گویم شما وطن­دوست نیستید، نمی­گویم که شما عمل خلافی کرده­اید، ولی مملکتی است اشغال شده و نیروی خارجی در اینجا است و آنها وجود شما را مزاحم خودشان می­دانند و ما مجبور هستیم در مقابل آنها تسلیم بشویم. تا شما در تهران هستید مقرری از طرف دولت برای مخارج شما پرداخته می­شود». آنها بدین­ترتیب مدت یک­سال در تهران تحت توقیف ماندند و کلنل فلیچر هرچه توانست فشار به خانواده­ی ما در آن ناحیه وارد آورد. در این تاریخ بنده و بعضی از دوستانم به این فکر افتادیم که یک حزب ملی جدید به وجود بیاوریم. در این­موقع به غیر از آن حزبی که نوبخت به وجود آورده و معروف به حزب کبود بود، افراد دیگری به اسم­های مختلف به صورت حزبی فعالیت می­کردند. یکی از آن­ها، حزبی بود به نام حزب پیکار که جهانگیر تفضلی و خسرو اقبال برادر دکتر اقبال و چندین نفر دیگر آنها را می­گرداندند و روزنامه­ای داشتند که خیلی تندرو و ضدخارجی خود را نشان می­داد و در آن­موقع محبوبیتی در میان مردم داشت.

حزب دیگری هم به وجود آمده بود به نام حزب میهن­پرستان که علی جلالی، شجاع­الدین شفا، مجید یکتایی و محمد پورسرتیپ در کمیته آن بودند و یک عده از جوانان به آنها پیوسته و فعالیت­هایی به اسم میهن­پرستان می­کردند و در میان خانواده­های لرستان هم نفوذ و اثر داشتند، چون پورسرتیپ از ایل سگوند لرستان بود. حزب دیگری هم به نام حزب استقلال وجود داشت که آن را عبدالقدیر آزاد به وجود آورده بود. بنده هم با چند نفر از دانشیارهای دانشگاه و جوان­ها جمعیتی داشتیم که هنوز عنوان حزبی پیدا نکرده بودیم. با آن سه حزب مذکور ما وارد مذاکره شدیم و بعد از نشست و برخاست زیاد از آن سه حزب و جمعیت ما یک حزب جدید به وجود آوردیم به نام حزب میهن و قرار شد که از هر جمعیت ۴ نفر به عنوان شورای عالی آن حزب معرفی شود که از طرف ما بنده و دکتر آذر و دکتر مسعود ملکی و دکتر محمدحسین علی­آبادی معرفی شدیم و آنها نیز هر کدام نمایندگان خود را معرفی کردند و حزب جدید به فعالیت پرداخت و یک عمارت خیلی بزرگ با قریب سی اتاق و دوهزار تومان در ماه که برای آن­موقع پول قابل توجهی بود در خیابان شاه­آباد کرایه کردیم و یک روزنامه به نام رستاخیز هم ارگان آن قرار دادیم.

هدف ما در آن­موقع، مقابله با احزابی بود که سیاست­های خارجی پشتیبان آنها بودند، چه حزب دست چپ و چه احزاب ارتجاعی دست راست. حزب دست چپ عبارت از حزب توده بود که کشش و جاذبه فوق‌العاده­ای در میان جوانان داشت و با وسایل و امکاناتی که در اختیارش می­گذاشتند، توانسته بود در میان کارگران و جوانان روشنفکر انقلابی نفوذ زیادی پیدا کند و یک جمعیت قوی با روزنامه­ها و نشریات مختلف به وجود آورد. به­علاوه، عده­ای از رهبران آنها در مناطق تحت اشغال شوروی­ها به وکالت مجلس انتخاب شده و پایگاه سیاسی مهمی به دست آورده بودند.

س- امکاناتی که می­فرمایید چه کسانی در اختیارشان می­گذاشتند؟

ج- روس­ها در اختیارشان می­گذاشتند. راه­اهن ایران در اختیارشان بود و وجوه حسابی به آنها می­رسید. ولی امکانات مالی ما تنها وجوهی بود که اعضای حزب می­پرداختند. از بازاری­ها هم به ما کمک­هایی کردند. شاه چندین بار خواست به ما کمک مالی بدهد، بنده زیر بار نرفتم. حتی یک­روز باز همین فردوست به من تلفن کرد و به منزل من آمد. دیدم یک کارتون بزرگ همراه اوست. به من گفت: «اعلی‌حضرت مرا فرستاده پیش شما و این سهام شرکت کیهان است که مال اعلی‌حضرت است». شاید قریب سیصدهزار تومان بود، «اعلی‌حضرت اینها را فرستاده­اند که من به شما بدهم که هم در اختیارتان باشد برای امور حزبی، هم روزنامه را در تحت اختیار بگیرید».

س- همین روزنامه کیهان؟

ج- بله. همین روزنامه کیهان. گفتم حضور اعلی‌حضرت از قول من عرض کنید چنین کاری نه به صلاح شما است و نه به صلاح ما. ما تا زمانی می­توانیم به شما خدمت کنیم و مفید باشیم که از شما استفاده مالی نکنیم. علاوه بر این، شما اگر به یک جمعیت حزبی پول بدهید، مورد اعتراض و حملات دیگران قرار می­گیرید. این بود که بنده آنها را دوباره به زیر بغل آقای فردوست دادم و برگرداندم.

ما از جهت پول فوق‌العاده در مضیقه بودیم. یکی دو تا گاردن پارتی دادیم که قریب بیست، سی هزار تومان جمع­آوری کردیم و از پول ماهانه­ای که خودمان می­دادیم، می­توانستیم به سختی چرخ­های حزب را به راه بیندازیم. مجلس چهاردهم هم تشکیل شده بود ما علناً و یک­سره پشتیبانی از دکتر محمد مصدق می­­کردیم. مصدق هم مشغول فعالیت سیاسی شد. یکی از وکلای مجلس که الان متأسفانه اسم او را به خاطر  ندارم، در یکی از جلسات به مصدق ناسزا گفت. عده­ای از جوانان ما که جوانان تند انقلابی و ملی بودند، شبانه به منزل او رفتند و موقعی که او وارد منزلش می­شد جلوی او را می­گیرند و کتک­کاری مفصلی می­کنند و سر و صورتش زخمی می­شود و به او می­گویند این سزای کسی است که به مصدق بد بگوید.

س- آن شخص خودش نماینده مجلس بود؟

ج- بله. خودش هم نماینده مجلس بود. فردای آن روز این شخص در مجلس اعلام کرد که این حمله را دکتر سنجابی و مهندس فریور ترتیب داده­اند و حال آنکه آن­وقت فریور با ما همکاری نداشت، ولی او هم نماینده مجلس و بسیار مورد توجه مردم بود.

س- شما فرمودید که دکتر مصدق هم وارد فعالیت­های حزبی شد؟ کدام حزب را می­گویید؟

ج- وارد فعالیت حزبی خیر، وارد فعالیت سیاسی در پارلمان شد. اولین فعالیت سیاسی مصدق در پارلمان، مبارزه­ای بود که علیه اعتبارنامه­ی سیدضیاء کرد. بنده قبلاً به شما گفتم که ما وارد مبارزه با احزاب دست چپ و دست راست شده بودیم. دست چپ عبارت از حزب توده بود. اما در دست راست دو حزب وجود داشت. یکی حزبی بود به نام حزب عدالت که جمال امامی و علی دشتی به وجود آورده بودند که ما با آنها نیز درافتادیم، حتی بچه­های حزب ما حمله به آن حزب کردند و تظاهری را که می­خواستند بکنند درهم شکستیم. جمعیت دست راستی دیگری که تشکیل شده بود حزبی بود به نام اراده ملی که سیدضیاء به وجود آورده بود و مظفر فیروز با روزنامه رعد امروز کارگردان آن بود.

سیدضیاء در اینجا یک نقش عجیب و غریب داشت. این آدمی که بیست و چند سال از ایران بیرون رانده شده بود و با آن سوابقی که در کودتای ۱۲۹۹ و در قرارداد ۱۹۱۹ داشت، موقعی که روس­ها حزب توده را به وجود آوردند که در ابتدا فاتح کارگردانی آن را می­کرد، انگلیس­ها هم سیدضیاء را از فلسطین آوردند و در غیاب خود او از شهر یزد به وکالت مجلس انتخابش کردند.

س- مصطفی فاتح.

ج- بلی. همان مصطفی فاتح شرکت نفت. بعد همان پنجاه و سه نفری که زندانی شده بودند، کارگردان­های اصلی حزب توده شدند و در پیرامون شاهزاده سلیمان میرزا گرد آمدند و رهبران مشهورشان عبدالصمد کامبخش و رضا رادمنش و ایرج اسکندری و دکتر جودت و دکتر یزدی و الموتی و فریدون کشاورز و خلیل ملکی بودنند و رضا روستا که سازمان کنفدراسیون کارگران را اداره می­کرد. ما کوشش کردیم که در خارج از تهران هم سازمان­های حزبی به وجود بیاوریم و موفق شدیم که در گیلان یک سازمان خیلی خوب و منظم، در گرگان یک سازمان خوب که اداره­کننده اول آن که خوب هم اداره می­کرد، احمد قاسمی بود. همان احمد قاسمی که بعداً به حزب توده پیوست. بعد در تبریز، در اصفهان، در کرمانشاه، در ملایر، در اهواز و آبادان و بالاخره در شیراز، شعباتی تشکیل دادیم. حزب توده با ما و ما با آنها درافتادیم. آنها شعار می­دادند علیه استعمار و ارتجاع مبارزه کنید. ما شعار می­دادیم علیه هرگونه استعمار مبارزه کنید. علیه استعمار سرخ و سیاه مبارزه کنید و آنها از این کلمات ما بسیار آزرده می­شدند و می­گفتند اگر شما آزادی­خواه و ملی هستید چرا با ما درمی­افتید؟ چرا بیشتر تشکیلاتتان را در شمال به وجود آورده­اید؟ می­گفتیم ما در قسمت­های دیگر هم تشکیلات داریم. اگر تشکیلات ما در شمال فعالیتش در میان مردم مؤثرتر است به علت این است که شما در آنجا مداخله بیشتر دارید و این واکنش مردم آنجا در برابر شما است. به این ترتیب، ما این حزب میهن را پایه­ریزی کردیم و شعباتی برای آن به وجود آوردیم و در پیرامون دکتر مصدق بودیم. بنده یک وقت به مناسبتی از ایشان دعوت کردم که به حزب ما بیایند و سرکشی بکنند و دعوتی هم از مردم کردیم که در میتینگ شرکت کنند. در آن روز، جمع کثیری به حیاط حزب ما آمدند که آن حیاط و خیابان مجاور مملو شد از جمعیت. در آنجا سخنرانی­های بسیار مؤثری در تجلیل و پشتیبانی از مصدق کردیم. در این وقت حزب دیگری هم به نام حزب ایران به وجود آمده بود که افراد مؤثر آن در آن­وقت مهندس فریور، مهندس زیرک­زاده، مهندس حسیبی، مهندس حق­شناس، اللهیار صالح، ارسلان خلعتبری و دکتر شمس­الدین جزایری بودند و افراد زیادی از مهندسین که دوست و معتقد به شخصیت آقای مهندس فریور بودند. در عمل ما می­دیدیم که مرام ما و روش مبارزه­ی ما با حزب ایران یکی است، یعنی آنها هم عیناً همان موضع­گیری­های ما و همان ایده­آل­های ما را دارند. حزب میهن در آن زمان در وضع مالی بسیار ناگواری بود.

بنابراین، با مذاکراتی که با حزب ایران شد، حزب میهن و ایران با هم یک سازمان تشکیل دادند و ما دستور دادیم که تمام شعب ما در ولایات به حزب ایران بپیوندند و جمعی از افراد حزب میهن وارد کمیته و شورای حزب ایران شدند که از آن جمله بنده در کمیته حزب ایران از همان وقت وارد شدم.

س- این چه سالی است آقای دکتر؟

ج- این سالی است که قوام­السلطنه می­خواهد بیاید.

س- سال ۱۹۴۶ باید باشد؟

ج- بلی سال ۱۳۲۴ یا ۱۳۲۵ باید باشد. در همین دوران که آمریکا هم نیروهایش را وارد ایران کرده بود و علاقه­ی تازه­ای به وضع ایران نشان می­داد. سیاستمدارهای ایران هم علاقه­مند شده بودند که پای آمریکا را در سیاست ایران برای مقابله­ی با روس­ها و انگلیس­ها وارد بکنند. با توسعه نفوذ آمریکا جمعی از نمایندگان شرکت­های نفت آمریکایی به ایران آمدند و مذاکراتی راجع به واگذاری امتیاز نفت در ناحیه بلوچستان و آن حدود کردند. مذاکرات با آمریکایی­ها پنهانی در جریان بود که حزب توده از آن اطلاع یافت و در برابر آن ایستادگی کرد. ما هم با دادن هرگونه امتیاز به خارجی­ها مخالف بودیم. به خاطر  دارم که دکتر رضا رادمنش در مجلس سخنرانی کرد و گفت: «ما با دادن هرگونه امتیازی به هر دولت خارجی مخالف هستیم». و در همین زمان بود که مصدق قانون معروفش را به مجلس پیشنهاد کرد. قانونی که مذاکره و دادن هرگونه امتیازی را به هر دولت و شرکت خارجی تا زمانی که جنگ باقی است و نیروهای خارجی در ایران هستند ممنوع می­کرد. او طرح خود را در یک جلسه فوق‌العاده به مجلس پیشنهاد و آن­قدر ایستادگی کرد تا آن قانون در همان جلسه به تصویب رسید. با توسعه­ی نفوذ آمریکایی­ها اختلاف آنها با روس­ها روزبه­روز نمایان­تر می­شد. روس­ها هم در این موقع به فکر به دست آوردن امتیازاتی افتادند. مخصوصاً می­خواستند در این نواحی شمال ایران از خراسان تا آذربایجان که در اشغال آنها بود، امتیازاتی به دست بیاورند که وسیله برای حفظ نیروها و مداختلاتشان در آن نواحی باشد. این بود که به ناگهان پیشنهادی از طرف دولت شوروی به دولت ایران رسید برای گرفتن امتیاز معادن شمال ایران به خصوص معادن نفت و گاز آن. این پیشنهاد با مخالفت افکار عمومی مردم ایران، مخالفت ما، حزب ایران و مخالفت دکتر مصدق مواجه شد. دولت وقت ایران در برابر آن به شدت ایستادگی کرد.

بنده به خاطر  دارم روزی که توده­ای­ها برای پشتیبانی از سیاست روس­ها و نماینده آنها کافتارادزه که به ایران آمده بود تظاهراتی برپا کردند و جمع کثیری از آنها با پرچم و با شعار وارد خیابان شاه شدند و از خیابان شاه به خیابان استانبول رسیدند و رو به خیابان شاه­آباد و مجلس می­رفتند. در بین خیابان استانبول و شاه­آباد عده­ای از پلیس ایران جلوی آنها را گرفت و متوقفشان ساخت. بلافاصله اتومبیل­های زره­پوش و سربازان روسی رسیدند و نیروهای ایران را کنار زدند و راه را برای توده­ای­ها باز کردند که آنها بتوانند تظاهراتشان را به پایان برسانند و این یکی از موانعی بود که لطمه­ای شدید به محبوبیت حزب توده وارد آمد و هویت آن شناخته شد. حزب توده تا آن زمان که جنبه­ی وطن­دوستی داشت و وابستگی­اش به سیاست خارجی روشن نشده بود کشش زیادی داشت و به­خوبی می­توانست در مقابل حکومت­های مرتجع، در مقابل احزاب و عناصر مرتجع و وابسته به استعمار غرب مبارزه کند. در بسیاری از موارد مبارزه ما هم با دست­راستی­ها، با حکومت­ها و با نمایندگان مرتجع مجلس در همان خط بود. ولی در اینجا که آنها این پشتیبانی را از سیاست شوروی کردند اختلاف ما با آنها به کلی ظاهر و نمایان شد.

از همین زمان بود که روس­ها به فکر این افتادند که موضع خودشان را در شمال مستحکم کنند و آن قضایای ناگوار آذربایجان و کردستان را پیش آوردند. پیشه­وری در آذربایجان به دستیاری روس­ها قیام کرد و حکومت رسمی آنجا را ساقط کرد و دولتی برای خود تشکیل داد. علاوه بر آن، در مهاباد هم قاضی محمد به دیدار رهبر آذربایجان شوروی علی­‌اوف یا باقراف رفت و آنها هم در کردستان شمالی مشغول فعالیت تجزیه­طلبانه دیگری شدند. در آن­موقع یکی از افراد وابسته به جمعیت ما در مهاباد رئیس فرهنگ بود و زمانی که قاضی محمد شروع به کار کرد، آنجا را تخلیه نمود، به تهران آمد و گزارش جریان را به من داد و او شخص دکتر محمد مکری بود. دکتر محمد مکری که جزو همکاران ما بود، علناً به من گفت: «اینها حقیقتاً تجزیه­طلب هستند، واقعاً زیر فرمان روس­ها هستند و هر تظاهری که می­کنند، به کلی بی­اساس و بی­پایه است». ما هم در برابر این جریان­های آذربایجان و مهاباد شعاری که می­دادیم این بود که باید آزادی و دموکراسی برای تمام ایران باشد. نظامی برای ایالات و ولایات بخواهیم که در تمام ایران حکمفرما باشد و در تمام مناطق ایران اجرا بشود. ما با سازمان­هایی نظیر انجمن­های ایالتی و ولایتی و حتی تعدیل قوانین آن به­طوری که اختیارات سازمان­های محلی بیشتر باشد، موافق بودیم، ولی به شرط اینکه برای تمام ایران و همه­ی استان­های ایران باشد و با نمایندگان آنها هم در نشست­هایی که گاهی اتفاق می­افتاد، می­گفتیم شما چرا اقدامی نمی­کنید که برای تمام ایران باشد؟ چرا برای یک نقطه معین از ایران می­خواهید که سایر مردم آزادی­خواه ایران و سایر مردم ضداستعماری ایران نسبت به شما سوءظن داشته باشند. شما را عامل یک سیاست و دولت خارجی دیگری معرفی بکنند. ولی این حرف­ها به گوش آنها نمی­رفت زیرا که آزادی و استقلال عمل واقعی نداشتند.

در این مواقع بود که جنگ بین­الملل هم پایان می­یافت و بر طبق قراردادها بنا بود که قشون­های خارجی از ایران بیرون بروند. انگلیس و آمریکا اعلام کردند که قشون­هایشان را خارج می­کنند و به دولت متحدشان هم ابلاغ کردند که آنها هم خارج بکنند ولی دولت شوروی استنکاف نمود. اول به بهانه اینکه جنگ با ژاپن ادامه دارد و بعد هم به بهانه­های دیگری حاضر نشد که ایران را تخلیه کند و میهن ما در یک محظور بین­المللی بزرگ افتاد. در این موقع بود که سیاست­های بین­المللی به کمک ایران آمدند و قوام­السلطنه هم بر سر کار آمد.

قوام­السلطنه یکی از رجال قدیمی و استخوان­دار مملکت بود. خیلی­ها درباره­ی او هم بد گفته­اند و ما هم در دوره­ی مصدق با او درافتادیم. او یک مرد ملی و آزادی­خواه نبود. اشراف­زاده و از اشراف قدیم بود و با سیستم اشرافی حکومت می­کرد. با ایده­آل ما و با افکاری که ما برای اداره مملکت داشتیم، به هیچ­وجه انطباق نداشت، ولی در این­موقع که مجدداً به مقام نخست‌وزیری رسید در واقع مصدر خدمت نمایانی برای مملکت شد و آن کوشش موفق او برای بیرون کردن روس­ها از ایران بود. در این موقع که قوام­السلطنه نخست‌وزیر شد و مظفر فیروز هم معاون او بود، با اما ارتباط زیاد داشتند. مظفر فیروز مخصوصاً خیلی کوشش داشت که مرا در دستگاه خودشان وارد بکند و اولین قانون کاری که آنها نوشتند، در یک کمیسیونی بود که من اداره­اش می­کردم و در دفتر نخست‌وزیری یعنی در دفتر مظفر فیروز بود و مظفر فیروز مرا به عنوان دبیرکل سندیکاهای کارگری معرفی می­کرد و شاید هم نظرش بر این بود که به من یک سمت مهم دولتی واگذار کنند. ولی من به هر کیفیتی بود، چون اعتماد زیادی نداشتم، شانه خالی می­کردم و از همکاری با آنها کناره می­گرفتم که یک­روز مظفر فیروز در اتاق دفترش به من گفت: «آقای دکتر سنجابی، چرا طفره­ای می­زنید؟ چرا مماطله می­کنید؟ امروز دوره­ای است که پدر کشته­ها، برادر کشته­ها باید به همدیگر دست بدهند و انتقام خودشان را بگیرند». من آنجا احساس کردم که تمام کوشش او علیه شاه است و خلاصه در عین اینکه روابط همکاری با آنها داشتیم، اما به ترتیبی نبود رو به قبول یک مسئولیتی بروم.

یک­روزی قوام­السلطنه مهندس فریور مرا احضار کرد و آن زمانی بود که جعفر پیشه­وری آمده بود تهران و او را در باغ جوادیه که یک عمارت و پارک خیلی مجلل و مفصل در بیرون شهر تهران است، جا داده بودند و پلیس هم جلوی باغ گذاشته بودند و به کسی اجازه ورود به آنجا و ملاقات با او را نمی­دادند، مگر اینکه جواز مخصوص داشته باشد. جعفر پیشه­وری با عموی کوچک من سالار ظفر سنجابی از پیش آشنایی داشت و سالار ظفر کسی بود که من روز قبل هم اشاره کردم که در جریان فعالیت­هایی علیه رضاشاه بود و بعد هم متواری شد و فرار کرد و به شوروی رفت. جعفر پیشه­وری ارتباط دوستی با او داشت و به این مناسبت اسم سنجابی برای او یک مفهوم و معنای خاصی داشت. قوام­السلطنه به ما گفت: «چرا شما با اینها نزدیکی نمی­کنید؟ شما با توده­ای­ها و با پیشه­وری گرم بگیرید و آنها را نصیحت کنید». در همین زمان بود که ائتلاف بین حزب ایران و حزب توده صورت گرفته بود. این ائتلاف در واقع زمینه­ای برای پیشرفت همان نظر یعنی سیاست دولت وقت قوام­السلطنه و برای کاری بود که نتیجه نهایی­اش تخلیه قوای روس از ایران باشد.

س- بنابراین آقای مهندس فریور با پیشنهاد آقای قوام­السلطنه موافقت کردند که این کار عملی بشود .

ج- حالا اجازه بدهید. بعد ما پیش پیشه­وری هم رفتیم و با او صحبت کردیم. بنده مخصوصاً یادم هست به ایشان گفتم: «آقا شما چرا کاری نمی­کنید که همه ملت ایران مثل آذربایجان از شما استقبال کنند و همه شما را رهبر خودشان بدانند. شما این آزادی و اصلاحات دموکراسی که می­خواهید چرا فقط برای آذربایجان می­خواهید؟ برای همه­ی ایران بخواهید که مردم از این توهم درباره­ی شما خلاص بشوند و شما در داخل مملکت نیرو بگیرید». قوام­السلطنه مخصوصاً به ما تأکید کرد که درباره­ی ارتش آذربایجان با پیشه­وری صحبت کنیم چون اختلافشان بیشتر بر سر این بود که قوام­السلطنه می­گفت باید ارتش آذربایجان ضمیمه­ی ارتش ایران بشود و حکومت محلی آذربایجان ارتشی نداشته باشد، ولی پیشه­وری با این نظر مخالفت می­کرد. در آنجا بنده باز با ایشان درافتادم و گفتم این نظر نخست‌وزیر یک نظر درستی است و اگر شما روی این امر سماجت کنید، سوءظن مردم به شما زیادتر خواهد شد.

س- پاسخ پیشه­وری به این سؤالات و مطالب شما چه بود آقای دکتر سنجابی؟

ج- کاملاً مخالف بود.

س- چه استدلالی برای آن می­کرد؟

ج- می­گفت اول باید یک نقطه آزاد بشود، آباد بشود تا اثر آن به تمام ایران سرایت کند و دیگران هم از آن تقلید کنند.

در این ایام بین حزب دموکراتی که قوام­السلطنه تشکیل داده بود و مظفر فیروز کارگردان اصلی آن بود و ائتلافی که بین حزب ایران و حزب توده صورت گرفته بود و حزب ایران از یک­طرف و حزب توده از طرف دیگر، جلسات متعددی در شب­ها تشکیل می­شد که می­نشستند صحبت و تعارفاتی رد و بدل می­کردند.

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: شانزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۷

به خاطر دارم که یک روز از جانب حزب توده دعوتی شده بود برای تشکیل یک جلسه مشترک از همین شب­نشینی­های عمومی که با هم می­نشستیم و صحبت می­کردیم. در آنجا رضا روستا این شعر را خواند که خیلی برای من ناگوار آمد و آن این بود:

خوش­خبر باش ای نسیم شمال    که به ما می­رسد زمان وصال

خلاصه کوشش ما در این جهت بود که آنها را در جهت عمومی مملکت وارد کنیم و از آن جنبه محلی و خودمختاری محلی منصرفشان سازیم. صحبت­هایی هم که گاهی مصدق در مجلس می­کرد، درباره ارائه تقاضاهای آنها و توجیه شکایات آنها همه برای این بود که آنها را به این راه هدایت کند و آنها متوجه بشوند که مردم ایران ملیون ایران، آنها را می­پذیرند و تقاضاهای آنها را مورد توجه قرار می­دهند، والا مصدق که مرد دوراندیش و وطن­دوست و بی­ارتباط با هرگونه سیاست خارجی بود، در باطن دل می­دانست که آنها از کجا برخاسته­اند و هدفشان چیست. منظور همه این بود که به یک کیفیتی این مخمصه و این گرفتاری که برای ایران به وجود آمده از سر مملکت رفع بشود. قوام­السلطنه که زمامدار شد، دوره­ی مجلس چهاردهم به پایان رسید و مجلس پانزده می­بایستی افتتاح بشود. در موقعی که گفت‌وگو برای انتخابات مجلس پانزدهم و آمد و شدهای قوام­السلطنه به مسکو و مذاکرات او با دولت شوروی و بستن آن قرارداد معروف قوام-سادچیکف بود، فشار زیادی از طرف ملیون راجع به شروع انتخابات می­شد. ولی قوام­السلطنه با تدابیر و حیلی این انتخابات را عقب می­انداخت، شاید هم حق با او بود. در مذاکراتی که با او می­شد، او حاضر بود که حزب توده عده­ای نماینده برای انتخابات معرفی کند و از حزب ایران که در تهران و تا حدی در بعضی از شهرستان­ها مثل کرمانشاه و گیلان زمینه­هایی داشت، افرادی انتخاب بشوند و همچنین از دیگر احزاب و جمعیت­ها که از او حمایت و پشتیبانی می‌کردند، احزاب مؤتلف آن­وقت چهار، پنج جمعیت بودند از جمله حزب ایران و حزب توده و دموکرات­های آذربایجان که از طرف آنها استاندارشان به نام دکتر جاوید به تهران آمده و در جلسات شرکت می­کرد و از طرف کردستان صدرقاضی برادرزاده قاضی محمد که وکیل مجلس بود، یک دسته­ای هم به نام جنگلی­ها که جانشین­های مرحوم میرزا کوچک­خان بودند، اینها هم با ما همراهی داشتند و در ذهن همه این­طور وانمود می­شد که مجلس آینده یک مجلس ائتلافی از حزب دموکرات قوام­السلطنه و این احزاب خواهد بود. ولی قوام­السلطنه در یک جلسه­ای که صحبت از تعداد نمایندگان بود، به همه­ی ما گفت: «صلاح نیست که حزب دموکرات در این پارلمان اکثریت مطلق نداشته باشد. باید اکثریت مطلق از آن او باشد». البته به احزاب دیگر هم وعده­هایی می­داد. ولی ما اعتماد کامل به او نداشتیم. حزب ایران از میان رجال آن دوره فقط اعتماد به دکتر مصدق داشت. وقتی که قوام­السلطنه انتخابات را شروع کرد، مصدق می­دانست که او این انتخابات را به میل خود و از افراد سرسپرده به خود خواهد کرد. این بود که تحصن اول او در دربار صورت گرفت. در این تحصن که قوام­السلطنه نخست‌وزیر و دکتر شایگان هم وزیر فرهنگ او بود، ما همراه دکتر مصدق نبودیم. افرادی که همراه او بودند امثال حاج‌عزالممالک اردلان و سیدمحمدصادق طباطبایی و امام جمعه تهران و از این قبیل اشخاص بودند که به عنوان اعتراض به انتخابات غیرقانونی و تقاضای آزادی انتخابات در دربار متحصن شدند. ولی با قدرتی که قوام­السلطنه داشت و بی­اختیاری و بی­کفایتی شاه و حمایتی که در آن­موقع سیاست­های خارجی نسبت به قوام­السلطنه نشان می­دادند، ترتیب اثری به این تحصن دکتر مصدق داده نشد و تحصن هم در میان مردم انعکاس فوق‌العاده­ای پیدا نکرد.

نکته­ی جالبی اینجا هست که من آن را از خود مصدق شنیدم که روزی برای ما راجع به همان تحصن اول زمان قوام­السلطنه صحبت می­کرد، می­گفت: «آقا ما رفتیم تحصن و عده­ای با ما بودند. وقتی ما رفتیم دربار و متحصن شدیم من نگاهی به اطراف کردم و دیدم غالب اشخاصی که با من آمده­اند عوامل انگلیسی هستند. در آنجا من متوجه شدم و به خود گفتم مصدق انگلیس­ها تو را اینجا فرستاده­اند؟» خلاصه، آن تحصن به جایی نرسید و مصدق بدون گرفتن نتیجه بیرون آمد.

س- یادتان هست آن تحصن چه مدتی طول کشید؟

ج- نخیر. چند روزی طول کشید. نمی­دانم. ولی یادم می­آید کسی که از طرف دولت به مصدق جواب می­داد دکتر شایگان بود که تقاضای مصدق را رد کرد و مصدق مجبور شد که بیرون بیاید. گفت‌وگوی این انتخابات در جریان بود. در کابینه قوام­السلطنه از حزب توده سه نفر ایرج اسکندری و دکتر فریدون کشاورز و دکتر یزدی و از حزب ایران هم اللهیار صالح شرکت داشتند. در جلسات مشترکی که در دفتر مظفر فیروز هفته­ای یکی، دو بار تشکیل می­شد، همه­ی ما می­رفتیم.

در آن­موقع سفیر آمریکا در ایران جورج آلن بود. مظفر فیروز یک روز از من خواهش کرد که با همدیگر برویم و جورج آلن را ببینیم. من با مظفر فیروز به دیدن او رفت.. جورج آلن آن روز به من گفت: «مردم ایران، هموطنان شما از شما انتظار دارند که یک نمونه کامل وطن­دوستی برای مملکتتان باشید».

خلاصه اینکه، قوام­السلطنه با همه بازی می­کرد، هم با حزب توده، هم با حزب ایران و هم با روس­ها. در عین اینکه دعوای ایران در سازمان ملل راجع به تخلیه ایران از قوای روس در جریان بود و نمایندگان ایران که تقی­زاده و حسین علا بودند.

س- حسین علا بله.

ج- ایستادگی و سماجت می­کردند قوام­السلطنه هرچند به ظاهر دستور می­داد که آنها این دعوای ایران را پس بگیرند، اما در باطن آنها را تشویق می­کرد که برخلاف نظر دولت این دعوا را ادامه بدهند. این بود که دعوا در شورای امنیت سازمان ملل ادامه داشت و در ضمن اینکه این سر و صداها بود قوام­السلطنه به روسیه رفت و آن قرارداد را منعقد کرد که اساس آن بر این بود که روس­ها ایران را تخلیه کنند و وعده­ی تشکیل یک شرکت نفت مختلط ایران و روس به آنها داده شد. همین که از روس­ها اطمینان حاصل کرد، یک مرتبه درصدد آن برآمد که گرفتاری حزب توده و حزب ایران را از سر خودش رد بکند و کابینه­اش را به ناگهان منحل کرد و کابینه جدیدی تشکیل داد که صالح و افراد حزب توده را ازآن برکنار کرد.

خلاصه، نتیجه کار قوام­السلطنه یک عمل مفید برای ایران شد و از این جهت باید گفت که وجود او مثمرثمر و مایه خیری گردید و اگر قوم­السلطنه هیچ کار دیگری نکرده باشد و گناهان زیادی هم بر گردن داشته باشد که بعداً ما هم بر گردن او گناهان دیگری بار کردیم، اما در این مورد خدمتی کرد که در تاریخ ایران باید مورد تقدیر قرار بگیرد. البته باید بگوییم که این نتیجه تنها حاصل عمل قوام­السلطنه و سیاست او نبود، بلکه استقامت و فشار و کمک آمریکایی­ها هم در این مورد خیلی مؤثر بود. آن­طور که معروف و مشهور است، حتی ترومن به دولت شوروی اعلام کرد که آمریکا در این امر ساکت نخواهد نشست و اگر لازم باشد از نیروی نظامی­اش استفاده خواهد کرد و شاید ترس از بمب اتمی که روس­ها در آن موقع فاقد آن بودند نیز در پیشبرد این سیاست مؤثر شد. این فشار و اخطار آمریکا توأم با فعالیت مدبرانه قوام­السلطنه سبب شد که روس­ها ایران را تخلیه کنند و این اثر نیک از قوام­السلطنه باقی بماند.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: هفدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۸

ادامه مصاحبه با آقای دکتر کریم سنجابی در روز دوشنبه بیست­وپنجم مهر ۱۳۶۲ برابر با هفدهم اکتبر۱۹۸۳ در شهر چیکو ایالت کالیفرنیا، مصاحبه­کننده ضیاءالله صدقی.

س- آقای دکتر سنجابی، امروز من می­خواهم از حضورتان خواهش کنم که راجع به مظفر فیروز یک مقداری برای ما صحبت بفرمایید. مظفر فیروز را در اغلب مطالبی که نوشته شده است، یک شخص روسوفیل معرفی کرده­اند. آیا واقعاً مظفر فیروز طرفدار ایدئولوژی مارکسیسم-لنینیسم و شوروی و حزب توده بود یا نه. او فقط می­خواست از این وسیله برای انتقام­جویی از دستگاه پهلوی استفاده کند؟

ج- عرض کنم مظفر فیروز در آن زمان جوانی متحرک، پرجوش و خروش، فعال و ناآرام بود. به نظر بنده، فکر اصلی و اساسی او کینه­جویی نسبت به شاه و کوشش در برانداختن سلسله پهلوی بود ولی مظفر فیروز را ما نمی­توانیم معتقد به اصول مارکسیستی و از این جهت عامل سیاست شوروی بدانیم. البته عمه­ی او تمایلات کمونیستی داشت، ولی خود مظفر فیروز این­طور نبود. مظفرفیروز اگر به خاطرتان باشد، در ابتدا با سیدضیاء همراهی کرد. سیدضیاءالدین کسی بود که در اوایل انتخابات دوره چهاردهم انگلیس­ها او را از فلسطین با سلام و صلواتی به ایران آوردند و از یزد در غیاب خودش انتخابش کردند و وکیل مجلس شد و او با تشریفاتی وارد تهران شد و چای نعناع و کلاه پوستی و عنعنات ملی به راه انداخت و عده­ای از اشخاص فرصت­طلب هم مانند جواهرالکلام دور و بر او جمع شدند و شروع به فعالیت و کوشش­های سیاسی کردند.

کوشش سیاسی سیدضیاء در آن زمان مصروف مخالفت و مقابله با توده­­ای­ها و مقابله با سیاست شوروی بود. یعنی انگلیس­ها او را به همین منظور آوردند. در ضمن هم با مخالفت با شاه. بنده به خاطر  دارم که در آن زمان ما یک سازمان به نام طرفدار عشایر ایران که تازه از زندان­های رضاشاه آزاد شده بودند. در تهران به وجود آورده بودیم که از عشایر مختلف نماینده داشت، کوشش ما بر این بود که دولت ایران در مقام استمالت و کمک مالی و اقتصادی و فرهنگی به این عشایری که در گذشته این صدمات را دیده­اند، بربیاید و از این راه می­خواستیم این جمعیت را مؤثر قرار بدهیم. ولی سیدضیاءالدین یک شبی به وسیله مرحوم امیر جنگ بختیاری، که با بنده خیلی دوستی داشت، خواهان ملاقات با من شد، در منزل امیرجنگ با او ملاقات کردم. سیدضیاء صحبت­هایی راجع به همین سازمان عشایری و امور عشایری کرد و بعد متوجه شدم که هدف اصلی او استفاده از عشایر در برابر شاه است. در آن زمان ما نسبت به شاه که یک پادشاه مظلوم و جوان نوکاری بود چنین نیتی نداشتیم و بلکه برعکس، در مقابل نیروهای اشغالگر و عوامل آنها می­خواستیم او را تقویت کنیم. مظفر فیروز در آن زمان با سیدضیاء همراهی کرد و کارگردان اصلی کارهای سیدضیاء بود و توده­ای­ها علیه سیدضیاء شروع به مبارزه­ی شدید کردند. اگر مظفر فیروز تمایلات کمونیستی داشت، یا واقعاً متکی به سیاست شوروی بود، این همکاری اولیه او که یکی، دو سال دوام داشت با سیدضیاء اصلاً بی­معنی جلوه­گر می­شد. بعداً در زمان قوام­السلطنه هم که عامل مؤثر و فعالی در کابینه او بود، کوشش و فعالیتش باز بر همان محور بود. یعنی از قدرت قوام­السلطنه و از همکاری با توده­ای­ها می­خواست به منظور هدف خودش استفاده کند که ضدیت با شاه بود. ولی بنده مظفر فیروز را به هیچ وجه متمایل به شوروی­ها و دارای مسلک و مرام کمونیستی نمی­دانم و نمی­دانستم.

س- خیلی ممنونم. یک مسئله دیگری که من می­خواستم از شما سؤال بکنم راجع به مسئله آذربایجان و اعتبارنامه­ی پیشه­وری بود. همان­طوری که شما اطلاع دارید اعتبارنامه پیشه­وری در مجلس شورای ملی رد شد. من می­خواستم ببینم که آیا دکتر مصدق هم مخالف ورود پیشه­وری به مجلس بود و با اعتبارنامه­ی او مخالفت کرد یا نه، ترجیح می­داد که او را در مجلس نگه دارد؟

ج- در واقع من این نکته را شخصاً به خاطر  ندارم که در رأی­ای که درباره پیشه­وری گرفته شد، چه اشخاصی دفاع از او کردند و چه اشخاصی با رد کردن اعتبارنامه او مخالفت کردند. ولی به­طوری که به خاطر  دارم که از مصدق بعدها می­شنیدم که در بعضی موارد می­گفت که یکی از کارهای بی­معنی و بی­اساس مجلس چهاردهم، رد اعتبارنامه­ی پیشه­وری بود، برای اینکه اگر پیشه­وری در مجلس باقی می­ماند و کارها و فعالیتش را از طریق مجلس ادامه می­داد، شاید متوسّل به عمل دیگری که همان قضایای آذربایجان و خودمختاری­طلبی آذربایجان باشد، نمی­شد. تا اندازه­ای که من به خاطر  دارم این است. ولی در آن رأی­گیری مجلس نمی­دانم چه اشخاصی با او موافقت داشتند و چه کسانی مخالفت کردند.

س- مسئله دیگری که من دوست دارم راجع به آن توضیحاتی بفرمایید مربوط به ائتلاف حزب ایران با حزب توده و با فرقه دموکرات آذربایجان است و بعد این ائتلاف شکسته شد. من می­خواستم ببینم که این شکسته شدن ائتلاف قبل از ورود قوای دولتی به آذربایجان بود یا بعد از بازپس گرفتن آذربایجان بود؟ و اگر لطف بفرمایید یک مقدار بیشتری توضیح بفرمایید راجع به چگونگی این ائتلاف و همچنین راجع به شکسته شدن آن.

ج- عرض کنم این ائتلاف اصولاً فقط با حزب توده بود و با حزب آذربایجان یا دموکرات کردستان حزب ایران ائتلافی نداشت. این ائتلاف موقعی صورت گرفت که اقدامات و کوشش­هایی از طرف دولت برای بیرون راندن قوای روس از ایران و خاتمه دادن به غائله آذربایجان شروع شده بود و قوام­السلطنه در مقام تدبیرهایی بود که با استمالت از توده­ای­ها و وارد کردن آنها به کابینه و با مذاکره و صحبت با پیشه­وری و نمایندگان کردستان و بعد با خود دولت شوروی و با پشتیبانی که از مقامات بین­المللی نسبت به ایران می­شد، این امر را فیصله بدهد و وسیله خروج قوای شوروی را از ایران فراهم بیاورد و به غائله آذربایجان خاتمه بدهد.

گمان می­کنم در مذاکرات دیروز تذکر دادم که خود قوم­السلطنه به ما نصیحت و راهنمایی می­کرد که با آنها مدارا کنیم و گرم بگیریم و حتی خود او یک وقتی از ما خواست که به ملاقات پیشه­وری که برای مذاکره با قوام­السلطنه به تهران آمده بود، برویم و با او مذاکره بکنیم. ما هم این کار را کردیم و در آن مدت ائتلاف حزب ایران فقط با حزب توده به این منظور بود که ما هم می­خواستیم به سهم خود زمینه را برای این کار فراهم بکنیم. ولی ائتلافی با حزب دموکرات آذربایجان اصلاً صورت نگرفت. منتهی در آن ایام جلساتی در دفتر مظفر فیروز تشکیل می­شد، جلسات متعددی که نمایندگانی از حزب ایران، از حزب توده، از فرقه دموکرات آذربایجان و از دموکرات کردستان در آن شرکت می­کردند. چند شب هم شب­نشینی­هایی داشتیم، جلسات شبانه­ای که یک وقت در داخل حزب ایران، یک وقت در محل حزب توده و یک وقت در محل حزب دموکرات تشکیل می­شد و این صحبت­ها و این مذاکرات همه برای گرم کردن این موضوع و به دنباله­ی آن بود. به هم خوردن ائتلاف از زمانی شروع شد که قوام­السلطنه کابینه خودش را تغییر داد و اللهیار صالح و توده­ای­ها را از کابینه اخراج کرد. در آن­موقع، ما در حزب ایران مذاکره کردیم به اینکه اکنون که توده­ای­ها از قوام­السلطنه مأیوس شده­اند، چاره­ای جز این ندارند که با فرقه دموکرات آذربایجان پیوستگی خودشان را بیشتر بکنند و محققاً در این­باره با ما مذاکره خواهند کرد و ما باید از فرصت استفاده کنیم و راه مستقل خود را پیش بگیریم. صلاح ما نیست که در چنین ائتلافی و چنین مذاکراتی وارد بشویم. اتفاقاً یک یا دو روز بعد از تغییر کابینه آنها به ما مراجعه کردند و از ما خواستند که در یک ائتلاف بزرگ و وسیع وارد بشویم، ولی حزب ایران قبول نکرد و وارد نشد. ولی خود فرقه دموکرات آذربایجان یک نامه­ای نوشت که به آن ائتلاف ما پیوسته است ولی ما به آن ترتیب اثر ندادیم و از آن تاریخ دیگر همکاری و ارتباط ما با حزب توده و با آنها قطع شد.

س- آقای دکتر این تاریخ را شما به یاد می­آورید؟

ج- درست بایستی بفرمایید که کابینه دوم یا سوم قوام­السلطنه که توده­ای­ها را اخراج کرد چه موقعی بود. تقریباً از همان زمان و همان اوان بود. یعنی عملاً این ائتلاف دیگر صورت عملی و ارتباطی نداشت.

س- ولی یک مسئله­ای بود که همیشه علیه آقای اللهیار صالح عنوان می­کردند که ایشان به سلامتی پیشه­وری جام بلند کرده و مشروب خورده است.

ج- بله. عرض کنم در آب شب­ها که مهمانی­ها و پذیرایی­هایی بود، اجتماعی می­شد، ولی حقیقت امر این است که اللهیار صالح اصلاً مشروب­خور نبود و هیچ­وقت لب به مشروب نمی­زد. اللهیار صالح هم در همین زمینه و به منظور تحبیب آنها صحبت کرد. به منظور اینکه فرقه آذربایجان خواسته­هایش را و مطالبی را که در نظر دارد بر تمام ایران عمومیت بدهد و آزادی و دموکراسی برای همه­ی ایران بخواهند، ولی اینکه مشروبی به سلامتی ایشان نوشیده باشد، به کلی غیرحقیقی و نادرست است.

س- یک موضوع دیگری را که من می­خواستم از حضور شما سؤال کنم مربوط به همان زمان نخست‌وزیری قوم­السلطنه و آن جنبش فارس و همچنین جنبش قاضی محمد و آن به اصطلاح ناراحتی­هایی که در عشایر و ایلات ایران به وجود آمده بود، می­شود. من می­خواستم ببینم که شما از این حوادث چه خاطراتی دارید و همچنین از شما سؤال بکنم که آیا ایل سنجابی هم در این جریانات شرکت داشته یا نه؟

ج- بله. در آن زمان که در کردستان و در آذربایجان این نغمه­ها به نام خودمختاری­طلبی بلند شد، برای نشان دادن واکنشی علیه آنها چه از ناحیه مقامات خارجی، چه از ناحیه مقامات داخلی مملکت و شاید غیرمستقیم خود قوم­السلطنه ولی علی­التحقیق به وسیله عوامل ارتشی ایران و با موافقت شاه اشاراتی به این عشایر جنوب قشقایی­ها، بویراحمدی­ها و غیره شد که آنها هم تظاهراتی راه بیندازند و جمعیتی تشکیل بدهند و تقاضاهایی بکنند یک نوع تهدیدی علیه این نهضت ساخته و پرداخته­ی روس­ها باشد، ولی این عمل یک اساس قوی و محکم و حسابی نداشت، فقط قشقایی­ها بودند که در آن باره تظاهراتی کردند و جنبش و حرکتی نمایش دادند ولی ایل سنجابی در این عمل شرکت نکرد و حتی عشایر غرب هم در آن شرکتی نداشتند.

س- خیلی ممنونم. پس حالا برمی­گردیم به همان دنباله مطالب گذشته که شما راجع به اشغال ایران می­فرمودید و قوای متفقین.

ج- بله. صحبت­های دیروز ما به اینجا رسید که چگونه تدابیر قوام­السلطنه و پشتیبانی­های بین­المللی به نتیجه رسید و روس­ها هم ایران را تخلیه کردند و غائله آذربایجان و کردستان خاتمه یافت. بلافاصله بعد از اینکه روس­ها از ایران بیرون رفتند، رژیم آذربایجان و کردستان خودبه­خود فرو ریخت.

اینکه گاهی بعضی از فرقه­های چپ و بعضی از عناصر جاهل و یا تحریک­ شده از آن دوران با تجلیل و تکریم یاد می­کنند و آن را به عنوان یک نهضت اصیل معرفی می­نمایند این واقعاً کذب محض و جعل تاریخ است. پیش از آنکه نیروهای نظامی ایران به آذربایجان برسد، آن دستگاه­ها خودبه­خود پاشیده شده بودند. برای اینکه پایگاه واقعی در میان مردم محل نداشتند و تکیه­گاه و پشتیبانشان نیروی خارجی بود که در آنجا وجود داشت. وقتی که آن تکیه­گاه از پشت آنها برداشته شد، بلافاصله سقوط کردند.

در آن زمان دستگاه حکومت ایران و ارتش ایران می­بایستی توجه به این نکته کرده باشند که یک نهضت صوری و مصنوعی که پشتیبانی از طرف مردم نداشت، نباید با مردم و با افرادی که شاید از روی اکراه به آن آلوده شده­اند، با خشونت و کینه­توزی رفتار کنند. متأسفانه از ناحیه­ی ارتش در آذربایجان و در کردستان تعدی و خشونت زیاد شد، جمعی را گرفتند و کشتند. از آن جمله سران فرقه دموکرات کردستان قاضی محمد و صدر قاضی برادر و برادرزاده­هایش بودند که اعدام شدند. به نظر بنده، این یک اشتباه مطلق بود اگر قاضی محمد و دیگران را نگه می­داشتند. بعداً می­توانستند از آنها استفاده بکنند. حتی خود قوم­السلطنه هم آن­طوری که ما اطلاع داشتیم با آن تندروی و خشونت و اعدام­ها موافق نبود. نکته دیگری که باید تذکر داده شود این است که افتخار این پیروزی از ناحیه ایران هر چه بود، می­بایستی به سیاست قوام­السلطنه نسبت داده شود، ولی شاه برحسب شیوه­ی معمولش در رژه­های بی­موردی که هر سال ترتیب می­داد، تنها خود را عامل آن معرفی می­کرد و اسمی از قوام نبود.

س- آقای دکتر، من می­خواستم یک سؤال دیگر که الان به نظرم آمد از حضورتان بکنم و آن در رابطه با همان ناراحتی­هایی بود که در ایل قشقایی  و جریان قاضی محمد است و این دخالت شخصی به نام چارلز اچ وات که مسئول امور شرقی سفارت انگلیس در ایران بود. او از طرف قوام­السلطنه و دولت ایران متهم شده بود که در این امور دخالت داشته و آنجا دیگران را تشویق به سرکشی علیه دولت می­کرد. آیا شما در این مورد اطلاعی دارید؟

ج- نخیر. بنده اطلاع دقیقی در این­باره ندارم. ولی خیال نمی­کنم مخالفت قوام با آن تظاهرات جدی و منظور اصلی او بوده باشد، بلکه چون از ناحیه شوروی­ها به او این­طور اطلاع داده می­شد و او در جریان سازش و توافق با دولت شوروی بود، مطلب را به این صورت عنوان می­کرد و مورد اعتراض قرار می­داد ولی بسیار محتمل است که خود او هم کم و بیش با این حرکت صوری و نمایشی موافق بوده باشد.

س- البته بوین وزیر امور خارجه آن­وقت انگلستان هم در مجلس عوام انگلستان این قضیه را تکذیب کرد.

ج- عرض کنم به این ترتیب قضیه آذربایجان خاتمه پیدا کرد و در این موقع با رفتن نیروهای انگلیس و آمریکا و روس از ایران و خارج شدن آنها و خاتمه یافتن غائله آذربایجان و کردستان طبعاً چه در محافل دولتی و چه در افکار و آمال مردم ایران مسائل داخلی مورد توجه قرار گرفت و آن یکی توجه به استقرار دموکراسی و استقرار نظام مشروطیت در ایران و دیگر توجه به نوسازی و عمران و پیشبرد وضع اقتصادی ایران بود. به­تدریج فکرها و نهضت­ها نضج می­گرفت.

از زمانی که توافق­نامه­ی معروف قوام –سادچیکف درباره نفت شمال ایران مورد موافقت مجلس قرار نگرفت، متوجه شدند که به صورت عمل متقابل و برای ایجاد موازنه حالا که از دادن هرگونه امتیازی به همسایه بزرگ شمالی خودداری شده باید در مقام استیفای حق ملت و دولت ایران از شرکت نفت انگلیسی که یکی از مهم­ترین منابع ثروت ملی ما را آزمندانه در اختیار خود گرفته و به منزله­ی دولت و قدرتی در داخل کشور ما شده است، برآییم. و در همان موقع این مطلب در مذاکرات مجلس آن­وقت هم مطرح شد. به مناسبت همین امر و توجه به نوسازی ایران در فکر این برآمدند که یک برنامه­های اقتصادی و عمرانی برای ایران ترتیب داده شود. در همان زمان کابینه قوام­السلطنه بود که سازمان برنامه هفت­ساله تشکیل شد و بنده هم یکی از افراد شرکت­کننده در همان برنامه بودم. برای هیئت شورای­عالی برنامه عده کثیری از افراد تحصیل­کرده و کارشناس در رشته­های مختلف مهندسی و طب و حقوق و اقتصاد انتخاب شده بودند. سازمان برنامه در ابتدا تحت ریاست مستقیم دکتر علی امینی بود و شاهپور عبدالرضا هم بر آن نظارتی داشت.

س- رئیس افتخاری سازمان بود.

ج- بلی. رئیس افتخاری بود و ما اغلب اتفاق می­افتاد که جلساتی در منزل و یا دفتر او تشکیل بدهیم و راجع به این مسائل صحبت بکنیم.

س- آقای دکتر اینجا من می­خواهم یک سؤالی از شما بکنم و آن مربوط به همین برنامه هفت­ساله است. آقای ابتهاج می­گویند که ایشان اصولاً مبتکر این برنامه هفت­ساله بودند و تمام جزییات آن را ایشان در زمانی که رئیس بانک ملی ایران بودند در آنجا ترتیب دادند. ولی گذشته از این، من در مطالبی خواندم که این فکر را اصولاً آمریکایی­ها در ایران تلقین کردند و از طریق Overseas Consultants Inc. این مسئله در ایران به اصطلاح تدوین شد. از شما می­خواستم تقاضا کنم که راجع به این مسائل یک مقداری توضیح بفرمایید.

ج- عرض کنم بله. از اینکه در آن­موقع آقای ابوالحسن ابتهاج رئیس بانک ملی در این کار مؤثر بود، شکی نیست. در اولیه جلسه­ای که با حضور بعضی از وزرا تشکیل شد، صحبت­کننده­ی اصلی و گرداننده­ی آن جلسه، ابتهاج بود و حتی به خاطر  دارم که ما به اصطلاح اعضای آن سازمان برنامه بودیم که می­بایستی مطالعه کنیم و برنامه را تدوین نماییم، پرسیدیم که اعتبارات برنامه از کجا تأمین می­شود و در چه حدودی خواهد بود که ما برنامه را متناسب با آن ترتیب بدهیم. ابتهاج از طرف دولت به ما جواب داد که راجع به منبع درآمد و مقدار آن شما کاری نداشته باشید. شما برنامه­ای را که متناسب و ممکن می­دانید ترتیب بدهید. دولت خود در فکر تهیه منابع و محل آن خواهد بود. در همان موقع، آمریکایی­ها هم محققاً توجه کرده و وعده­هایی به دولت داده بودند. راجع به آن هیئتی که شما اشاره کردید، یعنی هیئت ماوراء البحار، که برای مطالعه برنامه­های تدوین شده به ایران آمدند، بعداً بنده توضیح می­دهم که چطور شد آمدند و چه کارهایی کردند. ولی قبل از اینکه آنها به ایران بیایند و قبل از اینکه این سازمان تشکیل بشود چه اقداماتی در دولت و در ارتباط با خارجیان صورت گرفته تا این کار ترتیب داده بشود، بنده از جریان آن اطلاعی ندارم.

سازمان برنامه را ما بعد از چندین روز مذاکره و تعیین خطوط اصلی آن به شعباتی تقسیم کردیم مانند قسمت فرهنگی، قسمت بهداری، قسمت راه­سازی، قسمت کشاورزی، قسمت ارتباطات، قسمت بازرگانی، قسمت صنایع و غیر. در هر یک از این شعبات یک یا چند نفر از اعضای شورای عالی که مسئول بررسی و تهیه­ی برنامه­های مربوطه بودند. بنده مسئول تهیه اولین برنامه­ی صنعتی شدم. علاوه بر یکی دو نفر از خود همان هیئت اصلی که با من همکاری می­کردند، چندین نفر از مهندسین سرشناس و کارشناسان امور صنعتی ایران را دعوت کرد. از جمله آن­هایی که به خاطرم هست، مرحوم مهندس علی زاهدی بود. ما مشغول مطالعاتی راجع به توسعه­ی صنایع ایران شدیم مثلاً درنظر گرفتیم که ما فعلاً چه صنایعی داریم و این صنایع موجود تا چه میزان مصارف داخلی ما را تأمین می­کند و به چه ترتیب می­توانیم آنها را تا حد خودکفائی برسانیم. مانند صنایع نساجی، صنعت قند و صنعت سیمان و غیره. بعد به فکر صنعت ذوب آهن و صنایع دیگری که امکان دایر کردن آن در برنامه­ی اول بود، افتادیم و طرحی اجمالی تهیه کردیم.

رفقای دیگر هم در قسمت­های دیگر کشاورزی و بهداری و ارتباطات و راه­سازی و فرهنگ و غیره برنامه­هایی تدوین کرده و بر روی هم یک کتابی در حدود پانصد یا ششصد صفحه تهیه شده بود که از جمله پیش­بینی تأسیس یک شرکت ملی نفت بود. بعد از آنکه علی امینی، نمی­دانم به چه جهتی از آن کار برکنار شد، دکتر مشرف نفیسی از طرف دولت انتخاب و سرپرستی این کار را بر عهده گرفت و در همین زمان بود که دو هیئت از آمریکا برای مطالعه این برنامه به ایران آمدند. یک هیئت اول آمد. چند روزی ماندند، مطالعاتی کردند و رفتند و روی‌هم‌رفته غیر از تعارف چیزی نشان ندادند. هیئت دومی که وارد شد به نظرم همان هیئت ماوراء البحار بود. نکته جالبی که باید بگویم این است که این هیئت قریب بیست روز یا دو هفته در ایران ماندند. آنها افراد متعددی بودند که در رشته­های مختلف تخصص داشتند. برای ارتباط با هر یک از آنها در هر رشته یک یا دو نفر از شورای عالی برنامه برگزیده شدند. یکی از آنها که می­خواست در امور حقوقی و قوانین لازم مربوط به اجرای برنامه مطالعاتی بکند، خواسته بود که یک نفر از اعضای حقوقدان سازمان برنامه با او مرتبط بشود. برای ارتباط با او مرا انتخاب کردند. شما تصور می­کنید آن شخص چه کسی بود؟

س- نمی­دانم.

ج- آن شخص آقای آلن دالس برادر جان فوستر دالس و رئیس آینده­ی سازمان سیا CIA آمریکا بود. بنده قریب دو هفته روزی حداقل دو ساعت با این شخص قوانین موجود ایران را مطابق سؤالاتی که او می­کرد و مطالبی که می­خواست مورد مطالعه قرار می­دادیم. از جمله قوانین و مقررات مربوط به کشاورزی و کشاورزی ایران، قوانین مربوط به مالکیت و انواع آن و مواردی که دولت حق دارد برای مصالح عمومی سلب مالکیت بکند و قوانین راجع به سازمان­های اداری و شرکت­های دولتی و قوانین اساسی ایران و قانون­های انجمن­های ایالتی و ولایتی و بلدی ایران، همه­ی این مسائل را ما مورد بحث قرار می­دادیم و او مرتب یادداشت می­کرد.

س- آقای دکتر، کجا با ایشان ملاقات می­کردید؟

ج- در همان سازمان برنامه و در یک اتاقی که مخصوص خود بنده بود، با او ملاقات داشتم. او به زبان فرانسه آشنا بود و آشنایی عمیقی با من پیدا کرد و بعد موقعی که از ایران می­رفت و ما برای بدرقه­ی او رفتیم در جلوی دیگر رفقا، شرحی از من تعریف کرد. معلوم بود که حرف­های من در او مؤثر واقع شده بود.

برنامه­ای که ما تدوین کرده بودیم با نداشتن منابع کافی در آن زمان بسیار محدود و در حدود پانصد، ششصد میلیون دلار بود، ولی آنها در عملی بودن آن برنامه اشکالاتی کردند. ما انتظار داشتیم مطابق وعده­ای که به ایران در زمان جنگ جهانی داده شده بود، برای جبران خسارت­ها و پاداش کمک­هایی که به آنها کرده­ایم، آمریکا در برنامه­ی احیای اقتصادی ایران کمک بکند. ولی این هیئت­هایی که می­آمدند و شاید ارتباطات سیاسی دیگری هم داشتند، در این­باره آن موافقت و همراهی کاملی که تأمین منابع و اعتباراتی برای این کار بکند، نشان نمی­دادند.

در این موقع، به­تدریج مخالفت شاه با قوام­السلطنه و کارشکنی درباره او شروع شده بود. شاه با قوام­السلطنه مخالف شده بود، زیرا وی در تخلیه ایران از نیروی شوروی و خاتمه دادن به غائله آذربایجان و مهاباد پیروزی یافته و با تشکیل حزب دموکرات و انتخاب همه­ی نمایندگان منتسب به آن حزب قدرتمند شده بود. کم­کم تحریکاتی از ناحیه دربار در میان مجلس صورت می­گرفت، مجلسی را که خود قوام­السلطنه انتخاب کرده و مانع از انتخاب دکتر مصدق شده بود، رأی اعتماد به او نداد و حکومتش را ساقط کرد. محققاً سیاست انگلیس هم در این امر بی­تأثیر نبود. در موقع سقوط حکومت قوام­السلطنه به دوستان و یاران مطمئنی که در مجلس داشت سفارش کرد که رأی تمایل به دکتر مصدق بدهند. آن­طور که به خاطر  دارم از صد نفر نماینده­ای که رأی تمایل دادند، پنجاه رأی مصدق داشت و پنجاه رأی حکیم­الملک و چون شاه با مصدق مخالف بود آقای سردار فاخر هم که در آن­موقع رئیس مجلس بود و رئیس مجلس معمولاً رأی نمی­داد، او هم رأی خود را به آراء حکیم­الملک اضافه کرد و بدین ترتیب حکیم­الملک با اکثریت فقط یک رأی فرمان نخست‌وزیری گرفت و کابینه را تشکیل داد.

س- من اینجا دو تا سؤال از شما دارم آقای دکتر. یکی اینکه قوام­السلطنه چرا سفارش کرد که به مصدق رأی بدهند و اصولاً آیا از نظر قوام­السلطنه درباره­ی دکتر مصدق اطلاع دارید و یک مقداری راجع به این موضوع برای ما صحبت بفرمایید. دیگر اینکه علت خصومت شاه آن­­موقع با دکتر مصدق چه بود؟

ج- عرض کنم باز هم موارد دیگری پیش می­آید که ما به این نوع سؤال جواب بدهیم و وارد بحث آن شویم. محمدرضا شاه اصولاً با هر کسی که شخصیتی و قدرتی داشت و می­توانست در مقابل او ایستادگی کند، ولو اینکه بسیار کارآمد و بسیار وطن­دوست و بسیار درستکار و خدمت‌گزار باشد، مخالفت می­کرد. شاه با دو نوع افراد مخالف بود. یکی با افراد قوی و محکم و صاحب اراده و دیگر با افراد درستکار و صدیق و به همین جهت در طول حکومتش با اغلب رؤسای دولتی که دارای قدرت وشخصیت بودند، مخالفت می­کرد. با کابینه اول قوام­السطنه که در سال ۱۳۲۲، در سال­های اول جنگ بین­المللی در ایران تشکیل شد از در مخالفت درآمد و توطئه­هایی بر علیه او ترتیب دارد و تظاهراتی به وسیله ایادی‌اش و از جمله مسعودی مدیر روزنامه اطلاعات به راه انداخت. دانشجویان دبیرستان­ها به خیابان ریختند و بر علیه قوام­السلطنه تظاهر کردند که زد و خورد و تیراندازی صورت گرفت که بعد قوام­السلطنه روزنامه اطلاعات را توقیف کرد و حکومت نظامی اعلام نمود. پیدا بود که این کار تمام به تحریک خود شاه بود و قوام­السلطنه هم آن را نه علناً در مجلس و مطبوعات ولی به­طور خصوصی به همه می­گفت، چون در آن روز چند نفری کشته شده بود و شاه علاوه بر صفاتی که گفتیم یک صفت دیگرش این بود که ترسو بود و از اینکه یک تظاهراتی صورت گرفته و اشخاصی کشته شده و قوام­السلطنه با وجود آن تظاهرات بر سر کار مانده، خوفناک بود که مبادا مسئولیت و دخالت او در این تظاهرات منتهی به قتل و کشتار مطرح بشود. به خاطر  دارم روزی که فردوست مرا به دیدن شاه می­برد، مطلبی را که در بین راه به من تذکر داد، یکی این بود که اگر شاه درباره­ی آن تظاهرات سؤالاتی کرد، شما او را تقویت کنید که ناراحتی و نگرانی نداشته باشد.

به غیر از قوام­السلطنه با شخصیت­های دیگری هم که قدرتی داشتند از آن جمله با مصدق که یک مرد قوی­الاراده، ملی، محکم و درستکار بود، طبعاً شاه مخالفت می­کرد، به­خصوص که سیاست­های خارجی هم با مصدق همراهی نداشتند. بعد شاه با زاهدی هم مخالفت می­کرد، با علی امینی هم مخالفت کرد، با هر کسی چه خوب و چه بد که در مقابل او ایستادگی می­کرد، مخالفت داشت. بنابراین، حالا که قوام­السلطنه یک حزبی تشکیل داده به نام حزب دموکرات و اینکه موفق شده که غائله آذربایجان را خاتمه بدهد و اعتباری در داخل مملکت پیدا کرده، شاه درصدد آن برآمد که به قدرت او پایان دهد و حزب دموکراتش را متلاشی کند. این بود که با کارگردانی نمایندگان مجلسی که با دستیاری ارتشی­ها انتخاب شده بودند و با تحریکات پشت پرده­ی بعضی از سیاست­های خارجی شاه موفق شد که همان مجلس خودساخته قوام­السلطنه را علیه او وادار بکند و حکومتش را ساقط سازد. اما علت اینکه قوام­السلطنه محرمانه و مخفیانه تمایل به این پیدا کرده بود که دوستان و یارانش در مجلس رأی تمایل به مصدق بدهند؛ این به علت دوستی و اعتقاد به مصدق نبود، بلکه به این جهت بود که از منشاء تحریکات علیه خودش خبر داشت می­­دانست تنها کسی که در آن زمان می­توانست در برابر هوس­های شاه بایستد فقط مصدق است ولی سفارش او تأثیر کافی نداشت و حکیم­الملک آمد و حکومت شاه استقرار پیدا کرد.

به­طوری که می­دانید در همان تاریخ سوءقصدی نسبت به شاه شد. آن­طوری که به نظرم می­آید ظاهراً در ۱۵ بهمن ماه ۱۳۲۸ یعنی فوریه ۱۹۴۹ بود. این اتفاق در جشن سالیانه دانشگاه تهران و در محل دانشکده حقوق رخ داد و ضارب شاه در همان محل کشته شد.

س- فخرآرائی.

ج- بلی. فخرآرائی. اتفاقاً آن روز بنده به دانشکده حقوق نرفته و شاهد تیراندازی نبودم. دستگاه سلطنت و حکومت از آن پیشامد سوء استفاده کردند و حکومت نظامی به وجود آوردند و شروع به دستگیری عده­ای از افراد کردند. از آن جمله آیت‌الله کاشانی را همان­وقت توقیف و بعداً تبعید کردند.

س- نظر شما نسبت به این واقعه چیست؟ آیا واقعاً این واقعه آن­طور که صحبت­های مختلف راجع به آن هست، بعضی­ها حزب توده را متهم می­کنند که در این جریان دخالت داشته و کیانوری راجع به این مسئله خودش صحبت­هایی کرده است. دکتر کشاورز در کتابش کیانوری را متهم کرده است که در این جریان دخالت­هایی داشته است. از آن­طرف آیت‌الله کاشانی را در این جریان دخالت می­دهند. این ملغمه عجیب و غریبی است، نظر شما راجع به این جریان چیست؟

ج- عرض کنم این جوان فخرآرائی را بنده می­شناختم. او در چند سال پیش عضو حزب ما بود ولی بعد از حزب ما رفت.

س- در حزب ایران.

ج- نخیر. حزب میهن. او از حزب ما بیرون رفت و وابستگی به حزب توده پیدا کرد. کاشانی هم در اینکه مردی بود که از این نوع ماجراها بدش نمی­آید شکی نیست او اهل این بود که فتوای قتل و کشتار بدهد. اما آیا کاشانی در این­باره مداخله داشت؟ ما بعداً با او از نزدیک ارتباط و دوستی داشتیم. هیچ­وقت بنده از او ندیدم و نشنیدم که در این­باره صحبتی بکند و نامه­هایی هم که به مجلس شانزدهم نوشت و اعتراضاتی که به حکومت کرد، یکی هم رد و انکار این اتهام بود. بنابراین حقیقت واقعی این توطئه مکشوف نشد که آیا تحریک توده­ای­ها بود، تحریک کاشانی بود یا ساخته و پرداخته­ی خود حکومت. چون این مطلب را هم می­گفتند. این گلوله­هایی که چهار، پنج تا به شاه خورد …

س- بله. راجع به رزم­آرا گفتند که در این کار دخالت داشت، راجع به برادر شاه علیرضا گفتند.

ج- بلی. حرف­ها و اتهامات زیاد بود. این چهار، پنج تا گلوله چه گلوله­هایی بودند که هیچ­گونه اثری نکردند. به هرحال، مطلبی بود که در پس پرده ابهام باقی ماند مگر اینکه بعداً واقعیتش کشف بشود.

س- راجع به دستگیری اشخاص بعد از این واقعه می­فرمودید.

ج- بله. بعد از این واقعه، عده­ای را توقیف کردن و یک جوّ اختناقی در ایران به وجود آوردند و این در زمانی بود که دولت­های وقت می­بایستی بنا بر تصمیمی که در مجلس اتخاذ شده بود و بنابر انتظارات عمومی برای استیفای حق ملت ایران از شرکت غاصب نفت مشغول کار و فعالیت بشود. دولت وقت شروع به مذاکراتی با شرکت نفت کرد و اختلافاتی که با شرکت در موارد متعدد وجود داشت، مورد بحث قرار گرفت. همین که این امر جزو مسایل اصلی ممکلت مطرح گردید ما در حزب ایران متوجه شدیم که وظیفه ملی بزرگی بر عهده داریم که باید نسبت به این مسئله نفت مطالعات دقیقی به عمل بیاوریم. این بود که با مذاکراتی که در داخل حزب شد، دوست عزیز و همکارمان آقای مهندس حسیبی را مأمور کردیم که به این مسئله نفت رسیدگی کند، چون خود او مهندس معدن و صاحب­نظر بود. منابع و مدارکی که می­توانستیم به دست بیاوریم. از آن جمله انتشارات خود شرکت نفت و از آن جمله منابعی که در بانک ملی و در کتابخانه بانک ملی وجود داشت مورد استفاده او قرار گرفت. همچنین با ارتباط با وزارت دارایی و اداره نفت آن وزارتخانه هر اندازه اطلاعات که در دسترس بود، مورد استفاده و مطالعه قرار داد. از طرف دیگر، بنده در همین موقع متوجه یک نکته حقوقی بودم و آن اینکه می­دیدم آن عملی که رضاشاه در مورد قرارداد دارسی کرده بود، یعنی الغای یک­جانبه­ی قرارداد و اعلام لغو یا بطلان آن، ممکن است از لحاظ حقوقی و از لحاظ بین­المللی ما را با مشکلاتی مواجه کند. این فکر به ذهنم رسیده بود که بهترین و ساده­ترین طریق ملی کردن است به­خصوص تجربیاتی از ملی کردن بسیاری از صنایع در خیلی از کشورها به دست آمده بود، از آن جمله بعد از پایان جنگ بین­المللی فرانسه تعدادی از صنایع را مثل صنعت اتومبیل­سازی رنو یا صنعت­های دیگری را ملی کرده بود. در خود انگلستان ذغال­سنگ و فولاد ملی شده بود. در مکزیک بعضی از صنایع را ملی کرده بودند و در قانونی بودن آن تردیدی وجود نداشت. درصدد برآمدیم که از بعضی از کتاب­های خارجی راجع به ملی کردن و راجع به ترتیب پرداخت غرامت مطالعاتی بکنیم و بنده هم در قسمت حقوقی به این مطالعه پرداختم.

در مجلس پانزدهم عرض کردم که تقریباً همه وکلا با موافقت و پشتیبانی قوام­السلطنه و به عنوان حزب دموکرات انتخاب شده بودند ولی اکثراً پشت پا به تعهد و وفاداری‌شان به قوام­السلطنه زدند و با سیاست شاه و حکومتی که او برگزیده بود، همکاری داشتند. فقط در این مجلس چند نفر پیدا شدند که به صورت اقلیت در آغاز آرام­آرام و بعد با شدت شروع به مبارزه با دولت به­خصوص بر سر مسئله نفت کردند و این چند نفر عبارت بودند از: دکتر مظفر بقایی، حسین مکی، حائری­زاده و عبدالقدیر آزاد. در موقعی که مذاکرات مربوط به نفت بین دولت و شرکت نفت ادامه داشت، گلشائیان که وزیر دارایی بود و با گس نماینده شرکت ترتیب قراردادی داد، آن­طور که گفته می­شد اختلاف ایران با شرکت در حدود هفده مورد مختلف راجع به مسائل مختلف بود، راجع به عدم پرداخت حق­السهم کافی به ایران، راجع به مخفی نگاه داشتن صورت­حساب­ها، راجع به اینکه از بعضی از منابع طوری استفاده می­شود که ایران از آن اطلاع ندارد، راجع به سوءرفتار با کارگران ایرانی، راجع به عدم استخدام کافی ایرانیان و استخدام بیشتر خارجی­ها و وضع بد کارگران ایرانی و به­طور کلی، عدم نظارت و عدم مداخله دولت ایران در رسیدگی به حساب­های شرکت نفت و راجع به مطالبات گذشته ایران و از این قبیل مسائل. گلشائیان که به هیچ­وچه مقام و محبوبیتی در بین عامه مردم نداشت، قرارداد و توافق­نامه­ای با نماینده­ی شرکت غاصب ترتیب داد که معروف به قرارداد گس-گلشائیان گردید. این قرارداد مورد اعتراض و مخالفت عامه مردم ایران قرار گرفت و در مجلس هم به­تدریج شروع به بحث درباره­ی آن شد. وقتی این قرارداد را به مجلس آوردند که خوشبختانه عمر مجلس پانزده نزدیک به اتمام بود. کسی که در مجلس مردانه علیه این قرارداد قیام و ایستادگی کرد و باید از این حیث از او ممنون باشیم و یادش را گرامی بداریم، حسین مکی بود.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: هفدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۹

بله گفتم کسی که علیه تصویب این قرارداد در مجلس وظیفه اصلی را عهده­دار بود، حسین مکی بود. البته آن سه وکیل دیگر هم در موارد مختلف از او پشتیبانی می­کردند. جناب دکتر مصدق هم چون در آن دوره از وکالت محروم مانده بود، در خارج از مجلس آنها را تقویت می­کرد و پیام­های او را در مجلس قرائت می­کردند. مکی تقریباً هر روز با مهندس حسیبی ارتباط داشت و موضوع مذاکرات و اطلاعات را از او می­گرفت و بحث راجع به قرارداد گس- گلشائیان را با مشاجره ادامه می­داد. هدف اصلی این بود که این بحث را طوری ادامه بدهند که عمر مجلس به پایان برسد. فشار از طرف دربار خیلی وارد می­آمد که قرارداد را هرچه زودتر مجلس تصویب بکند ولی غیر از این چهار نفر در وجدان بسیاری از وکلای مجلس که جرأت تظاهر به آن را نداشتند، این عقیده بود که در باطن دل مایل به تصویب آن قرارداد نبودند.

از جمله مواد اساسنامه مجلس این بود که درباره قراردادها و امتیازات حدی برای مذاکرات نیست یعنی نمی­توانستند نطق یک وکیل را محدود به مدت معین بکنند. مکی هم با شجاعت و سرسختی و با ایجاد هیاهو و جنجال، تقریباً هر روزه این موضوع را ادامه می­داد تا به جایی رسید که عمر مجلس پایان یافت و تصویب قرارداد متوقف ماند و مملکت و ملت رو به حرکت و جنبش عظیم­تری رفت که عبارت از نهضت مصدقی دوره­ی شانزده نهضت جبهه ملی است. وقتی که عمر مجلس پانزده پایان یافت دولت درصدد برآمد که انتخابات دوره­ی شانزده را هرچه زودتر برگزار بکند تا قرارداد را به تصویب برساند. با فرا رسیدن زمان انتخابات، احزاب و جمعیت­های ملی و مطبوعات و منتظرالوکاله­ها و محروم­الوکاله­ها به فعالیت پرداختند. چهار نفر اقلیت مجلس سابق در میان مردم از محبوبیت عظیمی برخوردار بودند. دکتر بقایی و روزنامه­اش تحرک عظیمی در تهران به وجود آوردند. حزب ایران با تمام نیرویش در روزنامه­اش و در اجتماعاتش به توسعه این جنبش کمک می­کرد.

در این زمان، خوشبختانه از افق مطبوعات تهران یک روزنامه دیگری طلوع کرد و یک مرد مبارز دیگری ظاهر شد که اثری نمایان در جامعه­ی ایران داشت و آن روزنامه باختر امروز و مدیر دلیر و از جان گذشته­ی آن مرحوم دکتر حسین فاطمی بود. دکتر مصدق هم آماده برای مبارزه شد.

موقعی که انتخابات شروع شد، ما تقریباً هر روز خدمت آقای دکتر مصدق بودیم. ایشان اعلام کردند که ما باید مجدداً برای جلب افکار عمومی و تحصیل آزادی انتخابات به تحصن برویم. گفت‌وگو بر سر این بود که محل تحصن در کجا باشد. بعضی­ها معتقد بودند که در یکی از مساجد باشد، ولی مصدق تصمیم گرفت که این بار نیز در دربار تحصن صورت بگیرد. این بود که ایشان اعلامیه­ای صادر کردند که ما روز جمعه در یکی از روزهای بهمن ماه سال ۱۳۲۸ در دربار تحصن اختیار می­کنیم و از مردم شجاع و وطن­دوست و آزادی­خواه ایران می­خواهیم که ما را در این روز تنها نگذارند. صبح زود آن روز که ما به منزل مصدق می­رفتیم، جمعیت به­تدریج می­امد و خیابان کاخ مملو از جمعیت می­شد. با وجود تهدیدهایی که از طرف شهربانی شد، نزدیک ساعت ده از منزل دکتر مصدق بیرون آمدیم و در میان انبوه جمعیت به راه افتادیم، مصدق در جلو و ما هم پشت سر ایشان و جمعیت هم پشت سر ما به طرف دربار رفتیم. موقعی که به طرف دربار می­رفتیم، عبدالحسین هژیر که در آن زمان وزیر دارایی بود، به استقبال دکتر مصدق آمد و با او شروع به حرف زدن کرد و گفت: «انتخابات آزاد است» مصدق به او گفت: «عبدالحسین هژیر تو شرف داری؟ این انتخابات آزاد است؟» خلاصه ما به طرف کاخ رفتیم و موقعی که به درِ کاخ رسیدیم، یک­نفر از میان جمعیت فریاد زد زنده باد مصدق، رئیس­جمهوری ایران. مصدق متوجه شد که او از افراد تحریک شده است. گفت: «این کی بود؟ او را بگیرید» جمعیت ریختند، او را گرفتند، ساکتش کردند و تحویل افراد شهربانی دادند. به درِ کاخ که رسیدیم، از طرف دربار آمدند و گفتند همه­ی شما که نمی­توانید وارد کاخ بشوید. یک عده را انتخاب کنید. در همان جا یک عده برگزیده شدند که در خدمت مصدق وارد تحصن بشویم. بنده اسامی تمام آنها یادم نیست، ولی آن­هایی که الان به خاطر دارم اینها هستند: خود آقای دکتر مصدق، دکتر شایگان، دکتر سنجابی، مظفر بقایی، حسین مکی، حائری­زاده، عبدالقدیر آزاد، دکتر حسین فاطمی، ارسلان خلعتبری، خلیلی مدیر روزنامه اقدام، ملکی مدیر روزنامه ستاره، عمیدی نوری مدیر روزنامه داد، جلالی نائینی مدیر روزنامه کشور، مهندس حسیبی، مهندس زیرک­زاده، حسن مشار و چند نفر دیگری که من الان به خاطر  نمی­آورم.

س- شما جزو آنها نبودید؟

ج- چرا من بودم عرض کردم. ما آنجا بودیم و تقریباً سه یا چهار روز در تحصن ماندیم. البته پذیرایی نسبتاً خوب بود، مصدق مذاکراتی گویا با شاه کرد ولی کارگردان اصلی آن روزگار و قدرت واقعی آن زمان در دست دولت و حتی شاه نبود، در دست عبدالحسین هژیر عامل و متکی به سیاست مخصوص خارجی بود. هژیر وزیر درباری بود که مثل تیمورتاش حکومت ایران را به اراده خودش می­گرداند. بالاخره بعد از چند روز مذاکره و مباحثه بی­نتیجه، بیرون آمدیم. در این چند روز انتخابات هم در جریان بود و مردم هم رأی می­دادند و مصدق دستور داده بود که مردم رأی بدهند. در واقع، نتیجه مقصود که آگاهی و تحرک و تشجیع مردم بود که از تحصن خارج شده بود.

س- شما فرمودید که دکتر مصدق موفق شد که با شاه مذاکراتی در این زمینه بکند ولی من شنیدم که شاه ایشان را نپذیرفت و مذاکراتی صورت نگرفت.

ج- درست یادم نیست آیا مصدق شاه را دید یا خیر. می­دانم مذاکراتش با هژیر بود و به نتیجه­ای نرسید. هژیر میان ما هم می­آمد. مذاکرات و تعارفاتی می­کرد ولی هوای بلند دیگری در سر داشت. در آن روزها، مظفر بقایی فعالیت فوق‌العاده­ای داشت. روزها به تحصن می­آمد و شب­ها در محل روزنامه­اش به مبارزه می­پرداخت.

س- روزنامه شاهد.

ج- روزنامه شاهد را ادامه می­داد و کار تبلیغات انتخابات و فعالیت انتخاباتی از طرف مردم می­شد.

س- مردم جمعیت­های هیئت نظارت بر انتخابات تشکیل داده بودند که پای صندوق­ها می­خوابیدند تا صبح.

ج- مردم فعالیت فوق‌العاده­ای در انتخابات کردند و وقتی که ما به منزل مصدق رفتیم و از فردای آن روز که قرائت آراء شروع شد و رئیس انجمن نظارت هم سیدمحمد صادق طباطبایی بود. در صف اول منتخبین تهران تمام کاندیدهای جبهه ملی بودند. باید عرض کنم که جبهه ملی در همین تحصن تشکیل شد، یعنی موقعی که ما در کاخ متحصن بودیم آنجا پیشنهاد شد که این هیئت و این تشکیلات به نام جبهه ملی نامیده بشود و آقای دکتر مصدق هم موافقت کردند. بنابراین، پایه و اساس و نام جبهه ملی در همین روزهای تحصن نهاده شد. قرائت آراء که شد هر هفت، هشت نفر کاندیدای اول جبهه ملی در رده اول آن بودند، ولی یک مرتبه و به ناگهان دستگاه دولتی دستور داد که صندوق­ها را عوض کنند. به خاطر  دارم که مصدق به منزل بنده تلفن کرده و به من گفت: «شما بروید به فلان محل و فلان صندوق چون اطلاع پیدا کرده­ایم که در این صندوق بیش از دوهزار رأی تازه ریخته­اند و شما به آنجا بروید و ببینید». بنده صبح به آنجا رفتم. وقتی که متوجه شدم دیدم تعداد زیادی آراء روی زمین ریخته شده بود و در این بین که من اعتراض به انجمن آنجا می­کردم، عده­ای از چاقوکش­ها و لات­ها و چماقدارها وارد آنجا شدند. خود بنده به مصدق تلفن کردم و مصدق هم به سیدمحمد صادق طباطبایی تلفن کرد و نماینده­ای از طرف او آمد و صندوق را بستند. حسین مکی هم در مسجد سپهسالار که محل قرائت آراء بود روی گلدسته مسجد رفت و فریاد زد: «مردم بدانید دارند آراء را عوض می­کنند». در ظرف دو، سه روز از هفت، هشت نفر نمایندگانی که در رده اول قرار داشتند تنها نفر دوازدهم دکتر مصدق در لیست باقی مانده بود که آن هم اگر دو روز دیگر قرائت ادامه پیدا می­کرد، به­طور قطع حذف و از عداد منتخبین خارج می­شد.

به نظرم سر شب بود که در منزل دکتر مصدق نشسته بودیم و راجع به جریانات صحبت می­کردیم. در این بین تلفنی به دکتر مصدق شد. دیدیم ایشان یک حالت برافروخته­ای پیدا کردند گفتیم چه خبر است؟ گفت: «عبدالحسین هژیر را کشتند». خبر قتل عبدالحسین هژیر به وسیله شخصی به نام [حسین] امامی در آنجا به ما رسید.

س- امامی عضو فدائیان اسلام بود.

ج- عضو فدائیان اسلام بود. قتل عبدالحسین هژیر و رسوائی این قرائت آراء که در چند روز اول مصدق و تمام رفقای مصدق در رده اول بودند و بعد به­تدریج همه­ی آنها از رده خارج می­شدند، دیگر چنان واضح و آشکار بود و افتضاح آن علنی شد که سیدمحمد صادق طباطبایی دستور داد آن انتخابات را باطل کنند و انتخابات مجدد صورت بگیرد. در انتخابات مجدد به­طوری که می­دانید، در تهران هشت نفر از نمایندگان اول جبهه ملی انتخاب شدند. اگر اشتباه نکنم مصدق، کاشانی، بقایی، حسین مکی، حائری­زاده، عبدالقدیر آزاد، نریمان و دکتر شایگان انتخاب شدند. اللهیار صالح هم از کاشان انتخاب شد و مهندس رضوی هم از کرمان. بالاخره اینها اقلیّت عمده مجلس را تشکیل دادند.

س- من می­خواستم از شما خواهش کنم که راجع به سوابق سیدمحمدصادق طباطبایی قدری صحبت بفرمایید.

ج- سیدمحمد صادق طباطبایی پسر آیت‌الله سیدمحمد طباطبایی از بنیان­گذاران اصلی مشروطیت بود. او و سیدعبدالله بهبهانی در تهران از پیشقدمان و پیشروان مشروطیت بودند و در آن­موقع سیدمحمد صادق طباطبایی جوان بود و کارگردان کارهای پدرش محسوب می­شد. بعد هم در اوایل دوران مشروطیت که دو حزب اعتدال و دموکرات تشکیل شدند، سیدمحمد صادق طباطبایی جزو حزب اعتدال بود در جریان مهاجرت هم شرکت کرد و در پایان مهاجرت به استانبول رفت و بعد هم که به ایران برگشت در دوره چهارم مجلس با حزب اجتماعیون سلیمان میرزا ائتلاف کرد و یکی از رهبران آن حزب شد و شخصیت ملی موجهی داشت. ولی در این دوره­ی جنگ جهانی دوم و جریانات آن مورد توجه زیاد قرار نگرفت. در دوره­ی چهاردهم در تهران انتخاب شد و چندین دوره رئیس مجلس بود و در ریاست مجلسش طوری رفتار می­کرد که مورد اعتراض مردم قرار می­گرفت و از اعتبارش کاسته شد.

در همین موقع که انتخابات در جریان بود و مسئله نفت در جلسات جبهه ملی و در جلسات حزب ایران مطرح می­شد. بنده با مطالعاتی که کرده بودم، عقیده پیدا کردم که بهترین راه مبارزه با شرکت انگلیسی نفت ملی کردن نفت است و بعد نکته دیگری هم به نظرم رسید که باید بر اصل ملی شدن اضافه کنیم و آن ملی کردن نفت در سراسر ایران است. برای اینکه در حکم آن به اصطلاح مطلب تبعیض­آمیز و منجر به یک شرکت نفت نباشد، و در ضمن هم از حرف­ها و ادعایی که دیگران داشتند، به­طور کلی و عمومی جلوگیری به عمل آوریم، از آن جمله با سابقه ادعا و تقاضاهایی که روس­ها برای امتیاز نفت شمال داشتند. در این­باره نظر بنده یک سند در ایران موجود بود اگر حالا از بین نرفته باشد و آن کتابچه­ای بود که در آن یک گروه از همین جوانان که آن­موقع فعالیت می­کردند از افراد زعما و رهبران آن­وقت سؤال می­کردند که عقیده شما درباره اداره­ی نفت و درباره­ی عمل با شرکت نفت چیست؟ هر یک از آنها چه مکی، چه بقایی، چه حائری­زاده و چه دیگران همه جواب­هایی می­دادند. پیش بنده که آوردند من نوشتم که عقیده من این است که باید صنعت نفت در سرتاسر ایران ملی اعلام بشود. خلاصه، این فکر ملی کردن در میان ما به­تدریج نضج می­گرفت. بنده نمی­خواهم ادعا بکنم که من مبتکر این کار و این فکر هستم، ولی به­طور محقق یکی از اولین اشخاصی که به این فکر افتاد و آن را رواج داد، بنده بودم. وقتی که مجلس شانزده تشکیل شد، از همان ابتدا مشاجرات اقلیت جبهه ملی با اکثریت و مبارزات دکتر مصدق نسبت به دولت­های گذشته و نسبت به دستبردهایی که در قانون اساسی زده­اند و نسبت به مداخلاتی که در امر انتخابات شده است، به شدت آغاز گردید. تمام آن مسائل در روزنامه و انتشارات آن زمان وجود دارد و احتیاجی به توضیح اینجانب نیست.

موقعی که مسئله ملی کردن نفت مطرح شد، حزب توده شروع به مخالفت با آن کرد. در برابر شعار ملی کردن نفت آنها شعار عوام فریب الغاء قرارداد نفت جنوب را می­دادند. ما با آنها درگیر شدیم و توضیح دادیم که الغاء و ابطال عمل بی­جا و بی­رویه­ای است و ممکن است از لحاظ حقوق جهانی ما را با مشکلاتی مواجه بکند. چندی نگذشت که آنها اعلام دیگری کردند و شعار ملی کردن نفت جنوب را دادند. باز به آنها جواب داده شد که اگر ملی کردن منحصر به نفت جنوب باشد، ممکن است به عنوان یک عمل تبعیض­آمیز و در مقابل یک شرکت معین جلوه داده شود و حال اینکه هر دولت نسبت به منابع ملی خود اختیار کامل دارد و قانوناً می­تواند هر نوع تصمیمی اتخاذ بکند. خلاصه در آن زمان توده­ای­ها تا توانستند در این امر کارشکنی کردند. روزنامه­های آن­ها، ملیون را، جبهه ملی را آلت دست سیاسی خارجی و مصدق را وابسته به سیاست خارجی و نوکر اجنبی معرفی می­کردند و روزنامه­های آنها از ناسزاگویی نسبت به ما از هیچ چیز دریغ نداشتند. دولت حامی آنها چنان­که بعداً نشان داد در این امر سر سازش با انگلیس­ها داشت.

در این زمان، آقای علی منصور نخست‌وزیر بود و او در مجلس راجع به اینکه آن قرارداد گس-گلشائیان مورد بحث قرار بگیرد و نسبت به آن اتخاذ تصمیم بشود، خودداری می­کرد و فشار هم بر او وارد می­آمد که نظر دولت خود را درباره­ی آن بگوید، ولی او به این عنوان که این پیشنهادی است که دولت پیش داده و جزو دستور مجلس است و دولت دیگر نسبت به آن وظیفه­ای ندارد و طرح آن مربوط به تصمیم مجلس است، از اظهارنظر صریح خودداری می­کرد تا آنکه عده­ای از نمایندگان اکثریت پیشنهاد کردند و مجلس رأی داد که قرارداد مذکور مورد بررسی قرار بگیرد. در این مورد، نمایندگان جبهه ملی فشار آوردند که کمیسیونی به نام کمیسیون نفت تشکیل بشود و بالاخره کمیسیون نفت از شعبات ششگانه مجلس تشکیل شد و از هر یک از این شعب لااقل یک نفر از نمایندگان جبهه ملی انتخاب شد که در آن کمیسیون شرکت نماید و آن کمیسیون هم دکتر مصدق را به عنوان رئیس کمیسیون شرکت نفت انتخاب کرد. منصور در این عمل به قدری طفره رفت و مسامحه کرد که بالاخره مورد مخالفت سیاست­های خارجی هم قرار گرفت. از جمله علی­التحقیق آمریکایی­ها مؤثر در ساقط کردن او شدند. موقعی که او را ساقط می­کردند، در پشت پرده هم مسئله زمامداری رزم­آرا ترتیب داده می­شد و این توطئه قبل از اینکه رزم­آرا به مجلس بیاید از طرف جبهه ملی اعلام و به مردم هشدار داده شد. نمایندگان جبهه ملی اعلام کردند که مردم بدانید توطئه­ای در کار هست که یک حکومت دیکتاتوری نظامی بیاید و حقوق شما را ضایع کند و قرارداد نفت را هر طوری که بخواهند به تصویب برسانند. بالاخره در یک روز ناگهان منصور استعفا داد و بلافاصله رزم­آرا به نخست‌وزیری رسید و کابینه­اش را تشکیل داد.

نکته قابل توجه این است که در همین زمان هم فعالیت جدید فراماسونری در ایران صورت می­گرفت. یعنی یک شخصی که متأسفانه اسمش در نظرم نیست، از کشورهای خاورمیانه به ایران آمد و با بعضی از فراماسونرهای قدیم ارتباط پیدا کرد و درصدد تشکیلات جدید برآمدند. این بار فراماسونری برخلاف دوره گذشته غالباً از اشخاص فرصت­طلب و ماجراجو و متکی به سیاست بیگانه تشکیل شد و با فعالیت سریع و محرمانه یک سازمان نسبتاً وسیعی به وجود آوردند. علاوه بر تغییراتی که در کادر فراماسونری در حال احتضار قدیم دادند، فراماسونری ایران را که تا آن زمان وابسته به فراماسونری فرانسه بود به فراماسونری انگلستان وابسته کردند و در لوژ جدیدی که به نام همایونی تشکیل دادند، ظاهراً خود محمدرضا شاه هم عضویت یافته بود. این هم از وقایعی بود که در آن­موقع به وجود آمد و در کتاب رائین به تفصیل درباره­ی آن بحث شده است.

رزم­آرا موقعی که کابینه­اش را معرفی می­کرد، در مجلس مواجه با مخالفت شدید دکتر مصدق و نمایندگان جبهه ملی شد. او محرمانه مشغول مذاکره با انگلیس­ها شد و در مجلس و در نطق­هایش علناً می­گفت: «مردمی و ملتی که قابلیت این را ندارند که لولهنگ بسازند چطور می­توانند یک شرکت عظیم نفت را که دارای آن همه دقایق تکنیکی و فنی است اداره کند و تجارتش را در دست بگیرد». در این­موقع آمریکایی­ها هم که حکومتش در دست دموکرات­ها بود به شرکت نفت و به انگلیس­ها گوشزد می­کردند که باید نسبت به ایران گذشت­هایی بکنند، به­خصوص که شرکت­های نفت آمریکایی در نقاط دیگر خاورمیانه قراردادهای خیلی مساعدتر از آنچه شرکت نفت انگلیسی با ایران داشت، بسته بودند. در این زمان به یاد دارید که ترومن رئیس‌جمهور  آمریکا و آچسن وزیر خارجه­اش و مک‌گی معاون وزارت خارجه بود. اینها معتقد بودند که شرکت نفت باید از سختگیری‌اش دست بکشد و به تقاضاهاش مشروع ایران جواب مساعد بدهد و در این­باره به­طور محرمانه و مخفی فشارهایی به انگلیس­ها وارد می­آوردند. به این کیفیت رزم­آرا ظاهراً موفق شده بود که یک قراردادی به دست بیاورد که بر مبنای ۵۰:۵۰ باشد. ولی وی هنوز جرأت اینکه آن را به مجلس بیاورد، در مقابل افکار عمومی و در مقابل اقلیت مجلس و جبهه ملی نداشت، گویا منتظر بود پایگاه محکم­تر و قدرت بیشتری به دست بیاورد. اگر رزم­آرا مانده بود، شاید می­خواست تغییرات بزرگی به وجود بیاورد و شاه هم در باطن امر از او وحشت داشت. شاه در عین اینکه علاقه­مند بود که این قرارداد مورد تصویب مجلس قرار بگیرد، اما از اینکه رزم­آرا آن را انجام بدهد برای سلطنت خودش خوف داشت و رزم­آرا هم در باطن امر توجه زیادی به شاه نداشت و نقشه­های دیگری در سر می­پخت. تا اینکه یک روز صبح ما خبردار شدیم و از خارج به من تلفن کردند که امروز رزم­آرا در صحن مسجد شاه مورد ضربت قرار گرفت و به وسیله خلیل طهماسبی به قتل رسید. با قتل رزم­آرا ورق برگشت و وضع دیگری در تاریخ ایران به وجود آمد که درباره­ی آن باز به تفصیل صحبت می­کنیم.

س- آقای دکتر سنجابی در رابطه با قتل رزم­آرا شایعاتی هست که شاه در این مسئله دخالت مستقیمی داشت از طریق اسدالله علم و اصلاً می­گویند که آن روز نمی­خواست که به مسجد شاه برود ولی اسدالله علم به نخست‌وزیری می­رود و او را با اصرار خودش به مسجد شاه می­برد که منجر به قتل او می­شود. شما در این مورد چه اطلاعی دارید؟

ج- بله. این مطالب شهرت دارد. یکی از مجتهدین درجه اول فوت می­کند و مجلس ختمی برای او در مسجد شاه برپا می­شود.

س- آیت‌الله فیض.

ج- آیت‌الله فیض. علی­التحقیق علم پیش رزم­آرا می­رود و او را به مسجد می­برد. ولی این مطلب هم مثل توطئه تیراندازی به شاه جزو مسائلی است که در پرده­ی ابهام ماند و مردم درباره­ی آن چیزهای مختلف گفتند. مسلماً قاتل او خلیل طهماسبی مردی فداکار و مؤمن و از جان گذشته بود و از روی ایمان این کار را کرد. او به­طوری که می­دانید از فدائیان اسلام بود و فدائیان اسلام فعالیت­های تندی داشتند. قبل از رزم­آرا دکتر عبدالحمید اعظم زنگنه هم بی­جهت و بدون دلیل کشته شد.

س- ولی او چندان رابطه­ای با فدائیان اسلام تا آنجا که من به یاد می­آورم نداشت.

ج- ولی بعداً قاتل او نیز با آنها مرتبط شد.

س- یعنی قاتل او در واقع بر سر نمره و این چیزها با او اختلاف داشت.

ج- ظاهراً بر سر نمره بود ولی بعد آنها او را نیز تحت حمایت خودشان گرفتند و خیلی هم اصرار داشتند که دکتر مصدق از اجرای حکم اعدام او که از دادگاه صادر شده بود خودداری کند و قنات آبادی هم در این­باره که پولی از او گرفته بود، خیلی اقدام کرد ولی مصدق زیر بار نرفت و آن حکم در مورد آن شخص به مورد اجرا گذاشته شد. او هم در همین زمینه­ها بود و همچنین آن توطئه­ای که نسبت به مرحوم دکتر حسین فاطمی شد که به دنبال همین عملیات فدائیان اسلام بود.

س- ولی موضوعی که اینجا هست دخالت آیت‌الله کاشانی در این جریان است. آیت‌الله کاشانی با شاه در ارتباط بود، در این تردیدی نیست. ولی در عین حال، با فدائیان اسلام هم در ارتباط بود. می­دانید خلیل طهماسبی بعد از آزادی که مطابق رأی مجلس هفده بود به ملاقات کاشانی رفت ولی دکتر مصدق حاضر نشد او را بپذیرد. بنابراین، نشان می­دهد که کاشانی هم با فدائیان اسلام و هم با دربار در ارتباط بوده است.

ج- فدائیان اسلام با مصدق میانه خوبی نداشتند.

س- ولی با کاشانی ارتباط داشتند.

ج- بلی. با کاشانی خیلی مرتبط بودند. بعداً می­رسیم و صحبت می­کنیم که کاشانی خودش هم تا حد زیادی از آنها می­ترسید.

س- بفرمایید.

ج- عرض کنم رزم­آرا در تابستان ۱۳۲۹ به حکومت رسید و قتل او در اسفند ۱۳۲۹ بود. بعد از کشته شدن او اصل ملی شدن صنعت نفت به صورت یک ماده واحده­ای در آخر اسفند ۱۳۲۹ به تصویب مجلس رسید. ولی در این موقع آقای حسین علا مدتی نخست‌وزیر شد. نخست‌وزیری خیلی بی­دوام و بی­اثر و در اردیبهشت بالاخره با جریاناتی که در مجلس پیش آمد بعضی از نمایندگان اکثریت مجلس به تصور اینکه دکتر مصدق آدمی منفی و هیچ­وقت حاضر به قبول مسئولیت نیست با این تصور و توهم پیشنهاد کردند که حل این مسئله و نخست‌وزیری را به دکتر مصدق واگذار کنیم و طراح این فکر حتی خود جمال امامی بود که دشمنی دیرین با مصدق و ملیون داشت. مصدق هم که برای فدارکاری نسبت به این امر حاضر بود از این فرصت استفاده کرد و گفت: «من به این شرط قبول مسئولیت می­کنم که قانون ملی شدن صنعت نفت قبلاً به تصویب برسد و قانون ملی شدن صنعت نفت هم در اردیبهشت به تصویب رسید و در ۱۰ یا ۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۰ بود که کابینه مصدق تشکیل شد. در آن کابینه بنده سمت وزارت فرهنگ را داشتم.

حالا از مزاحمت­هایی که در مدت خدمت‌گزاری من در فرهنگ توده­ای­ها فراهم آوردند و کارشکنی­هایی که کردند و روزنامه­ها و جراید و اوراق­پراکنی­های آنها و تظاهرات و اعتصاباتی که به راه انداختند صرف­نظر می­کنم و به اصل موضوع که مسئله نفت و اختلافات دولت انگلیس و ایران است، می­پردازم.

بلافاصله بعد از استقرار حکومت مصدق اعتراضی از دولت انگلیس رسید و ضمناً هم تهدیدی از جانب آنها نمودار شد مبنی بر اینکه کشتی­های آنها حرکت بکنند و ایران را مورد تهدید قرار می­دهند.

س- آقای دکتر، معذرت می­خواهم قبل از اینکه راجع به این موضوع صحبت بکنید یعنی درگیری دکتر مصدق با انگلستان، می­خواستم از شما تقاضا بکنم که لطف بفرمایید و برای ما توضیح بدهید که نقش شاه در واقع در رابطه با انتخاب دکتر مصدق به عنوان نخست‌وزیر چه بود؟

ج- شاه از مبارزات جبهه ملی و از دلیری مصدق و از پشتیبانی­ای که ملت از او می­کرد به وضعی رسیده بود که به ناچار و ناگزیر تسلیم شد. شاه بعداً گاهی عنوان می­کرد که او با مصدق همراهی داشته و با ملی شدن صنعت نفت همراهی کرده است ولی همه می­دانند که این اظهارات دور از واقعیت و حقیقت است. شاه ناگزیر شد که این رأی مجلس را قبول بکند و در مقابل اراده­ی مردم که حکومت مصدق را می­خواستند، فرمان نخست‌وزیری او را صادر بکند و از روی رضا و رغبت و میل همکاری نبود و از روز اول هم روی خوشی به مصدق نشان نمی­داد و درباره­ی او همان فکر را داشت که نمایندگان اکثریت مجلس داشتند.

س- لطف بفرمایید و به ما توضیح بدهید که چگونه با شما تماس گرفته شد و از شما خواسته شد که در کابینه دکتر مصدق شرکت بفرمایید.

ج- برای بنده مسلم بود که مصدق بعد از اینکه انتخاب بشود مرا در کابینه­اش وارد خواهد کرد برای اینکه من از همکاران و مشاوران دائم و تقریباً روزانه­ی او بودم. او بلافاصله به من تلفن و به منزل خود احضار کرد. بنده که آنجا رفتم به من گفت: «شما به سمت وزیر فرهنگ انتخاب شده­اید». بنده هم کمال افتخارم بود. همانجا هم تلفن به دربار کردند و گفتند که وزرای ما چون لباس رسمی ندارند و وسایل تهیه لباس رسمی برای آنها فراهم نیست اجازه بدهید که با همین لباس عادی بیایند و معرفی بشوند که ما با همان کیفیت خدمت شاه رفتیم و معرفی شدیم.

س- آقای دکتر من یک مقداری سؤال راجع به زمان وزارتتان دارم که اگر اجازه بفرمایید من این سؤالات را مطرح کنم؟

ج- خواهش می­کنم.

س- یکی از این سؤالات این است که چه کسانی معاونین شما در وزارتخانه بودند؟

ج- عرض کنم من ابتدا آقای مهندس بازرگان را به سمت معاونت انتخاب کردم و او هم این سمت را قبول کرد و به کار پرداخت و مدتی هم مشغول بود تا اینکه دکتر مصدق مأموریتی برای اداره شرکت نفت به او داد. بعد از ایشان بنده یکی از کارکنان قدیم وزارت فرهنگ را که در اوایل خدمتم در وزارت فرهنگ رئیس مافوق من و مرد نیک­نامی در فرهنگ بود موسوم به فیوضات معاون کردم و به آقای دکتر مصاحب مدیریت کل وزارت فرهنگ را دادم و دکتر محمد مکری را هم رئیس کل کارگزینی وزارت فرهنگ کردم. در آن­موقع واقعاً علاقه داشتم که از درخشش استفاده بکنم، برای اینکه رئیس کانون فرهنگی­ها بود. ولی او در آن­موقع به فعالیت تبلیغاتی و سیاسی مربوط به کانون فرهنگیان اشتغال داشت و بیشتر با عوامل مخالف من مربوط بود و بیشتر روزنامه­اش جنبه انتقادی و اعتراض داشت از این جهت ممکن نشد که من از او به عنوان یک فرد مؤثر در امور اداری وزارت فرهنگ استفاده بکنم.

س- آقای دکتر، یک موضوعی را آقای طهمورث آدمیت به من گفتند در رابطه با آقای مهندس بازرگان که بعد هم یعنی در حدود یک­سال و نیم پیش یک جزوه­ای به وسیله آقای فریدون آدمیت به نام «آشفتگی در فکر تاریخی» منتشر شد که در پاورقی آنجا این موضوع را آقای فریدون آدمیت تکرار کردند که آن موضوع از این قرار است که گویا زمانی به آقای دکتر مصدق پیشنهاد شده بود که آقای مهندس بازرگان را به عنوان وزیر فرهنگ انتخاب بکنند و آقای دکتر مصدق گفته بود که نه من به هیچ­وجه این کار را نمی­کنم برای اینکه او اگر به وزارت فرهنگ برود، در آنجا فقه و شرعیات را عمومی می­کند و چادر سر دختران می­گذارد. این موضوع حقیقت دارد، شما اطلاعی درباره­ی این موضوع دارید؟

ج- بنده باور نمی­کنم چنین چیزی بوده باشد. برای اینکه دکتر مصدق بلافاصله بنده را انتخاب کرد و موضوع پیشنهادی هم اصلاً درباره­ی بازرگان وجود نداشت و هیچ­کس هم درباره­ی وزارت فرهنگ با او توصیه­ای یا گفت‌وگویی نکرده بود و خود من شخصاً به علت ارتباطی که با او داشتم او را به معاونت خود انتخاب کردم و مصدق هم از انتخاب او به هیچ­وجه نارضایی نشان نداد و دلیلش هم اینکه بعداً کار دیگری مربوط به شرکت نفت به او واگذار کرد.

س- بله. البته منظور این نبوده که قبل از اینکه شما را برای وزارت فرهنگ در کابینه دعوت بکنند مهندس بازرگان را قصد داشتند در یک دوره­ی بعدی گویا در کابینه­ی بعدی ایشان گفتند که یک همچین مسئله­ای مطرح شده بود و دکتر مصدق شدیداً با این مخالفت کرده بود، شما اطلاعی ندارید؟

ج- نخیر. من اطلاعی ندارم.

س- سؤال دیگر من این است که شما روی چه شاخص­هایی این معاونین خودتان را انتخاب کردید؟

ج- روی محبوبیتشان در بین فرهنگیان و سابقه­ی کار آن­ها. نظر حزبی و جبهه­ای در این انتخابات نداشتم، بازرگان هم در آن زمان جزء جبهه­ی ملی نبود. اداره فرهنگ در آن زمان مشکل بود از این جهت که توده­ای­ها از طرفی به آشوبگری و تحریک و اعتصاب در مدارس دامن می­زدند و از طرف دیگر از جهت بودجه در مضیقه­ی سختی بودیم و با قطع شدن درآمد نفت نمی­توانستیم بر بودجه وزارت فرهنگ افزایش متناسبی بدهیم و حال اینکه هر سال چندین هزار کلاس جدید لازم بود تشکیل بشود و هر سال میلیون­ها تومان برای فقط تأسیسات جدید لازم بود و ما ناچار بودیم با صرفه­جویی­ها، کار وزارت فرهنگ را به راه بیندازیم و صرفه­جویی هم بالطبع موجب نارضایی و بهانه­گیری و اعتراضات از ناحیه مخالفین دکتر مصدق می­شد. از طرف دیگر هم موضوع اوقاف بود که درباره آن عده­ای نظر داشتند حالا که حکومت ملی تشکیل شده، اداره­ی موقوفات باید تحت نظر آقایان روحانیون باشد و آیت‌الله کاشانی علاقه داشت که از محل وجوه اوقاف مصارفی مطابق دستور او به عمل بیاید و حتی در این­باره چندین نامه به من نوشت و علناً خواسته بود که به اشخاص معینی وجوهاتی از محل اوقاف بدهیم و من ناگزیر بودم که این مطالب را قبول نکنم، برای اینکه اوقاف قانونی داشت و مصارف وجوه موقوفات معلوم بود. موقوفه اگر معلوم­المصرف بود، درآمد آن بایستی به همان مصرف برسد و اگر متعذرالمصرف بود، برای متعذرالمصرف قانون مصارفی را معین کرده بود که ما خارج از آن موارد نمی­توانستیم مثلاً به یک روحانی و یا شخص دیگری از وجوه اوقافی پول بدهیم. حالا که صحبتش پیش آمد، به عنوان مثال بگویم ایشان به من نامه­ای نوشتند که مبلغ پنج­هزار تومان که برای آن زمان پول نسبتاً قابل توجهی بود به پدر شمس­الدین قنات­آبادی بدهم. و من ناچار بودم فرمایش ایشان را که به سود او هم نبود، رد بکنم. ولی مدیرکل اوقاف را از یکی از هواداران ایشان انتخاب کردم که او هم جوان درستی بود و درست عمل می­کرده است.

س- چه کسی بود آقای دکتر؟

ج- آقای دکتر شروین بود.

س- سؤال دیگر من مربوط به اقدامات شما در وزارت فرهنگ است. من می­خواستم از شما تقاضا بکنم که لطف بفرمایید و اقداماتی را که شما در وزارت فرهنگ به عمل آوردید، برای ما توضیح بدهدی و در عین حال بفرمایید که کدام یک از آنها با موفقیت همراه بوده و کدام­یک نبوده است.

ج- عرض کنم مدت خدمت من در وزارت فرهنگ خیلی محدود بود. بیش از چند ماه طول نکشید و در آن چند ماه هم بیشتر اشتغال من، به­طوری که حالا توضیح می­دهم، مصروف مسئله­ی نفت بود. من نماینده دولت ایران در تمام هیئت­های نفتی و در مذاکرات با خارجیان بودم و همراه مصدق جزو هیئت نمایندگی ایران به آمریکا رفتم. اگر ادعا کنم که در آن چند ماه تغییرات حساسی در امور فرهنگی ایران به وجود آورده­ام، گزاف­گویی خواهد بود. تمام سعی من بر این بود که فرهنگیان را تا حدودی که می­توانم راضی نگاه بدارم، احتیاجات فرهنگی مملکت را برآورده کنم، مدارس را به­طور صحیح و منظم ترتیب بدهیم، افرادی را که شهرت خوب ندارند رد کنیم و با استمداد از افرادی که شناسایی در میان فرهنگیان دارند، حتی‌الامکان افراد شایسته­ای را برای سازمان­ها و مؤسسات فرهنگی انتخاب کنیم. تقریباً اوایل پاییز همان سال بود که انتخابات مجلس دوره­ی هفدهم شروع می­شد. من از آقای دکتر مصدق تقاضا کردم که اجازه بدهند من به کارهای پارلمانی و سیاسی بپردازم و در انتخابات شرکت کنم. ایشان فرمودند: «به این شرط قبول می­کنم که جانشین خودتان را معرفی کنید». بنده هم صورتی مرکب از ده، دوازده نفر نوشتم و خدمت ایشان بردم. بر حسب اتفاق نفر اول آقای دکتر محمود حسابی بود، نفر دوم دکتر آذر و همین­طور اشخاص دیگر. دکتر محمود حسابی در زمان سناتوری‌اش طرفداری از ملیون و مصدق می­کرد و شهرت بسیار خوبی به عنوان یک دانشمند داشت و در میان فرهنگیان موجه و معروف به درستی بود. دکتر مصدق هم از این نکات خبر داشت و به من گفت: «اگر ایشان را حاضر بکنید و بیاورید من قبول می­کنم». بنده هم تلفن به دکتر محمود حسابی کردم و ایشان را با خود خدمت دکتر مصدق بردم و به وزارت فرهنگ منصوب شدند و من هم آماده­ی رفتن به کرمانشاه و شرکت در انتخابات شدم.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: هفدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱۰

پس از سه ماه مبارزه انتخاباتی سخت در کرمانشاه که نه تنها خودم به عنوان نماینده اول انتخاب شدم، بلکه سه نفر دیگر نمایندگان آن استان نیز از طرفداران جبهه ملی انتخاب شدند و چنین پیروزی نمایانی به دست آمده بود. در روز اول مراجعت به تهران، مستقیماً به زیارت آقای دکتر مصدق رفتم. ایشان برخلاف انتظار نه تنها روی خوشی نشان نداد، بلکه با ناراحتی و شکایت گفت: «این چه شخصی بود که برای وزارت فرهنگ معرفی کردید؟» گفتم آقا من یک استاد دانشمند و نیک­نام دانشگاه و یک فرد موجه و طرفدار نهضت ملی را جزء جمعی دیگر خدمت شما معرفی کردم. اگر او کج­خلقی داشته و یا نتوانسته با شما همکاری کند، چه تقصیری متوجه من است. اختلاف آنها بر سر مسائل اداری بود.

س- بر سر مسئله دبیرستان البرز و دکتر مجتهدی پیش آمد.

ج- بله. بر سر دبیرستان البرز و دکتر مجتهدی بود. بعد از ایشان آقای دکتر مصدق، دکتر آذر را انتخاب کردند که خوشبختانه دکتر آذر رضایت خاطر ایشان را تا آنجایی که من اطلاع دارم به نهایت خوبی جلب کرد. حال باز برگردیم بر سر مطلب.

راجع به حکومت مصدق و پیشامدهای آن زمان تا به آنجا رسیدیم که بعد از تشکیل آن حکومت بلافاصله دولت انگلیس به قانون ملی شدن نفت اعتراض کرد و اعتراض­نامه­ی شدیدی به دولت ایران داد. دولت هم بلافاصله جوابی بر طبق اصول حقوق بین­الملل و اختیارات ملی هر دولت به انگلیس داد. آمریکا هم در آن­موقع علاقه نشان می­داد که طرفین با مدارا و مسالمت به اختلافشان خاتمه بدهند. انگلیس­ها تهدید جنگی کردند. تهدید حرکت دادن کشتی­ها و این حرف­ها، ولی دولت ایران به توپ و تشر آنها توجهی نکرد. ما متوجه بودیم که آنها نمی­توانند در این موقع به یک چنین عملی دست بزنند. این بود که دولت انگلیس به دیوان لاهه شکایت برد و از آن دیوان تقاضای صدور قرار موقت برای عدم اجرای قانون ملی شدن نفت کرد. موقعی که دیوان شکایت دولت انگلیس را برای ما فرستاد و برای رسیدگی به آن اعلام وقت کرد، صحبت­هایی درباره­ی آن در هیئت وزرا  شد و با بعضی از حقوقدانان و وکلاء دادگستری مشاوراتی به عمل آمد و لایحه­ای برای جواب به دادگاه لاهه تهیه شد که آن لایحه را اصولاً آقای حسن صدر تنظیم و با آهنگ جذاب خویش قرائت کرد و بیشتر جنبه احساسی و هیجانی داشت مبنی بر اینکه ایران مظلوم شده و مورد تجاوز استعمارگران قرار گرفته و از حق قانونی خویش استفاده کرده است. لایحه از لحاظ ادبی و احساسی خیلی خوب بود ولی جنبه حقوقی محکم نداشت. دکتر شایگان نماینده ایران و با حسن صدر به لاهه رفتند و به آنها هم دستور داده شد که به عنوان نماینده رسمی ایران در جلسه شرکت نکنند. همه­ی اینها شاید پیش­بینی­های درستی نبود. به هر حال، نظر به اینکه ما آمادگی کافی نداشتیم و این دو نفر رفیق ما هم که به آنجا می­رفتند، حدود مأموریتشان درست مشخص نبود. دیوان لاهه بدون رسیدگی به صلاحیت خود بر طبق درخواست دولت انگلیس علیه ما رأی داد و قرار توقیف موقت عملیات اجرایی مربوط به قانون ملی شدن نفت را در مورد شرکت نفت انگلیس صادر کرد. وقتی این قرار به ما ابلاغ شد و در هیئت وزرا مورد بحث قرار گرفت، بنده موضوع صلاحیت دیوان لاهه را مطالعه کرده بودم. شما می­دانید که صلاحیت دیوان لاهه و شناسایی صلاحیت آن برای دولت­ها اختیاری است یعنی هر دولتی حق دارد در حدود مالکیت خودش به ترتیبی که مقتضی می­داند، صلاحیت دیوان لاهه را نسبت به خودش قبول بکند و یا بعضی مسائل را استثنا بنماید. بنابراین، بنده به این مطالعه مشغول شدم که ما صلاحیت دیوان لاهه را در مورد دعاوی مربوط به ایران به چه ترتیب و تا چه حدودی شناخته­ایم. بنده قانونی را که مجلس ایران راجع به قبول صلاحیت آن دیوان درباره ایران وضع کرده و عین آن قانون ترجمه شده و به عنوان شناسایی صلاحیت آن نسبت به ایران به سازمان ملل ابلاغ شده بود، مطالعه کردم و دیدم بر طبق آن قانون دیوان ابداً حق رسیدگی و صلاحیت رسیدگی به این موضوع را ندارد. در هیئت وزرا این نکته را مطرح کردم که این دیوان تا موقعی که صلاحیت خودش محرز نشده نمی­تواند و حق هم ندارد که یک قرار موقت در این­باره صادر بکند. بنده که این حرف را زدم خیلی مورد توجه قرار گرفت. آقای دکتر مصدق گفت: «ما به عنوان اعتراض بایستی صلاحیت دیوان را اصلاً پس بگیریم و یک لایحه قانونی به سازمان ملل بفرستیم». بعد پرسید: «کدام­یک از آقایان مأمور تهیه­ی این لایحه خواهد شد؟» و سپس اشاره به من کرد و گفت: «ایشان باید بنویسند». بنده شب که به منزل آمدم تا ساعت سه بعد از نیمه شب نشستم و یک لایحه در هفت صفحه تنظیم کردم و دلایل عدم صلاحیت دیوان را برای رسیدگی به این موضوع بر مبانی حقوق بین­المللی توضیح دادم و نتیجه گرفتم که چون دادگاه بدون توجه به صلاحیت خود به تقاضای دولت انگلستان قراری علیه ما صادر کرده که صلاحیت آن را نداشته به این مناسبت ما قبول صلاحیت دیوان را پس می­گیریم و قرار صادر شده را نیز غیرقانونی و بی­اثر می­دانیم. خوشبختانه مطالعاتی که بنده در این مورد کردم و لایحه که نوشتم فوق‌العاده کافی و درست بود و حال آنکه در آن موقع بنده به عواقب آن و اینکه ممکن است این لایحه بعداً مورد استفاده و استناد قرار بگیرد، توجه نداشتم. صبح زود آقای دکتر مصدق با حال خسته به من تلفن کرد و گفت: «کاری کردید؟» گفتم بله. حاضر است. گفت: «بیاورید و بیایید اینجا». بنده آنجا رفتم و ایشان روی تختخواب دراز شده بود. آن هفت صفحه را برای ایشان خواندم. بلند شد اشک در چشمش حلقه زد و صورت مرا بوسید. تلفن به آقای کاظمی وزیر خارجه کرد و گفت: «دکتر سنجابی کار ما را ساده کرده است» و او را احضار کرد. کاظمی آمد و من متنی را که نوشته بودم به ایشان دادم. آقای دکتر مصدق گفت: «بدهید این را ترجمه کنند و همین را به سازمان ملل ابلاغ کنید». حالا آقای کاظمی با ذوق ادبی و ذوق سیاسی خود در آن تغییراتی داد یا خیر بنده خبر ندارم، ولی یقین دارم که اکنون نیز باید آن اوراق که به خط من نوشته شده و پیش­نویس لایحه می­باشد باید در بایگانی وزارت خارجه موجود باشد.

خلاصه، این اعتراض­نامه قانونی را ما به سازمان ملل فرستادیم و به قرار صادر شده از طرف دیوان لاهه ترتیب اثر ندادیم. از آن پس دولت انگلیس به شورای امنیت شکایت کرد و آقای دکتر مصدق به این فکر افتاد که خودش در این کار شرکت کند و یک هیئتی با خودشان به آمریکا ببرند. جزو افرادی که برای همراهی در خدمت ایشان انتخاب شدند، یکی بنده بودم. کتابچه یا لایحه­ای از طرف شورای امنیت برای ما فرستاده شده بود که محتوی بر اعتراض­نامه و شکایت دولت انگلیس بود. بنده آن را گرفتم و مطالعه کردم. مدت یک هفته بعدازظهرها به وزارتخانه نمی­رفتم و روزی چند ساعت در منزل خود می­نشستم و در پاسخ به آن شکایت­نامه یک لایحه در قریب بیست صفحه ترتیب دادم. وقتی هیئت نمایندگی ما انتخاب شد و حرکت کردیم در آن هیئت اشخاصی را که به یاد دارم اگر اشتباه نکنم، اینها بودند. اللهیار صالح، دکتر شایگان، بقایی، دکتر متین دفتری، عباس مسعودی، شجاع­الدین شفا که آن وقت رئیس تبلیغات ما و گناه انتخابش بر گردن من بود.

س- شجاع­الدین شفا را شما معرفی کرده بودید؟

ج- متأسفانه بلی. چون شجاع­الدین شفا عضو حزب میهن ما و در کمیته­ی مرکزی آن حزب بود و من او را جوانی سرشار از ذوق و وطن­دوست می­شناختم.

همین­که طیاره­ی ما به راه افتاد، بنده خدمت دکتر مصدق رفتم. در طیاره یک قسمت مخصوص برای ایشان ترتیب داده بودند که تختخواب داشت و روی آن دراز می­کشیدند. و یک حائل و پرده هم داشت که از قسمت­های دیگر جدا بود. به ایشان گفتم که من در این مدت مشغول مطالعه این موضوع بوده و یک لایحه­ی جوابی به شکایت­نامه انگلستان تهیه کرده­ام. گفت: «خدا سلامتتان بدارد، حالا حاضر است؟» گفتم بله. گفت: «بیاورید و بخوانید». بنده در خدمت ایشان نشستم و قریب یک ساعت بیشتر یا کمتر آن لایحه را قرائت کردم. بسیار خوشحال شد. بلند شدند و آمدند و به آقایان دیگر گفتند: «دکتر سنجابی کار ما را آسان کرده است، شما همین لایحه را بگیرید، بخوانید و اصلاحاتی که لازم می­بینید در آن بکنید. بعد هم آن را به مترجم­ها بدهید». ما هم مترجم فرانسه با خودمان برده بودیم و هم مترجم انگلیسی. بله آقایان صالح، دکتر شایگان، متین دفتری، دکتر بقایی و دیگران نشستند و مشغول مطالعه آن لایحه شدند جرح تعدیلی در آن وارد کردند تا رسیدیم به نیویورک. در آنجا، نمایندگان ما یکی آقای انتظام بود و دیگر دکتر علیقلی اردلان.

س- نصرالله انتظام.

ج- بله. نصرالله انتظام. در واقع، این نمایندگان دولت آن کمکی که باید در راهنمایی به ما و در شناختن اشخاص و ارتباط با اشخاص به ما بکنند، نکردند. ما یعنی دکتر شایگان و من به وسیله یکی دیگر از نمایندگان ما یعنی آقای دکتر عبده با یک کارشناس بین­المللی و کارشناس حقوقی، که از دانشگاه هاروارد یا از دانشگاه نیویورک فارغ­التحصیل شده و یک جوان یهودی بود، مرتبط شدیم. او از ما خواهش کرد که اسم او را نبریم و لایحه دفاعی ما که به وسیله مترجمین خود ما ترجمه شده بود، از لحاظ سبک انشاء و عبارات تجدیدنظر کرد و صورت منظم­تری به آن داد و در ازای آن فقط هزاروپانصد دلار گرفت که به دستور آقای دکتر مصدق، بنده که ضمناً خزانه­دار هیئت بودم، چک به ایشان دادم.

س- این کار را آقای نصرالله انتظام و دیگران که نماینده ایران در سازمان ملل بودند، انجام ندادند؟

ج- نخیر. خلاصه، در جلسه­ی شورای امنیت آقای دکتر مصدق به فرانسه نطق مختصری ایراد کرد و بعد با حالت هیجان خطاب به اعضای شوراگفت: «ملت ایران ملت مظلومی است. شما به این ملت رحم بکنید و نگذارید که زورگویان این ملت را که بر خاکستر سیاه نشسته است از بین ببرند». بعد از ایشان متن لایحه ما را آقای اللهیار صالح خواندند. از آن پس نمایندگان مختلف مذاکره و صحبت و اظهارنظر کردند. نماینده دولت شوروی اظهار داشت که اگر شورای امنیت بخواهد علیه ایران رأی صادر کند وتو خواهد کرد. نماینده فرانسه پیشنهاد کرد که چون این دعوا در دیوان لاهه مطرح شده و چون دولت ایران اعتراض به صلاحیت دیوان دارد، تا موضوع صلاحیت دیوان لاهه رسیدگی نشده، رسیدگی به این امر در شورای امنیت متوقف گردد. به پیشنهاد نماینده دولت فرانسه رأی گرفتند و تصویب شد و این در واقع پیروزی بزرگی برای ایران بود، زیرا شورای امنیت دعوای دولت انگلیس را متوقف ساخت. در همین زمان که ما در نیویورک بودیم و بعد از آن به واشنگتن رفتیم. در آنجا از رادیو شنیدیم که انتخابات جدید انگلستان صورت گرفته و چرچیل از حزب محافظه­کار پیروزی یافته و نخست‌وزیر انگلستان شده است. فوراً متوجه شدیم که وضع تازه­ای در دنیا پیش آمده و ما با مشکلات جدید مواجه خواهیم شد. در واشنگتن که بودیم آقای دکتر مصدق با وزیر خارجه آمریکا اچسن و با مک‌گی معاون او و با ترومن رئیس‌جمهور  آمریکا مذاکرات و صحبت­هایی کردند و توجه آنها را از لحاظ جهانی و حقوق انسانی و از لحاظ اینکه ملت ایران حق دارد که از منابع خود استفاده کند، جلب کردند و روی‌هم‌رفته هرچند دولت آمریکا پشتیبانی رسمی از موضع انگلیس می­کرد، ولی در ضمن هم قبول داشت که به حقوق ایران تجاوز شده و سعی می­کرد به نحوی شرکت نفت را که آن همه سوءاستفاده کرده و دولت انگلستان را وادار کند که روش خود را نسبت به ایران تعدیل کند. بنابراین، در آن زمان تا حدی به صورت ملایم و نه به صورت کمک و پشتیبانی جدی دولت وقت آمریکا که در دست دموکرات­ها بود، تمایل به تقویت ایران نشان می­داد. بنده این مطلب را فراموش کردم عرض کنم که قبل از اینکه ما به شورای امنیت بریم، دو هیئت نمایندگی از طرف انگلیس به ایران آمدند. هیئت اول تنها از طرف شرکت نفت بود، زیرا دولت ایران خود را مستقیماً با آن شرکت طرف می­دانست و نه با دولت انگلیس. برای مذاکره­ی با آن هیئت نمایندگانی از طرف دولت انتخابشدند که بنده هم جزو آنها بودم. از مذاکرات با نمایندگان شرکت نفت نتیجه­ای حاصل نشد، زیرا آن­ها، آن­چنان آموخته به غرور استعمارگری و اندیشه سودطلبی و بی­اعتنایی به مردم استثمارزده بودند که حاضر نمی­شدند چیزی درباره ملی کردن بگویند و یا بشنوند و حال آنکه نمایندگان ایران می­خواستند آنها را به مذاکراه درباره­ی نحوه پرداخت غرامت بکشانند.

در این موقع­ها، هاریمن شخصیت سیاسی معروف آمریکا سفری به ایران کرده و با مصدق مذاکراتی به عمل آورده بود. برای بار دوم با کوشش­های دولت آمریکا قرار بر این شد که هیئت مجددی از طرف انگلستان تحت سرپرستی استوکس وزیر درجه اول کابینه آن دولت به ایران بیاید و از طرف دولت آمریکا هم هاریمن میانجی و میاندار باشد. آنها به ایران آمدند و باز آقای دکتر مصدق هیئتی را معین کردند که در این هیئت از اعضای دولت آقای وارسته وزیر دارایی و آقای سیدباقرخان کاظمی وزیر خارجه و بنده وزیر فرهنگ بودیم، اعضای دیگر هیئت ما تا آنجا که به خاطر دارم دکتر متین دفتری، مهندس حسیبی و دکتر شایگان بودند. ریاست هیئت ما را وارسته وزیر دارایی بر عهده داشت. در آنجا پس از مذاکرات و تعارفاتی که به عمل آمد، هیئت نمایندگی انگلستان پیشنهادی عرضه کردند مبنی بر اینکه یک نوع ملی شدن را قبول دارند و برای اداره­ی امور نفت یک شرکت ایرانی تشکیل شود، ولی آن شرکت اختیارات و نمایندگی را به یک شرکت انگلیسی بدهد که مانند یک چتری بر سر آن باشد و بتواند امور مربوط به اداره و استخراج و فروش نفت را در دست داشته باشد. هیئت نمایندگی ایران این پیشنهاد را رد کرد و دکتر مصدق به آنها گفت: «که ما یک نوع ملی شدن را قبول نداریم، ملی شدن را به معنی حقیقی آن می­خواهیم».

بنده به خاطر  دارم در شبی که ضیافتی به احترام آنها در کاخ نیاوران داده می­شد، در آن مهمانی نطق نماینده ایران را در برابر آن آقایان بنده کردم. من به هاریمن خطاب کردم و گفتم: «شما نماینده یک دولت دموکرات و آزادی­خواه هستید، با سوابقی که دولت شما با ما چه از دوره ویلسون و چه در دوران روزولت داشته، ما از شما انتظار داریم که وظیفه­ی جهانی خود را با رعایت عدالت انجام بدهید». به استوکس هم گفتم: «شما نماینده حزب کارگر هستید. شما در گذشته همیشه ایران را به منزله سنگری برای حفظ منافع خود دانسته­اید. من از شما سؤال می­کنم که اگر ایران سنگری برای منافع شما بوده، چرا نمی­خواهید این سنگر آباد و آزاد و محکم باشد و چرا باید یک خرابه باشد. ما جز این تقاضایی نداریم که از منابع ملی خودمان به نفع ملت ایران استفاده کنیم و با دنیای غرب هم روابط دوستانه در حدود استقلال خود داشته باشیم. شما که نماینده یک حزب کارگر هستید و خودتان در داخل کشورتان منابع متعددی را ملی کرده­اید، چرا به این حق ایران توجه نمی­کنید». این سخنرانی بنده خیلی آن شب مورد توجه نمایندگان ایران قرار گرفت و به آقای دکتر مصدق گزارش دادند و ایشان روز بعد به من گفتند: «شما ریاست هیئت نمایندگی ایران را به عهده بگیرید». بنده خدمت ایشان عرض کردم وزیر معارف را به این کار چه‌کار. این کار یا باید بر عهده­ی وزیر دارایی باشد یا وزیر دادگستری و یا وزیر خارجه و بنده آنچه از عهده­ام برآید، انجام خواهم داد.

ضمناً باید این نکته را همین جا تذکر بدهم برخلاف آنچه آنها در آمریکا و انگلیس و جهان انتشار می­دادند که دولت ایران بدون در نظر گرفتن پرداخت غرامت نفت را ملی کرده است، علاوه بر آنکه این امر در قانون ملی شدن کاملاً پیش­بینی شده و مصدق هم قبول آن را مکرر اعلام داشته بود. انگلیس­ها به هیچ­وجه حاضر نبودند که حتی درباره­ی آن مذاکره بکنند. هاریمن و استوکس چندبار با خود دکتر مصدق نیز گفت‌وگو کردند. مصدق حتی به آنها گفته بود که حاضر است تمام کارمندان فنی انگلیسی شرکت نفت را بر سر کارهایشان نگاه بدارد ولی آنها باید در خدمت دولت ایران و شرکت ملی نفت باشند. با بی­نتیجه ماندن مذاکرات و پیشنهاد مسخره­ی یک نوع ملی شدن مصدق اعلام کرد که برای اجرای قانون چاره­ای جز خلع ید از شرکت غاصب نفت ندارد و بدین­منظور هیئتی از جمله حسین مکی و مهندس بازرگان را برای اجرای خلع ید، عازم مناطق نفتی کرد. انگلیس­ها هم به تصور اینکه عمل اداره و استخراج و تصفیه نفت به­کلی تعطیل خواهد شد دستور دادند که تمام اتباع آنها از کارهای خویش کناره­گیری کنند و آماده ترک ایران بشوند. بدین­ترتیب، از مذاکرات با هیئت استوکس و هاریمن هم نتیجه­ای حاصل نشد و از آن پس بود که انگلیس­ها به شورای امنیت مراجعه کردند که تفصیل آن گذشت. موقعی که ما در واشنگتن بودیم اضطرابات و هیجاناتی در دانشگاه تهران برپا شده بود، دانشجویان اعتصاب کرده و اعضای شورا را در محل دانشگاه توقیف کرده بودند.

س- اعتصاب توده­ای­ها را می­فرمایید؟

ج- بله. اعتصاب توده­ای­ها. شورای دانشگاه را توقیف کرده بودند. این بود آقای کاظمی که قائم­مقام دکتر مصدق در تهران بودند، تلگراف کردند و دکتر مصدق به من امر کرد که زودتر از واشنگتن حرکت کنم و به ایران برگردم. بنده زودتر از آنها برای رسیدگی به کارهای فرهنگ و دانشگاه به ایران برگشتم و به هر ترتیبی بود آن سر و صداها را خواباندیم. هما­ن­طور که قبلاً توضیح دادم یکی، دو ماه قبل از آنکه عمر مجلس به پایان برسد، بنده از آقای دکتر مصدق خواهش کردم که چون بیشتر وقت من در کارهای مربوط به نفت صرف می­شود و علاوه بر این، در مجلس لازم است که ما نیروی قوی­تری داشته باشیم. اجازه بدهید که از کار وزارت فرهنگ کناره­گیری و در انتخابات کرمانشاه شرکت بکنم، شاید از این لحاظ بتوانم خدمت مفیدتر و بهتری انجام بدهم که این را آن روز توضیح دادم و ایشان هم باید آن شرایط قبول کردند و آقای دکتر محمود حسابی وزیر فرهنگ شدند.

بنده به کرمانشاه که رفتم اواخر پاییز بود و تقریباً تمام مدت زمستان جریان آن انتخابات طول کشید. متأسفانه استانداری که ما در آنجا داشتیم، با اینکه از وابستگاه آقای صالح بود و خودش را منسوب به ما می­دانست، ولی در واقع، برای مخالفین ما کار می­کرد. این استاندار آقای تیمسار شیبانی بود. او فوق‌العاده در امر انتخابات کارشکنی و مداخله کرد. من به آقای دکتر مصدق تلگراف کردم و به ایشان اطلاع دادم، به اللهیار صالح که وزیر کشور بود، خبر دادم و بالاخره با مقاومت­هایی که کردیم و جنبش عمومی مردم کرمانشاه که بیش از سی­هزار نفر به استقبال بنده آمده بودند در آن انتخابات که فوق‌العاده آزاد و همگانی بود هر چهار نفر نماینده استان کرمانشاه از جبهه ملی انتخاب شدند و تمام نمایندگان دوره­های گذشته که در انتخابات شرکت کرده بودند، شکست خوردند و بنده توانستم با یک پیروزی نمایان در روز عید نوروز به تهران برگردم و به زیارت دکتر مصدق بروم.

س- آقای دکتر، اسم کوچک تیمسار شیبانی چه بود؟ یادتان می­آید؟

ج- کاظم شیبانی بود.

بله. اوایل سال ۱۳۳۱ بود که انتخابات دوره­ی هفدهم هنوز در بعضی از شهرستان­ها جریان داشت. در سال ۱۳۳۰ و در اوایل سال ۱۳۳۱ بیش از هشتاد نفر نماینده انتخاب شده بودند که از جمله تمام ۱۲ نفر نمایندگان تهران از جبهه ملی انتخاب شدند و در رأس آنها حسین مکی بود، ولی چون دربار و ارتش به حکم دربار مداخله می­کردند و جمعی از نمایندگان غیرواقعی مردم به تحمیل همین فرمانداران و مأمورین ارتش و شهربانی با دستورهای مستقیم و غیرمستقیم که از عناصر درباری صادر می­شد، انتخاب شده بودند و دربار کوشش داشت که به همان ترتیب در انتخاب بقیه نمایندگان مداخله کند و محرک آن در این امر سیاست­های ذی­نفع خارجی بودند دکتر مصدق احساس خطر کرد و تصمیم گرفت که انتخابات را در همان هشتادوچند نفری که انتخاب شده و حد نصاب قانونی را دارا بودند، متوقف کند. نمایندگان همه در تهران جمع شدند و مجلس هفدهم تشکیل گردید. در همان اوایل سال ۱۳۳۱ که هنوز چند جلسه بیشتری از کار مجلس نگذشته و هیئت رئیسه آن هم انتخاب نشده بود که آقای دکتر مصدق اعلام کردند که باید برای دفاع از حقوق ایران در موضوع صلاحیت دیوان دادگستری بین­المللی به لاهه بروند. بنده را خواستند و با من مشورت کردند که چه اقدامی باید بکنیم؟ بنده بایستی اقرار بکنم که به ایشان عرض کردم رفتن ما به دیوان لاهه به منزله رفتن گوسفند است به پای خودش به قربانگاه. اینقدر وحشت داشتیم از آن قرار ناحقی که قبلاً دیوان بدون توجه به صلاحیت خودش صادر کرده بود که بیم آن داشتیم این بار نیز ما را در مذبح استعمار جهانی قربانی بکنند. دکتر مصدق به من جواب داد: «اگر درصد شانس ده شانس یا پنج شانس داشته باشیم من باید این کار را که مصدق هستم انجام بدهم که فردا ملت ایران نگوید که یک شانسی در اینجا بود و من در انجام آن کوتاهی کردم». بعد از من پرسید: «شما با من می­آیید؟» گفتم اگر بنده را لازم بدانید در خدمت خواهم بود. این بود که در هیئت دوم هم که به دیوان لاهه رفتیم تقریباً همان اشخاص سابق بودند به اضافه­ی دکتر حسین فاطمی وزیر خارجه و منهای دکتر متین دفتری. از جمله اعضای هیئت اللهیار صالح، انتظام، شایگان، بقایی و مهندس حسیبی بودند. از روزنامه­نگاران نیز نماینده روزنامه اطلاعات، نماینده روزنامه کیهان و حسن صدر بودند. وقتی که وارد لاهه شدیم آقای دکتر مصدق بنده و دکتر شایگان را خواست و یک کتابچه مانندی را که در حدود بیست و پنج صفحه کمتر یا بیشتر به خط ریزنوشته بشده بود به ما داد و این کتابچه نوشته­ی دکتر متین دفتری بود راجع به شیوه­ی دفاع در دیوان لاهه. اساس و مبنای دفاع بر این بود که چون قرارداد ۱۳۱۲، قراردادی را که رضاشاه با انگلیس­ها مجدداً بسته بود، یک قرارداد کرهی یعنی اجباری است و به حکم زور و حکومت دیکتاتوری بر ملت ایران تحمیل شده است قدرت قانونی ندارد. آقای دکتر مصدق یک کارتون بزرگ از تلگرافاتی که در آن زمان وزارت کشور به شهرستان­ها صادر کرده و در آن تلگراف­های محرمانه دستور انتخاب افراد معین برای هر یک از شهرستان­ها داده شده بود با خود آورده بود با ترجمه آنها به زبان فرانسه که آنها را به عنوان دلیل به دیوان ارائه بدهد. ایشان آن لایحه و آن کارتن را به ما دادند. بنده بعد از مطالعه خدمت ایشان گفتم جناب دکتر من با این شیوه دفاع به هیچ­وجه موافق نیستم و این دفاع ما را به محکومیت می­برد. گفت چرا؟ گفتم برای اینکه ما احتیاجی به آن نداریم. علاوه بر این استناد به اینکه قراردادی کرهی و اجباری بوده رفع مسئولیت از ما نمی­کند، در واقع، ما تصدیق به وجود قرارداد کرده منتها از دادگاه خواسته­ایم که به غیرقانونی بودن آن رسیدگی کند و این خود به منزله­ی دعوت دادگاه برای رسیدگی است و حال آنکه اصلاً ما این دادگاه را صالح برای این امر نمی­دانیم. به­علاوه، بنده در این مورد سؤالی دارم و آن این است آیا دو دولتی که با هم جنگ می­کنند و یکی از آنها مغلوب می­شود و دولت غالب بر او یک قرارداد صلح تحمیل می­کند، آیا آن قرارداد صلح کرهی­تر است یا این قراردادی که ما به هر کیفیت با انگلیس­ها بسته­ایم. گفت: «واضح است که آن قرارداد به اصطلاح صلح دولت شکست خورده، اگر روزی زورش برسد می­تواند با اتکاء به قدرت خود قرارداد را اجرا نکند ولی مطابق حقوق بین­المللی نمی­تواند بگوید این قرارداد قانونی نیست. علاوه بر این در این مدت ده، پانزده سال دوران رضاشاه ما پنجاه تا، صد تا، دویست تا قرارداد با همه­ی دولت­های جوان بسته­ایم بیش از هزار قانون در این مدت، در همین مجلس­های ما، مجلس­هایی که همه به همین ترتیب انتخاب شده­اند به تصویب رسیده است. اگر آن حکومت قانونی نبوده، لااقل تصدی حکومت داشته و به اصطلاح حقوقی Gouvernment de fait بوده است. همین قانونی که ما اکنون می­خواهیم به آن استناد کنیم که بر طبق آن دیوان لاهه صلاحیت رسیدگی به این دعوی را ندارد، قانونی است که از همین مجلس­های ما وضع شده است. در این بین پروفسور رولن نیز وارد شد. بنده در یادداشت­های دکتر بختیار دیدم که نوشته است گویا رولن را او معرفی کرده است. این ادعا مطلقاً و صددرصد کذب محض است. رولن فقط از طرف حسین نواب سفیر کبیر ما در لاهه که با او مذاکره کرده بود، به دکتر مصدق معرفی شده بود. وقتی که پروفسور رولن به لاهه آمد، ما درباره­ی شیوه­ی مدافعه با او صحبت کردیم. او به دکتر مصدق گفت: «ایراد و بحث درباره­ی کرهی بودن قرارداد به منزله­ی پذیرفتن صلاحیت و دعوت کردن دادگاه برای رسیدگی به اعتبار یا عدم اعتبار آن است و این به هیچ­وجه به صلاح شما نیست و نیازی هم به آن نیست». وقتی که رولن هم این نظر را تأیید کرد دکتر مصدق هم از آن موضوع به کلی صرف­نظر کرد. بعد موضوع انتخاب قاضی اختصاصی ایران برای شرکت در دادگاه مطرح شد. ما چندان نظر موافقی با آن نداشتیم زیرا امیدی به رسیدگی دیوان نداشتیم. پروفسور رولن به دکتر مصدق گفت: «شما حتماً باید قاضی انتخاب کنید زیرا اولاً این قاضی­ها انسانند، عدم شرکت شما را یک نوع توهین به خود تلقی می­کنند. به­علاوه، در نزد خود فکر خواهند کرد شما که خودتان ذی‌حق هستید و حق قضاوت و رأی دارید از دادن رأی خودتان خودداری می­کنید و حق رأی از خودتان سلب می­کنید، آنها چرا باید کاسه گرم­تر از آش بشوند. دوم اینکه حضور نماینده از شما در آنجا ممکن است بسیار مؤثر در افراد دیگری باشد. سوم اینکه فرضاً طوری پیش بیاید که از چهارده تا قاضی هفت رأی به یک طرف و هفت رأی به طرف دیگر باشد و اتفاقاً رأی رئیس دادگاه علیه شما باشد، شما آن­وقت به ملت ایران چه جوابی خواهید داد که می­توانستید یک نفر به اینجا بفرستید و اکثریت را ببرید و نکردید. دکتر مصدق گفت: «آقا من تسلیم شدم». بنده خارج از مهمانخانه بودم، نمی­دام برای چه کاری رفته بودم، وقتی که برگشتم سر پله­های مهمانخانه به دکتر بقایی برخوردم. گفت: «تبریک می­گویم». گفتم چه تبریکی؟ گفت: «شما به نمایندگی ایران به عنوان قاضی دیوان لاهه در این دعوا انتخاب شدید» . خدمت آقای دکتر مصدق رسیدم ایشان هم همین حرف را به من گفتند. گفتم با کمال افتخار انجام وظیفه می­کنم. روز بعد با رئیس دادگاه ملاقات کردم او به من گفت: «شما از امروز باید فراموش کنید که ایرانی هستید. شما از این تاریخ یک قاضی هستید و باید مثل یک قاضی عمل کنید و ارتباطتان را هم با مقامات ایرانی قطع کنید.

س- به این علت که قضات دادگاه لاهه نماینده دولت­ها نیستند؟

ج- بله. در آن زمان پیشامدی شد که شاید نقل آن کم و بیش تفریحی باشد. روزی یکی از افراد معتبر هیئت ما به من گفت: «یک خانم دانمارکی مقاله­ای بسیار مفصل درچند صفحه در یک روزنامه کثیرالانتشار نوشته و دفاع از حق ایران کرده و خیلی علاقه­مند است که شما را ببیند». گفتم بسیار خوب. رفتیم و با آن خانم در کافه­ای ملاقات کردیم. وقتی که بنده رفتم و او را دیدم که مانند یکی از ستارگان درجه اول سینما، خانمی است در حدود بیست سال، بسیار آراسته و زیبا. با من به گرمی آغاز صحبت و سپس خواهش کرد که او را به دیوان معرفی کنم که شاید در آن شغلی به او بدهند. بلافاصله پیش خود گفتم پناه به خدا می­برم اعوذبالله از شری که ممکن است برای من ساخته شده باشد. بلافاصله تلگراف کردم به تهران و از خانمم خواهش کردم که فوری حرکت کند و به لاهه بیاید. برای اینکه فکر می­کردم اگر فردا عکس مرا با این خانم بگیرند و در بعضی از مطبوعات چاپ بکنند چه رسوائی بر سر قاضی ایران خواهد آمد. بدین­ترتیب، دیگر راهی برای ارتباط او با خودم باقی نگذاشتم. خانمم یک یا دو روز بعد به لاهه آمد و اتفاقاً رئیس دادگاه هم مرا برای این کار تحسین کرد و گفت: «بسیار کار خوبی کردید که خانمتان را آوردید.». بله بعد از آنکه مذاکرات در جلسات دیوان آغاز شد و نماینده ایران پروفسور رولن در چهار، پنج جلسه و نماینده انگلیس که گویا دادستان کل آن کشور بود، دلایل خود را درباره عدم صلاحیت و صلاحیت دادگاه به تفصیل بیان کردند و خلاصه نظر خود را به دادگاه دادند. کار جلسات علنی دادگاه به پایان رسید و هیئت نمایندگی ایران در خدمت آقای دکتر مصدق به تهران برگشت و بنده در آنجا ماندم. آقای دکتر مصدق، دکتر محمدحسین علی­آبادی را هم که همراه هیئت نمایندگی بود، آنجا گذاشتند که اگر کمکی لازم باشد به بنده بکند. از روز بعد، جلسات خصوصی مشاوره دیوان شروع شد. قاعده دیوان لاهه این است که وقتی در موضوعی بحث می­کنند اول از تازه­ترین قاضی شروع می­کنند و در آخر رئیس دادگاه نظر خود را اعلام می­کند. پس از مختصر مشاوره­ای تصمیم اتخاذ شد که بحث و رأی دیوان منحصر به موضوع صلاحیت باشد و لاغیر. بعد از آن رئیس دادگاه از من که تازه­ترین قاضی بودم خواست که نظر خود را راجع به صلاحیت دادگاه اظهار کنم. بنده از ایشان خواهش کردم که اگر برخلاف مقررات نیست چون من تازه وارد هستم و ترتیب بحث اینجا را نمی­دانم موافقت بکنید که من روز دیگر در این­باره بحث بکنم. ایشان تقاضای مرا پذیرفتند و قضات دیگری شروع به صحبت کردند. سه قاضی در آن روز صحبت کردند که از آنها دو قاضی به نفع ما اظهارنظر کردند و یکی به زیان ما. روز بعد، بنده هم با مدارکی که تهیه کرده بودم و اتفاقاً سعی کرده بودم که دو سه تا از کتاب­های استادان حقوق بین­الملل را که در آن دیوان شرکت دارند از آن جمله: کتاب حقوق بین­الملل پروفسور بادوان فرانسوی را در قسمت حق حاکمیت دولت­ها و حق ملی کردن و حدود حاکمیت دولت­ها مورد استناد قرار بدهم. لایحه­ای را بر طبق آن مآخذ ترتیتب داده و در اول جلسه قرائت کردم. وقتی که آنجا مشغول صحبت کردن بودم موقتاً حالت تکان و اضطرابی به من دست داد. زیرا می­شنیدم به محض اینکه کلام از دهن من به زبان فرانسه خارج می­شود، بلافاصله به انگلیسی ترجمه می­شود و تعجّب من موقعی بیشتر شد که وقتی به یک کتاب و مآخذ استناد می­کردم که پروفسور فلان در کتاب فلان صفحه­ی فلان چنین نوشته است دو دقیقه بعد می­دیدم عین این کتاب با آسانسور از کتابخانه دادگاه به بالا می­آید. بنده برای مطالعه آنها قریب ده بیست جلد کتاب از کتابخانه به هتل برده و در اتاق خود مطالعه کرده بودم. منظورم این است که به این درجه کارشان منظم بود. در روزهای بعد، به­تدریج هر چهارده نفر قاضی حاضر در دادگاه رأی خودشان را اعلام کردند. قاضی روسی تمارض کرد و نیامد، قضات دیگر ابراز رأی کردند. از جمله اضافه بر بنده، قاضی مصری، قاضی یوگسلاوی، قاضی چینی، قاضی نروژی به نفع ما یعنی بر عدم صلاحیت اظهارنظر کردند. یکی از قاضی­های آمریکای جنوبی به نفع ما رأی داد و دو تن از آنها مخالف رأی دادند، قاضی­های فرانسوی و کانادایی و آمریکایی به ضرر ما رأی دادند ولی قاضی انگلیسی به نفع ما اظهارنظر کرد.

س- قاضی روسیه تمارض کرد.

ج- بله. قاضی روسیه تمارض کرد. ولی رئیس دادگاه پروفسور گره­رو، وقتی که جریان اظهارنظرها را پایان نزدیک می­شد، یک روز ضمن صحبت به فرانسه گفت: «خواهید دید مثل گلوله برفی خواهد شد که از کوه سرازیر می­شود». می­دانید یعنی چی؟

س- نخیر.

ج- یعنی مثل گلوله برفی که از کوه می­آید پایین و بزرگ و بزرگ­تر و تبدیل به بهمن می­شود، این رأی همین­طور خواهد شد. بالاخره در پایان مذاکرات نه نفر از قضات به عدم صلاحیت دادگاه و پنج نفر به صلاحیت آن اظهارنظر کردند. بعد از تمام شدن اظهارنظرها، قاعده دیوان بر این است که یک پرسشنامه­ی دقیق ترتیب می­دهند و آن را به هر یک از قاضی­ها می­دهند که به آن پرسش­ها جواب مثبت یا منفی بدهند. یعنی در برابر هر سؤال فقط بنویسند بلی یا نه. خوشبختانه خدا هدایت کرد و من درست و حسابی به آن پرسش­ها جواب دادم. از آن به بعد سه نفر یا پنج نفر از اکثریتی که اظهارنظر کرده­اند انتخاب می­شوند برای تنظیم و نوشتن متن حکم دادگاه. سه نفر قاضی که برای تنظیم این حکم انتخاب شدند قضات نروژی و یوگسلاوی و چینی بودند. هر حکمی معمولاً دو شور دارد. در شور اول که بند به بند حکم را قرائت می­کنند، اگر کسی ایراد و یا اظهارنظری داشته باشد، بیان می­کند و اگر لازم باشد به آن رأی می­گیرند. بنده در شور اول چند نکته کوچک به نظرم رسید که بین کردم و اتفاقاً مورد قبول واقع شدند. از آن پس حکم برای تنظیم نهایی به همان هیئت داده می­شود. در مورد دعوی ما حکم دادگاه تنظیم و برای شور دوم آماده می­شد که به ناگهان خبر استعفای دکتر مصدق و انتصاب قوام­السلطنه را به نخست‌وزیری شنیدیم و این خبر مثل صاعقه بر سر من وارد آمد. توضیحش این است که در اساسنامه دیوان لاهه یک ماده­ای وجود دارد که می­گوید طرفین دعوی تا زمانی که حکم صادر نشده است می­توانند با توافق یکدیگر دعوی را مسترد بدارند. بنده می­دیدم این دعوای بزرگی است که ما در آن حاکم شده­ایم. حکم هم نوشته شده و شور اول آن تمام شده و به شور دوم رسیده است. اگر در این موقع دولت ایران و دولت انگلیس توافق به پس گرفتن دعوی بکنند، تمام کوشش­ها و امیدواری­ها ما به هدر خواهد رفت. وجداناً ناراحت بودم و شب تا صبح نخوابیدم. یادم می­آید که دیوان که راه می­رفتم سرافکنده و ناراحت و در فکر بودم. قاضی یوگسلاوی آقای زوری چیچ دستی روی شانه­ام گذاشت و گفت: «آقای سنجابی، چرا ناراحت هستید؟» گفتم از جریانات ایران و از اینکه کار ما در این دادگاه بی­نتیجه بماند. گفت: «نترس در برلن قاضی هست». این جمله معروفی است که می­گویند پیرزنی به فردریک دوم امپراتور پروس گفته که می­خواسته خانه او را برای توسعه کاخ خود ضبط کند.

به هرحال، روز بعد به این فکر افتادم که چاره­ای برای این کار بیندیشم. به آقای حسن صدر که هنوز در آنجا مانده بود گفتم فوراً به ایران برگردد و به دکتر شایگان و دکتر بقایی و دکتر مصدق و به هر کس دیگر که می­تواند بگویید که ما در این دعوا حاکم هستیم. مبادا حکومت قوام­السلطنه و مجلس مغلطه بکنند و این دعوا را از بین ببرند. باز به این هم قناعت نکردم و رفتم به سفارت ایران به حسین نواب سفیر ایران جریان را گفتم و او بلافاصله تلگراف رمزی به وزارت خارجه و قوام­السلطنه مخابره کرد ما به­طور تحقیق در این دعوا حاکم هستیم. بنابراین جناب اشرف متوجه باشند که اقدامی برخلاف مصلحت ایران نشود. این کاری بود که ما احتیاطاً کردیم. ولی فردا صبح که روزنامه­ها را خواندم دیدم ورق در ایران برگشته و مصدق سرکار آمده است.

س- پس شما ۳۰ تیر ایران تشریف نداشتید.

ج- نخیر. بنده که دیدم مصدق برگشته این دفعه با گردن افراشته و سربلند وارد دادگاه شدم. دادگاهی­ها و کارکنان آن با نظر تحسین به ایران به من نگاه می­کردند. در این موقع کار قرائت دوم هم تمام شده و دادگاه روز صدور رأی را معلوم کرده بود. روز اعلام رأی دیوان لاهه درست با روز برگشت مصدق به حکومت مصادف بود. یعنی دو پیروزی در یک روز صورت گرفت. هم سقوط قوام­السلطنه و برگشت مصدق و هم صدور حکم دیوان لاهه. به این کیفیت ما این خدمت را در دیوان لاهه انجام دادیم و بعد از آن بنده به پاریس رفتم و بعد از چند روز به ایران برگشتم که دکتر مصدق فوق‌العاده نسبت به محبّت و تجلیل کردند.

در این موقع، کار رسیدگی به اعتبارنامه نمایندگان تمام شده و مجلس شروع به کار کرده بود. به هنگام مراجعت دکتر مصدق از لاهه تحریکاتی از ناحیه دربار شده و اکثریتی علیه او به وجود آمده بود. یکی از کارگردان­های اصلی این تحریکات، امام جمعه تهران از خویشاوندان نزدیک خود مصدق بود. امام جمعه را به عنوان ریاست مجلس انتخاب کرده بودند و بعد هم مصدق با شاه بر سر وزارت جنگ و اختیارات اختلاف پیدا کرده و منتهی به استعفای او و آمدن قوام­السلطنه و آن هیاهو و جار و جنجال و قیام عمومی ۳۰ تیر و بالاخره تسلیم شدن دربار و وحشت شاه و برگشت مصدق به حکومت شده بود.

س- شما از تماس نمایندگان مجلس، نمایندگان فراکسیون نهضت ملی با شاه در رابطه با ۳۰ تیر اطلاعی دارید؟ مذاکرات آنها چه بود؟

ج- بله. بنده خبر دارم که چند نفر از آن­ها، گویا مهندس حسیبی هم با آنها بوده، با شاه صحبت کردند و شاه به کلی خودش را باخته بود.

س- این صحبت از مجلس شد یا آقایان تشریف برده بودند به دربار؟

ج- خیر در مجلس نبوده. همین­قدر می­دانم که آنها رفته و شاه را دیده بودند. بنده که وارد مجلس شدم دیدم قیام ۳۰ تیر کار خود را کرده و اکثریت مجلس به نفع مصدق تشکیل شده و دولت او و نمایندگان جبهه­ی ملی نیروی عظیمی در داخل مملکت پیدا کرده و فراکسیون بزرگ نهضت ملی به وجود آمده و دکتر مصدق هم اختیارات تام گرفته و مجلس در حال انقلاب است. در همان روزها دو قانون از تصویب گذشت. یکی قانون عفو خلیل طهماسبی که به نظر بنده به صورت صحیحی نگذشت و به صورت عفو شخصی بود و اگر به صورت عفو عمومی تصویب شده بود، بیشتر منطبق با اختیارات مجلس بود و شاید بعداً هم دولت شاه به آسانی نمی­توانست آن را لغو کند. قانون دیگر هم قانون مصادره اموال قوم­السلطنه بود که آن هم تندروی نامناسبی بود و باطناً مصدق هم به آن نظر خوبی نداشت. هیاهوی بزرگ و عظیم در این دو مورد بقایی و مخصوصاً قنات­آبادی می­کردند. بنده به زودی متوجه شدم که در داخل مجلس گروهی مشغول بند و بست علیه مصدق هستند و در داخل فراکسیون خود ما، فراکسیون نهضت ملی هم وحدت و یکپارچگی وجود ندارد.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: هفدهم اکتبر ۱۹۸۳

مکان مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱۱

بقایی کم­کم شروع به انتقاد و مقاله­نویسی­های نیش­دار کرد. اول می­گفت و می­نوشت که هیچ­وقت تا زمانی که مصدق هست علیه او اقدامی نخواهد کرد ولی در مجلس هیاهو و جنجال می­کرد، نیش­ها می­زد و بعد کم­کم مخالفت او علنی شد. یک­روز گفت: «این شبیه­خوانی و تعزیه­خوانی باید خاتمه پیدا کند که مثل تعزیه­ها یک فرد بیاید صورت امام حسین یا یکی از شهدا را داشته باشد. بعد پشت پرده برود و لباسش را عوض کند و برگردد و به صورت شمر بیاید». من آنجا فوراً به او از پایین خطاب کردم که شما خودتان معلوم کنید که آیا با حکومت مصدق موافقید یا مخالفید؟ کمی به من و من افتاد. گفتم من می­گویم شما چه هستید. تو نه موافقی و نه مخالف، تو منافقی. وقتی این کلمه منافق را گفتم مجلس به حال انفجار درآمد. از تماشاچیان دو دسته، یک دسته شعار مخالف دادند و یک دسته شروع به کف زدن کردند تا رئیس مجلس آنها را ساکت کرد. بقایی انتظار این جمله را نداشت و این جمله­ای بود که در تاریخ نهضت ملی ایران ثبت شد و باقی ماند.

س- این اسم اتفاقاً به بقایی چسبید. برای اینکه من یادم هست در تظاهرات بعدی فریاد مرگ بر منافقین بود.

ج- بله ظاهراً این کلمه منافق به بقایی چسبید. در این موقع، یعنی اوایل مجلس بود که می­دیدم حسین مکی هم از مصدق گله­مند است و حتی به کاشانی هم ناسزا می­گوید و بعد برای انتخاب رئیس جدید مجلس گفت‌وگو بود چون امام جمعه تهران پس از آن تحریکات رفته بود و دیگر برنگشت. می­گفتند آقای کاشانی خودشان داوطلب ریاست مجلس هستند. در فراکسیون صحبت شد که با آقای کاشانی صحبت و مشورت بکنیم و اگر ممکن باشد ایشان را منصرف کنیم، ولی اگر اصرار داشته باشد، چون همه­ی ما در آن زمان هنوز عقیده و ارادت زیاد به ایشان داشتیم، باید رضایت او را جلب بکنیم. سه نفر نماینده از فراکسیون ما انتخاب شدند که از آن جمله یکی بنده بودم. به دیدن آقای کاشانی که در یکی از دهات شمیران بودند، رفتیم. در آنجا بنده به ایشان بعد از آنکه مجلس را خلوت کردیم گفتم آقای کاشانی اگر شما میل دارید و می­خواهید رئیس مجلس بشوید به ما بگویید. گفت: «عقیده شما چیست؟» گفتم اگر عقیده بنده را می­پرسید شما از رئیس مجلس بالاتر هستید، شما آیت‌الله انقلاب ایران هستید، شما آیت‌الله اسلام هستید. از مراکش تا اندونزی امروزه شما را می­شناسند، شما اگر نصیحت بنده را می­شنوید از عرش آیت­اللهی به فرش ریاست مجلس نیایید. این حرفی بود که بنده به او زدم. به شوخی معمولی خود به من گفت: «بی­سواد، من اگر ریاست مجلس را قبول می­کنم، نمی­آیم که کار ریاست را بکنم، برای این است که اختلافات شما را کم بکنم». ما چون دیدیم ایشان تمایل به ریاست مجلس دارند، در دوره اول به ایشان رأی دادیم و انتخاب شدند. کاشانی به عنوان رئیس مجلس به مجلس نمی­آمد، ولی در خارج از مجلس افراد را تحریک می­کرد. یکی­یکی وکلا می­رفتند پیش او و با آنها صحبت می­کرد و دستور می­داد. مدتی در بیمارستان تحت معالجه بود. به وسیله یکی از رفقا پیغام داده بود که فلان­کس چرا احوالی از من نمی­پرسد؟ وقتی من به دیدن او رفتم، دیدم جمال امامی و فرامرزی از پهلوی ایشان بیرون می­آیند. فوراً حساب کار خود را کردم. کنار تخت ایشان که نشستم دیدم ایشان مرا علیه مصدق تحریک می­کند. گفت: «از این مرد دیگری کاری ساخته نیست، کارها را شما کردید، حالا او انکار می­کند، تکلیف او را می­بایستی معلوم کنید». گفتم آقای کاشانی این را فرمایش نکنید، نفاق در داخل نیاندازید، مردم ایران چشمشان به شما دو نفر دوخته شده، شما رهبر روحانی این نهضت هستید. مصدق رهبر سیاسی این نهضت است. مصدق کار خلافی نکرده است. دیدم دل پُری از مصدق دارد و بدگویی از او می­کند. از آن وقت دیگر ارتباط من با آقای کاشانی قطع شد و او هم از من مأیوس شد.

س- دل پُر را آقای کاشانی هیچ­وقت توضیح دادند که چه بود؟ چرا ایشان دلگیری از مصدق داشتند؟ و همین­طور دلم می­خواهد که این موضوع را در مورد دکتر بقایی و حسین مکی هم بفرمایید.

ج- به نظر من دو دلیل داشت. یک دلیل آن این بود که خودش و پسرهایش در امور اداری مداخله زیاد می­کردند. توصیه نوشتن و دل مراجعین به دست آوردن، توصیه ناحق نوشتن، حتی سوءاستفاده کردن در توی کارهای آخوندی زیاد است. هیچ روزی نبود که به هر وزارتخانه چندین نامه ننویسند که غالب آنها غیرعملی و غیرقانونی بودند. وقتی که بنده وزیر فرهنگ بودم و آقای دکتر امیرعلایی وزیر دادگستری جریان پیش آمد که لازم است به آن اشاره­ای بکنم. این جریان قبل از مجلس و در موقع وزارت فرهنگ من بود. ایشان در شمیران بودند، تلفن کردند و از ما دو نفر وزیر خواستند که به دیدن او برویم. به من گفت: «شما چرا فرهنگ را اسلامی نمی­کنید؟» گفتم آقا فرهنگ ما مگر اسلامی نیست؟ معلمین ما مسلمان، دانشجویان ما مسلمان هستند، شرعیات و فقه و اصول اسلامی هم در همه­ی مدارس تدریس می­شود، اما درس­های دیگر مثل جغرافیا و ریاضیات و هندسه و فیزیک و شیمی و اینها که اسلام و غیراسلام ندارد.

س- قرآن هم تدریس می­شد

ج- قرآن هم تدریس می­شد. گفت: «چرا این مدارس خارجی را نمی­بندید؟» گفتم کدام؟ گفت: «این مدرسه ژاندارک، رازی و امثال اینها را». گفتم آقای کاشانی چرا باید ببندیم؟ گفت: «اینها مسلمین را اغوا می­کنند» گفتم آقای کاشانی، بنده عرضی خدمتتان دارم. صد سال است که مبلّغین مسیحی آنها در داخل کشور ما به وسیله بیمارستان و مدرسه­هایشان اقدام می­کنند. شما دو مسلمان ایرانی را که مسیحی شده باشد، به من نشان بدهید. ممکن است یک عده­ای بی­دین شده باشند یا اعتقادات آنها سست شده باشد، اما چه کسی در جامعه­ی اسلامی می­آید مسیحی بشود. همان­طور که مسیحی برنمی­گرد جهود بشود، مسلمان هم که مرحله یهودی­گری و مسیحیت برای او طی شده است، برنمی­گردد مسیحی بشود. شما اگر اعتقادات مذهبی مردم را سست می­دانید، به وسایل تبلیغاتی خودتان و با مساجد و به وسیله واعظین خودتان مردم را به راه دین و ایمان هدایت بکنید. این مدارس فرنگی کاری علیه دین و ایمان ما نمی­توانند بکنند، ولی ما از طریق آنها می­توانیم به فرهنگ غرب و مخصوصاً به زبان­های آنها آشنا شویم. ایشان از بنده ناراحت شدند. از وزیر دادگستری هم خواست فدائیانی را که گرفتار شده بودند آزاد کنند و به او گفت: «به جدم این فدائیان مرا می­کشند».

س- به آقای لطفی؟

ج- نخیر به آقای امیرعلایی. ایشان دائماً مشغول مکاتبه با وزارتخانه­ها بودند. به وزارت دارایی، به وزارت بازرگانی، به شهرداری تهران و غیره. وزرا هم نمی­توانستند به توقعات غیرقانونی ایشان ترتیب اثر بدهند. با اینکه مصدق بسیار مایل بود که خاطر ایشان را حفظ کند، ولی متأسفانه کار به حدی می­رسید که قابل تحمل نبود. حالا غیر از خود کاشانی، پسرش سیدمحمد کاشانی و پسر کوچک­ترش ابوالمعالی کاشانی و غیره همه مشغول این نوع کارها بودند. ابوالمعالی شاید بیشتر از هفده، هیجده سال آن­وقت نداشت و ته ریشی گذاشته بود، ریشی کرکی که با هفده، هیجده سالگی می­خواست وکیل مجلس بشود. یکی از دلایل آزردگی ایشان این بود.

ولی علت اصلی دیگر را بنده مرتبط با سیاست خارجی می­دانم. علی­التحقیق سازمانی که علیه مصدق به کار افتاد و شروع به کار کرد، شبکه وسیع مرتبطی داشت و کاشانی هم مرتبط آن شبکه بود. بقایی، مکی، فرامرزی، حائری­زاده، سرلشکر زاهدی، آیت‌الله کاشانی همه اینها هر کدام از طریقه خودشان مرتبط بودند و با هم کار می­کردند. نمی­شود گفت بعضی از اینها به عوامل خارجی مرتبط بودند و بعضی دیگر نبودند. اینها همه با هم و جزء یک توطئه بودند که بعدها به کودتا انجامید.

س- ولی مسئله این نبود که آیت‌الله کاشانی آن­موقع فکری شبیه به فکر آیت‌الله خمینی داشته که می­خواست آن را تحمیل بکند و یک حکومت اسلامی مستقر کند؟

ج- نخیر. کاشانی آن­وقت می­دانست که چنین کاری برای او غیرممکن است.

س- قرار بود که راجع به مخالفت آقای دکتر بقایی و حسین مکی هم توضیح بفرمایید.

ج- دکتر بقایی به نفاق­افکنی­اش ادامه می­داد. مکی در سفرهایی که مصدق به آمریکا و لاهه کرد، همراه او نبود. برای اینکه مکی زبان خارجی نمی­دانست و در کارهای حقوقی جهانی هم وارد نبود. به­علاوه، او کارهای مهم سیاسی دیگری در تهران داشت. مصدق در ابتدا به مکی علاقه زیاد داشت. حرف مکی در پیش او خیلی بیش از حرف­های ما تأثیر می­کرد. بنده مکرر شاهد بودم در مواردی هر چه مکی می­گفت، همان عملی می­شد. ولی مکی با مذاکراتی که نمی­دانم به چه کیفیت با او شده بود …

س- بانک جهانی او را دعوت کرده بود.

ج- از مصدق برگشت. یک­وقت به کاشانی بد می­گفت که او در انتخابات مداخله می­کند و این در زمانی بود که بین کاشانی و مصدق اختلافی نبود. بعد یواش یواش دیدیم که او آن عشق و شوق و هیجان را که درباره­ی مصدق و درباره­ی این نهضت داشت، از دست داده است. از آمریکا او را دعوت کردند که به آن کشور برود. او به آمریکا رفت و اصغر پارسا را هم که از نمایندگان مجلس و جزو فراکسیون ما و جزو رفقای جبهه­ی ملی بود، با خویش برد. برای اینکه از لحاظ زبان به او کمک بکند. در مدتی که او در غیبت بود، سر و صدای اختلافات بالا گرفت. میراشرافی، قنات­آبادی، بقایی، حائری­زاده، مشار و اینها شروع به کارشکنی­هایی کردند. وقتی که مکی برگشت، به­طور خصوصی با او صحبت کردم و گفتم که وضعیت اینطور است. به من گفت: «خلاصه­اش من نه با شما هستم و نه با آن­ها». گفتم این که نمی­شود برای چه؟ به من گفت: «والله به بچه­های ما هم رحم نمی­کنند و همه­ی ما را از بین می­برند و وضع خیلی خطرناک است». من تعجّب کردم. به هر حال، او مدتی دوپهلو عمل می­کردو جزو مخالفین بود. ولی مخالفتش را زیاد بروز نمی­داد. کارگردانی مخالفت با بقایی و میراشرافی و حائری­زاده و سیدقنات­آبادی و امثال اینها بود.

س- آقای مکی روشن کردند که منظورشان چه قدرتی بوده وقتی که گفتند به بچه­های ما هم رحم نخواهند کرد؟

ج- به نظر من قدرت خارجی و شاه با هم. مصدق در این مدت به کارش می­پرداخت و از اختیاراتی که گرفته بود، استفاده می­کرد و واقعش هم این است که اصلاحات مؤثری کرد. عمده قوانین ایران را تغییر داد و تصحیح کرد و املاک شاهی را به دولت برگرداند که البته موجب غضب و نارضایی شاه شد. مجموعه­ی مقررات اصلاحی که مصدق وضع کرده است خودش یک کتابچه بزرگ است. از جمله برای اولین بار در ایران قواعدی به نفع توده­ی کشاورزان و اصلاح سازمان­های روستایی مقرر داشت. در اداره مصدق درستی و پاکدامنی بود. در زمان او با همه­ی مضیقه مالی که داشتیم، به­طوری که می­دانید توازنی در واردات و صادرات ایران حاصل شد. حتی برای اولین بار صادرات ایران بر واردات فزونی گرفت. در عین اینکه ما واقعاً برای پول و برای ارزهای خارجی فوق‌العاده در مضیقه بودیم.

س- آن­موقع آقای محمود نریمان وزیر دارایی بودند.

ج- بله. مدتی محمود نریمان بود. ارز عمده­ای که در اختیار ما قرار می­گرفت همان بود که اصل چهار آمریکا می­داد و آن هم با قطره­چکان که در این اواخر به بیست میلیون دلار رسیده بود.

بعد از اینکه ما از دیوان لاهه برگشتیم، پیشنهاد تازه­ای از طرف ترومن و چرچیل در تابستان ۱۳۳۱ به مصدق رسید که بر حسب ظاهر نوشته بودند که ملی شدن مورد قبول آنها است و دولت آمریکا حاضر است ده میلیون دلار فوراً در اختیار ایران بگذارد و دولت ایران قبول کند که از یک طرف مسئله غرامت به دیوان دادگستری بین­المللی احاله شود و از طرف دیگر به شرکت نفت انگلیس اختیار بدهد که اداره امور فروش نفت را به عهده داشته باشد. دکتر مصدق این پیشنهادها را برای مطالعه­ی من که آن­وقت به سبب کسالت در یک ده ییلاقی استراحت می­کردم فرستاد و از من دعوت کرد که به دیدن او بروم. من به دیدن او رفتم و در آن خصوص مذاکره کردیم. ایشان گفتند: «ببینید این آقایان بعد از مدتی چه چیزی برای ما فرستادند. بنابراین ما مملکت را باید به ده میلیون دلار بفروشیم و اختیار خود را به دست شرکت نفت انگلیسی بدهیم». دکتر مصدق جواب رد به آن پیشنهاد دادند و از همان زمان بود که با دولت انگلیس قطع رابطه سیاسی کردند. در مورد این قطعه رابطه باید بگویم که بنده با آن مخالف بودم. ما در سال پیش کنسولگری­های انگلیسی­ها را بسته بودیم و دلایل بزرگ برای آن داشتیم. اسناد خیلی مهم به دست آوردیم از وزارتخانه و جاهای دیگر که آنها را تکثیر کردیم و اغلب دوستان ما یک نسخه از آن را داشتند از جمله خود بنده هم داشتم که از مداخلات کنسول­های آنها در دوره­های مختلف، در امور اداری و شخصی و مداخلات سفارت انگلیس در انتصابات وزرا  و مأمورین ادارات حکایت می­کردن. کنسول‌خانه­های انگلیس در شهرستان­ها هر کدام یک قدرت سیاسی بودند که در امور محلی مداخله می­کردند و با اشخاص بند و بست داشتند و متنفذین محلی را تحت حمایت خود قرار داده بودند، قدرت­های سیاسی که فعالیتشان از حدود وظایف کنسولی مطابق اصول بین­المللی خارج بود. بنابراین بستن آن کنسول‌خانه­ها یک امر لازم و غیرقابل ایراد بود. ولی تعطیل روابط سیاسی با انگلستان در این موقع کار مصلحت­آمیزی نبود. عملی بود بیشتر ناشی از عصبانیت و بیشتر هم موجب جری شدن انگلیسی­ها شد. در ادامه دادن به فعالیت‌های مخفی و محرمانه برانداختن مصدق به وسیله­ی ایادی‌اش در دربار و در مجلس و در داخل مملکت.

س- شما از آن جلسه­ای که تصمیم به قطع رابطه گرفته شد چه خاطره­ای دارید آقای دکتر سنجابی؟

ج- بنده در آن جلسه نبودم. ولی بعداً خدمت آقای دکتر مصدق گفتم که به نظر من این عمل کار مؤثر و مفیدی نبوده. یعنی جلوی عملیات تحریک­آمیز و خصومت انگلیس­ها را نمی­گیرد، بلکه وسیله به دست آنها می­دهد که بیشتر خصومتشان را در زیر پرده انجام بدهند. بدین­ترتیب، وضع ما به اینجا رسیده بود که روابطمان با آمریکا دیگر صمیمانه و امیدبخش نبود و از طرف دیگر با انگلیس­ها هم قطع رابطه کرده بودیم، شاه هم که سیاست­های خارجی را علیه ما می­دید، موضع جدی علیه مصدق گرفته بود و تحریکات آنها مرتباً ادامه داشت. مصدق تصمیم گرفت به وسیله­ی اعلامیه­ای کارشکنی­هایی که نسبت به حکومت او می­شود، آشکارا به ملت ایران اعلام بدارد و کناره­گیری کند. شاه که از این موضوع خبردار شد، از واکنش و تظاهرات مردم وحشت پیدا کرد و بلافاصله از دربار تلفن به فراکسیون ما در مجلس کردند و از ما خواستند که نمایندگانی به دربار بفرستیم که با آنها در این موضوع صحبت کنیم. از طرف فراکسیون ما، دکتر معظمی، دکتر شایگان، اصغر پارسا و بنده انتخاب شدیم، آیا افراد دیگری هم بودند یا خیر حالا یادم نیست و به دربار رفتیم.

وقتی به دربار رفتیم، دیدیم مخاطبین ما آقایان حسین علا وزیر دربار و حشمت­الدوله والاتبار هستند. آنها به ما گفتند: «اعلی‌حضرت می­فرمایند من آنچه را که همراهی بوده با آقای دکتر مصدق کرده­ام و هیچ مخالفتی هم در کار او نداشته­ام. بنابراین علت اینکه می­خواهند کناره­گیری و اعلام به مردم بکنند چیست؟» ما هم گفتیم که آقای دکتر مصدق می­گوید اعلی‌حضرت با مخالفین ایشان ارتباط دارند و مخالفین را تقویت می­کنند و بنابراین چون با این ترتیب کاری از پیش نمی­رود، ناگزیر به کناره­گیری هستند.

س- معذرت می­خواهم این ملاقات قبل از نهم اسفند بود؟

ج- بلی. قبل از نهم اسفند بود. آن روز مذاکرات ما ادامه یافت و نگذاشتند ما برویم و نهاری هم برای ما آوردند. مخصوصاً والاتبار به من خطاب کرد و گفت: «آقای دکتر سنجابی، اعلی‌حضرت میل دارند نظر شما را بدانند». بنده هم همان مطالب را تکرار و اضافه کردم که همه­ی ما علاقه­مند به شاه هستیم و می­خواهیم شاه را حفظ بکنیم و شاه محترم باشد، ولی از طرفی هم این نهضت ملی ایران که آقای دکتر مصدق رهبرش هست، نباید شکست بخورد و شاه باید به این نهضت کمک بکند و این به نفع اعلی‌حضرت و محبوبیت ایشان است. آن­هایی که در خدمت ایشان طور دیگری صحبت می­کنند، اگر خیانت نکنند لااقل مشاورین بدی هستند. بعد آقایان علا و والاتبار گفتند نخیر شما را نمی­گذاریم بروید تا این کار امروز تمام بشود. بعد از ناهار، خود شاه هم پایین پیش ما آمدند و نشستند و خودشان شروع به صحبت کردن، کردند و همان حرف­ها را تکرار کردند که من کمک به ایشان کردم، همه جا همراهی کردم، دکتر مصدق خواهرم را مزاحم تشخیص داد، او را از مملکت خارج کردم، گفتند با مخالفین ایشان رابطه دارم و آنها به دیدن من می­آیند، من قطع رابطه با آنها کردم، دیگر چه مانده است؟ چه جور کمکی باید بکنم؟ بعد والاتبار به ایشان گفتند: «اعلی‌حضرت شما تشریف ببرید. این آقایان همه علاقه­مند به حفظ سلطنت هستند ما با آنها صحبت می­کنیم و بالاخره نظر را حضورتان عرض می­کنیم». شاه مجدداً به دفتر خودشان رفتند. ضمن صحبت­ها در حدود ساعت سه یا چهار بعدازظهر بود دیدیم که آقای دکتر مصباح­زاده وارد همان اتاق شد و دکتر معظمی را صدا زد و آهسته با او صحبت­هایی کرد. دکتر معظمی پیش من آمد و آهسته گفت: «دکتر مصباح­زاده می­گوید که چه اشکال دارد که شاه برای دو سه ماهی به عنوان معالجه به خارج از ایران برود که خیال مصدق راحت بشود».

س- دکتر عبدالله معظمی.

ج- بلی. دکتر عبدالله معظمی از قول دکتر مصباح­زاده گفت. بعد یواش یواش خود آقایان والاتبار و حسین علا هم این پیشنهاد را مطرح کردند. ما به آنها جواب دادیم که باید این مطلب را به آقای دکتر مصدق بگوییم. از همان جا نزد آقای دکتر مصدق رفتیم و گزارش دادیم که اینها برای اینکه تأمین خاطری برای شما حاصل شود، می­گویند که خوب است اعلی‌حضرت مدتی به مسافرت بروند. گفت: «من حرف شما را قبول ندارم، خود آقای علا و والاتبار باید از طرف شاه بیایند و این حرف را به من بگویند». ما تلفن به آن آقایان کردیم و نظر دکتر مصدق را گفتیم. هر دوی آنها بلافاصله نزد آقای دکتر مصدق آمدند و با ایشان خلوت کردند و بعد از خلوت بیرون آمدند و گفتند: «ترتیب کارها داده شد، خیال شما راحت باشد».

اینکه موضوع خروج شاه از مملکت برای روز نهم اسفند از جانب ما مطرح شده و یا فشاری و اصراری از ناحیه دکتر مصدق بوده باشد، مطلقاً دروغ است. این پیشنهاد از ناحیه خود آنها بود و آنها فکر کرده بودند که زمینه­ی عمل را به این ترتیب فراهم بکنند و مصدق را راضی و ساکت بکنند و بعد بازی دربیاورند. ما هم آن روز از منزل دکتر مصدق به مجلس برگشتیم و جریان را به رفقای فراکسیون‌مان گزارش دادیم تا روز نهم اسفند رسید. در صبح روز نهم اسفند یک دفعه دیدیم که در تالار مجلس هیاهویی برپا شد. بقایی شروع به صحبت کرد. فرامرزی شروع به صحبت کرد. جلسه خصوصی تشکیل شد و در آنجا فرامرزی به رفقای خود گفت: «آقایان، اینجا نشستن فایده­ای ندارد همه به دربار برویم».

آن­ها از مجلس به دربار رفتند و آن قضیه­ی نهم اسفند رخ داد که از جریان آن خبر دارید. به­طوری که می­دانید، پیش از این تاریخ انتخابات جدید آمریکا صورت گرفته و آیزنهاور رئیس‌جمهور  آمریکا شده بود. در واقع، همان­طور که در سفر پیش ما به آمریکا با انتخابات جدید انگلستان و نخست‌وزیر شدن چرچیل موضع جهانی عوض شده بود، این دفعه نیز با شکست دموکرات­ها و بر سر کار آمدن جمهوری­خواهان و آیزنهاور با داشتن وزیر خارجه­ای مثل فاستر دالاس و رئیس سازمان امنیتی مثل آلن دالاس به کلی وضع دگرگون شده بود. مصدق در همان موقعی که هنوز آیزنهاور متصدی ریاست جمهوری نشده ولی انتخاب شده بود، نامه دوستانه و مهیّجی به ایشان نوشتند ولی او به این نامه جواب نداد.

س- معذرت می­خواهم. قبل از اینکه برسیم به اینجا من می­خواستم از شما بپرسم که شما از روز نهم اسفند چه خاطراتی دارید؟

ج- عرض کنم روز نهم اسفند ما در مجلس بودیم و خبر از هیاهو و جنجالی که در پیرامون دربار شده بود، نداشتیم. قرار بود که شاه آن روز حرکت کند. به خاطر دارم که یک روز پیش ساعت چهار یا پنج بعدازظهر من به دیدن دکتر مصدق رفته بودم. وقتی که پایین می­آمدم، دیدم که آقای حسین علا از داخل حیاط دکتر مصدق به دیدن مصدق می­رود. به ایشان گفتم که خیلی میل داشتم اعلی‌حضرت را زیارت بکنم. گفت: «شما اگر می­خواستید ببینید زودتر می­خواستید بگویید چون فردا صبح ایشان می­روند». بنده این کلام را که فردا ایشان می­روند از حسین علا شنیدم و الا در آن روز مذاکره قرار بر سر مسافرت شاه بود ولی تاریخ آن معلوم نشده بود. صبح روز نهم اسفند، به­طوری که گفتم ما در مجلس بودیم که هیاهوی وکلای مخالف شروع شد و عده­ای از آنها به طرف دربار رفتند. دکتر مصدق برای بدرقه و حرکت دادن شاه به دربار رفته بود که جنجال و هیاهوی طرفداران و تحریک­شده­های آقای بهبهانی و آقای کاشانی و چاقوکشان و چماق­داران آنها در کاخ شروع شده بود و شعار علیه دکتر مصدق می­دادند و فریاد می­زدند که ما نمی­گذاریم شاه حرکت بکند. وکلای طرفدار شاه هم آنجا جمع شده و آن مردم را به ابراز احساسات به نفع شاه تهییج می­کردند. شاه هم به آنها گفته بود: «حالا که شما نمی­خواهید من بروم، من نخواهم رفت».

س- شما آن روز در دربار بودید؟

ج- نخیر من در دربار نبودم. من و رفقای دیگر در مجلس بودیم. مصدق در آنجا متوجه خطرناک بودن اوضاع می­شود. آن کاخ درِ بزرگی دارد که آمد و شد معمولی از آنجاست. ولی در داخل حیاط در قسمت بالا یک در ِ خروجی کوچک دیگری نیز داشته است. مصدق که خواست بود از در بزرگ بیرون برود، یک نفر از کارکنان کاخ به او گفته بود: «آقای نخست‌وزیر اینجا خطرناک است، شما بفرمایید از در بالا بروید». اینکه در مطبوعات خارج نوشته­اند که ایشان از روی دیوار فرار کرده است، مطلقاً دروغ است. ایشان از درِ دیگر کاخ خارج می­شوند که تقریباً روبه­روی در خانه خود او بود و از آنجا به منزل خودشان و از منزل مستقیماً به ستاد ارتش می­روند و از ستاد ارتش به مجلس می­آیند. ما بعدازظهر هنوز در مجلس بودیم که ایشان به مجلس آمدند و جریان را گفتند. وکلای مجلس طرفدار ایشان شروع به دفاع و پشتیبانی از ایشان کردند. بینی و بین­الله بنده باید بگویم نطقی که آن روز دکتر معظمی کرد، از خاطر هیچ­کس فراموش نمی­شود. معظمی گفت: «جناب آقای دکتر مصدق، این نهضتی که شروع شده است یا باید به پیروزی برسد، یا به مرگ همه­ی ما خاتمه بیابد. همه­ی این ملت و اکثریت این مجلس پشتیبان شما هستند، شما بایستید و ما هم پشت سر شما خواهیم ایستاد». بعد گفت: «یک روزهای مرگ و حیات برای ملت­ها هست در آن روزها است که مردان می­توانند مردانگی و شخصیت خود را نشان بدهند. برای ما امروز یکی از آن روزها است.» این نطق در افراد خیلی مؤثر شد و مخالفین جرأت دم­زدن نیافتند. مکی رفت و در گوش دکتر مصدق حرفی زد. به نظرم به او گفت که مصلحت این است که شما برگردید.

س- برگردند به کجا؟

ج- به نظرم برگشتند به ستاد ارتش و از آنجا هم در منزل خود کار و قدرت حکومت را در دست گرفتند و مجلس را ساکت کردند و به صورت ظاهر غائله خوابید. ولی کانون فساد و تحریک در پشت پرده و پنهانی مشتعل و روشن بود. پیشامدی که در همان ایام اتفاق افتاد و لطمه روحی بزرگی بر مصدق وارد کرد، دزدیدن و قتل افشارطوس رئیس شهربانی مصدق بود. در همان روزها، سرلشکر زاهدی هم که در کابینه اول مصدق عضویت داشت و در جریان انتخابات دوره­ی شانزدهم به جبهه ملی خیلی کمک کرد و در مقابل رزم­آرا ایستاد، حالا جزو مخالفین سرسخت مصدق شده و در مجلس تحصن اختیار کرده بود. موقعی که او در تحصن بود، هر روز بقایی و حائری­زاده و مکی و دیگران به دیدن او می­رفتند و صحبت می­کردند و او هم با ایادی خارجی­اش ارتباط داشت. همان ایادی او باعث توطئه­ی راجع به افشارطوس شدند، در حالی که قرار ملاقات محرمانه شبانه­ای به عنوان خدمت‌گزاری به مصدق با او می­گذارند، او را شبانه می­گیرند و آمپول بیهوشی می­زنند و به محلی مخفی در کوه­های شمیران می­برند و بعد از یکی دو روز او را به آن کیفیت فجیع می­کشند. همه­ی توطئه­گران این جنایت فجیع، کشف و دستگیر شدند. آنها علی­التحقیق با دکتر بقایی و سرلشکر زاهدی ارتباط داشتند. بقایی برای اینکه اتهام خودش را لوث کند، موضوع شکنجه دادن به این متهمین را پیراهن عثمان قرار داد و در مجلس و روزنامه­اش شروع به هوچی‌گری کرد. بنده در ضمن یک جلسه­ی سخنرانی در مجلس خطاب به او گفتم اگر شما آقای دکتر بقایی برای ما ثابت بکنید که در این جریان شرکت و یا اطلاع نداشته­اید و یا ثابت کنید که این افراد در این خیانت شرکتی نداشته و یا بر آنها شکنجه وارد شده، من در این مجلس تعهد می­کنم که با شما همراهی بکنم و همان­طور که امیل زولا در قضیه دریفوس دفاع کرد، من هم به همان ترتیب، مدافع شما و آنها بشوم. این حرف من بهانه­ای در دست آنها شد که به من بد و ناسزا بگویند و مرا امیل زولای وطنی بخوانند و از این جور حرف­ها و توهین­ها. جریان مخالفت­ها و خرابکاری­ها علیه مصدق روزبه­روز شدت بیشتر پیدا می­کرد. در این وقت زهری نماینده­ی مجلس هم که از رفقای دکتر بقایی بود علیه مصدق صورت استیضاحی مطرح کرد. در همین اوان دوره­ی هئیت رئیسه مجلس هم خاتمه یافته بود و می­بایستی هیئت رئیسه جدید را انتخاب کنیم. فراکسیون ما با نهایت دقت و هوشیاری شروع به کار کرد با هرکه تونستیم از نمایندگان میانه­رو مرتبط شدیم. مثلاً بنده خودم نماینده قم تولیت و نماینده ملایر ملک مدنی را دیدم و آنها را حاضر کردیم که به هیئت رئیسه­ای مورد توافق ما رأی بدهند، دکتر معظمی را نامزد ریاست مجلس کردیم. معظمی شایسته­ترین فرد ما بود. مردی جامع، جالب، جاذب، خوش­بیان و مؤثر در انجمن­ها و مؤثر در مجلس­ها برای اتخاذ رأی و مشورت که غالباً نظریه او مورد توجه عموم قرار می­گرفت. به همین دلیل، در میان رفقای ما محبوبیت داشت، سابقه­ی نمایندگی او هم زیادتر از همه بود. ما او را علیه کاشانی که نامزد مخالفین و رئیس دوره­ی پیش بود، نامزد کردیم و با اکثریت نمایانی کاشانی را شکست دادیم و معظمی به ریاست مجلس انتخاب شد که این خود پیروزی بزرگی بود. دو نایب رئیس و رئیس کارپردازی و منشی­های مجلس نیز با توافق ما انتخاب شدند. در این انتخابات، یک پست باقی ماند و آن پست ناظر و نماینده مجلس در بانک ملی بود که یکی از اعضای فراکسیون ما به نام آقای کهبد آن سمت را داشت. این موضوعی بود که مخالفین ما به آن علاقه­مند بودند و ما از آن غافل. دکتر مصدق برای مخارج جاری مملکت که مالیات­ها غیرکافی و پرداخت حقوق سنگین کارگران و کارمندان بی‌کارشده­ی شرکت نفت هم بر آن اضافه شده بود و به­طور مخفی و محرمانه با اختیارات قانونی که داشت چندصد میلیون تومان اسکناس اضافی چاپ و منتشر کرده بود. ولی در آن زمان به پول در گردش چنان احتیاج بود که این افزایش اسکناس­ها تأثیری در افزایش قیمت­ها نکرده بود. مصدق هم، خدا شاهد است، در این­باره هیچ­وقت به ما و یا لااقل به شخص من صحبتی نکرده و تذکر نداده بود که چنین اقدامی شده و انتخاب نماینده مجلس ناظر بر اسکناس در این موقع مهم و مؤثر است و ما در انتخاب او به کلی غافل بودیم.

س- معذرت می­خواهم من این جا دو سؤال دارم. یکی اینکه چطور می­شود اسکناس چاپ کرد و برای مخارج دولت استفاده کرد و در عین حال آن چاپ اسکناس به کلی تأثیری روی تورم نداشته باشد.

ج- علت اینکه نداشت این بود که احتیاج به پول در گردش زیاد بود و افزایش مقدار اسکناس­ها حتی به آن اندازه­ی که احتیاجات را برآورده بکند، نبود. این اسکناس­ها را به هر ترتیبی بود چاپ کرده بودند، در حدود سیصد میلیون تومان که تأثیری در وضع قیمت­ها نداشت. دوران دکتر مصدق به­طور کلی دوران ارزانی بود چون درآمد و قوه­ی خرید مردم کم بود.

س- شاید دکتر مصدق می­خواست که این آشکار نشود به خاطر  اینکه آن تأثیری روانی را که ممکن بود روی مردم بگذارد، مانع شود.

ج- بله و به همین دلیل نخواست و با غالب ما، لااقل با بنده که یکی از نزدیکان دائم ایشان بودم و تقریباً هفته­ای سه چهار روز خدمت ایشان می­رسیدم، در این­باره صحبتی نکرد.

در رأیی که راجع به ناظر مجلس در بانک ملی گرفته شد، همان کهبد که نمایندگی سابق را داشت، مجدداً نامزد فراکسیون ما بود. ولی چون او یک تاجر سرمایه­دار بود، بعضی از رفقای ما نظر خوبی با او نداشتند. در رأی­گیری متأسفانه بعضی از اعضای فراکسیون خود ما مثل مهندس رضوی و افراد دیگر به جای اینکه به کهبد رأی بدهند به حسین مکی رأی دادند. حسین مکی با سابقه­ی مبارزاتش و با سرباز فداکار بودنش و نماینده اول مجلس بودنش، که بنده به او می­گفتم، تو بر کرسی مؤتمن‌الملک تکیه زده­ای بایستی قدر این کرسی را بدانی. مردم تهران با صدهزار رأی شما را به این نهضت بسته­اند. شما چه جور می­توانید از این نهضت خود را جدا کنید؟ ولی متأسفانه او هوس دیگری داشت. توطئه انتخاب مکی با تبانی خود او به این نیت صورت گرفته بود که او به بانک ملی برود و رسیدگی کند و آن را وسیله­ی هیاهوی دیگری علیه مصدق قرار بدهند. همین که مکی انتخاب شد، در همان روز که روز پنج­شنبه­ای بود، بنده نیم بعدازظهر که از مجلس بیرون آمدم، مستقیماً رفتم به دیدن مصدق. او را در حال عصبانیّت و آشفتگی مطلق دیدم. به من گفت: «آقا ما باید این مجلس را ببندیم». گفتم چطور ببندیم؟ گفت: «این مجلس مخالف ما است و نمی­گذارد که ما کار بکنیم، ما آن را بایستی با رأی عامه ببندیم». بنده گفتم جناب دکتر من با این نظر مخالف هستم. شما امروز از جهت انتخاب آقای مکی ناراحت هستید و ایراد آن تا حد زیادی متوجه خود جنابعالی است. چون اگر شما به ما گفته بودید که این یک موضوع حساس سیاسی است، ما در انتخابات هیئت رئیسه که تمام اعضای آن را برده بودیم انتخاب نماینده­ی بانک هم کار آسانی بود. ما به جای کهبد، مثلاً می­آمدیم نریمان را یا حسیبی را نامزد می­کردیم و محققاً صف­آرایی درست هم می­کردیم و می­بردیم. متأسفانه جنابعالی در این­باره به بنده چیزی نگفتید شاید به رفقای دیگر هم نفرموده بودید. به هر حال، اگر اجازه می­فرمایید بنده شب فکر می­کنم و جنابعالی هم بعدازظهر امروز با رفقای دیگر که خدمتتان می­آیند، مشورت بکنید. من فردا صبح دوباره می­آیم و نظریات خودم را عرض می­کنم. گفت: «فردا صبح زود اول وقت بیایید». فردا ما اعضای فراکسیون همه در منزل اصغر پارسا در کرج مهمان بودیم. بنده صبح اول وقت منزل مصدق رفتم. خیلی میل دارم این مطلب را با دقت بیان کنم.

س- تمنا می­کنم.

ج- بله. رفتم آنجا و تنها خدمت ایشان رسیدم و گفتم جناب دکتر، من فکرهایم را کردم و در این موضوع با دلیل می­خواهم خدمتتان صحبت کنم. من با بستن مجلس مخالفم و دلائلم را هم مفصلاً خدمتتان عرض می­کنم. گفتم هر حکومت را معمولاً سه قدرت حفظ می­کند. اول قدرت زور است، دیگر افکار عمومی مردم است و سوم هم قدرت قانونی است. اما زور که نیروی نظامی باشد، متأسفانه شما ندارید و ارتش با شما نیست. اینها اکثراً با شاه هستند. اما افکار عمومی را شما دارید، ولی افکار عمومی امروز با افکار عمومی دو سال پیش تفاوت دارد. این افکار عمومی زیاد مورد استفاده قرار گر فته و خیلی خسارت و آسیب بر آن وارد آمده است. اختلافات در میان ما افتاده، دو سه سال بیشتر است که مسئله نفت حل نشده، بین شما و شاه اختلاف بروز کرده، توده­ای­ها نیرو و قدرت گرفته­اند. همه­ی اینها باعث تشویش مردم شده است. با وجود این، شما باز اکثریت افکار مردم را دارید. افکار عمومی و هیجان عمومی برای بر سر کار آوردن حکومت بسیار مؤثر است، ولی برای مراقبت و نگاهداری مستمر آن زیاد مؤثر و کارآمد نیست. حالا اگر قدرت را کنار بگذاریم و افکار عمومی را هم فعلاً کنار بگذاریم، می­ماند قدرت قانونی. قدرت قانونی، برای آوردن حکومت و حفظ آن در نظام مشروطیت از دو عنصر مرکب است. یکی مجلس و دیگری شاه. اما شاه با شما مخالف است. بنابراین، تنها مجلس می­ماند. شما در این مجلس اکنون اکثریت دارید، خودتان مکرر گفته­اید، اگر فقط یک رأی اضافه بر نصف داشته باشید، بر سر کار و خدمت می­مانید. من به شما قول می­دهم از این هشتاد نفر لااقل شما پنجاه رأی دارید. گفت: «شما از کجا می­دانید؟» گفتم دلیل ریاضی ندارم، ولی با شناسایی که من از وکلاء مجلس دارم شما اکثریت کافی دارید. گفت: «نخیر آقا. این مجلس ما را خواهد زد». گفتم آقای دکتر، شما الان تحت استیضاح هستید. بگذارید امثال زهری و بقایی که مردم آنها را شناخته­اند، استیضاح بکنند. مسلماً اکثریت مجلس به شما رأی اعتماد خواهد داد. از آن پس تعطیلات تابستانی مجلس برای دو، سه ماهی پیش می­آید. ما که اکثریت هستیم می­توانیم به عناوینی تعطیلات را یک ماه، دو ماه یا بیشتر کش بدهیم و به مجلس نرویم. دو، سه ماهی که بگذرد دوره­ی قانونی عمر این مجلس به پایان می­رسد. آن­وقت تمام آن وکلای مجلس که امروز با شما باطناً مخالف هستند، می­آیند و روی زانوی شما می­افتند. برای اینکه بتوانند دوباره انتخاب بشوند. شما مجلس را نبندید که به ضرر شما است. بعد گفتم آقا من یک عرض اضافی دارم. اگر شما مجلس را ببندید، در غیاب آن ممکن است با دو وضع مواجه بشوید. یکی اینکه فرمان عزل شما از طرف شاه صادر بشود، دیگر آنکه با یک کودتا مواجه بشوید، آن­وقت چه می­کنید؟ گفت: «شاه فرمان عزل را نمی­تواند بدهد و بر فرض هم بدهد ما به او گوش نمی­دهیم. اما امکان کودتا قدرت حکومت در دست ما است و خودمان از آن جلوگیری می­کنیم».

س- مطابق با قانون اساسی ما در غیاب مجلسین شاه حق صدور فرمان عزل نخست‌وزیر را دارد، مگر این­طور نیست؟

ج- دارد.

س- چطور دکتر مصدق متوجه این موضوع نبود؟

ج- مصدق می­گفت که چون مجلس به من رأی داده و چون ملت پشتیبان من است و در سی تیر سال پیش با قیام مردم بر سر کار آمده­ام، شاه نمی­تواند فرمان عزل بدهد.

خلاصه، ایشان از بحث طولانی من ناراحت شد و یک کلامی به من گفت که تاریخی است و چون زشت است در بیان آن تردید دارم.

س- تمنّا می­کنم بفرمایید.

ج- گفت: «آقا، جنابعالی که امروز صبح اینجا آمده­اید، چرس کشیده­اید؟» من از این حرف او بسیار ناراحت شدم. گفتم آقای مصدق، بنده چرس نکشیده­ام. شما هر کاری بکنید اما از پشتیبانی شما دست نمی­کشیم، ولی در مقابل وجدانم خود را مسئول دیدم که آنچه را مفید به حال مملکت و شما می­دانم خدمتتان عرض کنم و دیگر عرضی ندارم. مرحمت زیاد.

از آنجا رفتم به مهمانی کرج منزل اصغر پارسا. رفقای دیگر فراکسیون همه بودند. نهار خوردند، گفتیم بخوریم که این نهار وداع است برای اینکه آقای دکتر مصدق اعلام رفراندوم کرده بودند و بعد نیز آن رفراندوم انجام گرفت و ایشان اکثریت قاطع آراء مردم را به دست آوردند و مجلس را بستند. اندک مدتی پس از رفراندوم یک شب در حدود نیم ساعت بعد از نصف شب بود که تلفن منزل ما زنگ زد. تلفن را برداشتم. یکی از افراد خانواده ما که افسر است تلفن کرد و گفت: «شما چرا منزل مانده­اید؟» گفتم موضوع چیست؟ گفت: «امشب کودتا صورت می­گیرد».

س- تاریخ آن شب یادتان هست آقای دکتر؟

ج- شب روز ۲۴ مرداد بود.

س- شب قبل از کودتا.

ج- شب کودتا. درست همان شب. بعد گفت: «همین الان هم صدای خودروها و صدای تانک­ها می­آید که از خیابان دارند عبور می­کنند شما منزل نمانید». بنده فوراً گوشی را برداشتم که به دکتر مصدق تلفن کنم. دیدن تلفن عمومی ایشان کار نمی­کند. تلفن خصوصی دیگری داشت که نمره­ی آن را هم به من داده بود. آن شماره را گرفتم و تلفن کردم. دکتر مصدق گفت: «بله. این آقایان آمدند و یک حکمی برای ما آوردند و کارهایی کرده­اند. شما فردا صبح اول وقت اینجا بیایید که ببینیم چه‌کار باید بکنیم».

س- این همان شب بیست و پنج مرداد است. شب دستگیری حسین فاطمی و مهندس حق­شناس؟

ج- بلی همان شب است. تلفنی هم به تیمسار ریاحی رئیس ستاد ارتش کردم و از جریان پرسیدم. گفت: «بله. تظاهری بود درهم شکسته شد و متفرق شدند». فردا صبح اول وقت رفتم خدمت دکتر مصدق. وقتی که از پله­ها می­خواستم بالا بروم، دیدم دکتر فاطمی با یقه باز و بدون کراوات پایین می­آید و علنی به دربار فحش می­دهد، فحش­های خیلی رکیک و می­گفت: «من با شما دشمنی کردم زن من با شما چه‌کار کرده است» و از این قبیل حرف­ها.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: هفدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱۲

س- صحبت دکتر فاطمی را می­فرمودید که گفته بود اگر من بد کردم زن من چه کرده بود.

ج- بله. بعد معلوم شد که جهانگیر حق­شناس و زیرک­زاده را هم دستگیر کرده بودند. آنها با تیمسار ریاحی ستاد ارتش در یک منزل بوده­اند، ولی ریاحی آن شب بر سر کارش بود. همان شب قرار بود به منزل ماها هم بیایند و همه­ی ماها را دستگیر کنند.

س- این کارها را همان افسران گارد شاهنشاهی می­کردند.

ج- بله. افسران گارد شاهنشاهی قرار بوده بکنند، ولی بعد از آن که سرهنگ نعمت‌الله نصیری را که یک مرد ترسو و بی­عرضه و ناقابل بود، همان مستحفظین دم در خانه­ی مصدق می­گیرند و خلع سلاح می­کنند و سرتیپ ریاحی هم در محل ستادش اقداماتی می­کند آن توطئه کودتا خنثی می­شود.

بله چند روزی قبل از این واقعه بود که به سبب تشدید درگیری­ها و اختلافات و به عنوان پشتیبانی از مصدق احزاب وابسته به جبهه ملی، نمی­دانم شاید خودتان هم بودید و خاطرتان باشد، تظاهراتی به نفع دکتر مصدق کردیم یعنی حزب ایران بود. حزب نیروی سوم بود، حزب پان‌ایرانیست بود و غیره که حاضر نبودیم حزب توده در تظاهر ما شرکت کند. در آن روز جمعیت بالنسبه قابل توجهی به راه افتاد و تظاهراتی کرد ولی روز بعد هم حزب توده به راه افتاد و تظاهر آن بسیار عظیم­تر و چشمگیرتر بود.

س- این برای نهم اسفند نبود؟

ج- درست روز و مناسبت آن به خاطرم نیست.

س- آن تظاهری که شما می­فرمایید برای روز سالگرد ۳۰ تیر بود که حزب توده تظاهرات عظیمی کرد. برای روز ۹ اسفند نکرد. روز ۹ اسفند حزب توده هیچ نوع تظاهری نکرده بود.

ج- نخیر. بعد از آن قضایا بود.

س- بعد از آن قضایا هم حزب توده تظاهراتی نکرد.

ج- به هر حال، در یکی از این تظاهرات عظیمی که آنها کردند به نظر من در همان ایام بود.

س- این سالگرد ۳۰ تیر بود. ۳۰ تیر ۱۳۳۲.

ج- بله. روز سالگرد ۳۰ تیر بود که آن تظاهرات صورت گرفت و مرحوم خلیل ملکی آمد و نگرانی خودش را به من اظهار کرد. گفت: «آقا دیگر چه برای ما باقی مانده. توده­ای­ها امروز آبروی ما را بردند، این آقای دکتر مصدق می­خواهد با ما چه‌کار کند». من رفتم با آقای دکتر مصدق صحبت کردم. گفتم آقا رفقای جبهه ملی و جمعی از دوستان بازاری ما خیلی از جهت توده­ای­ها و کارشکنی آنها ناراحت هستند، اگر اجازه بفرمایید عده­ای از آنها خدمت شما بیایند و مطالبشان را بگویند. گفت: «بیایند». بنده هم آمدم خلیل ملکی و داریوش فروهر و مرحوم شمشیری و یک نفر از حزب ایران و یکی دو نفر از بازاری­ها جمعاً هفت، هشت نفر را با خودم نزد دکتر مصدق بردم. خلیل ملکی آنجا تند صحبت کرد. گفت: «آقا مردمی که از شما دفاع می­کنند همین جا هستند. کم هستند یا زیاد هستند، همین­ها هستند. چه دلیلی دارد که شما قدرت توده را این همه به رخ ملت می­کشید و این مردم را متوحش می­کنید». حرف او خیلی رک و تند بود. مصدق گفت: «چه‌کارشان بکنم؟ خب آنها هم تظاهر می­کنند». ملکی گفت: «جای آنها توی خیابان‌ها نیست. جای آنها باید در زندان باشد». مصدق گفت: «می­فرمایید آنها را زندانی بکنند کی باید بکند، باید قانون و دادگستری بکند». بعد گفت: «من به این آقای دکتر سنجابی چندین بار است که می­گویم آقا بیا وزیر دادگستری بشو. ایشان قبول نمی­کنند. شما به ایشان بگویید بیایید وزیر دادگستری بشوید و همین مبارزه را با آنها بکنند». بنده خطاب به ایشان عرض کردم جناب دکتر، به قول معروف ماهی را که نمی­خواهند بگیرند از دمش می­گیرند. مبارزه با توده به وسیله دادگستری صورت نمی­گیرد و بنده هم حاضر برای وزارت نیستم. آقایان که صحبت­هایشان را کردند و رفتند. بنده خواستم بروم مصدق گفت: «نروید، بمانید». من نشستم و او از در دلجویی برآمد و گفت: «ناراحت شدید که من این حرف را زدم. من نخواستم شما را ناراحت بکنم». گفتم نه آقا دوستان من، رفقای من، ناراحتی­هایی برای خاطر شما دارند و شما کار را کوچک می­کنید با اینکه وزیر دادگستری این کار را بکند. مبارزه با حزب توده کار وزیر دادگستری نیست. به هر حال، تحبیبی کردند و ما از خدمت ایشان مرخص شدیم. بله. این قضیه جریان ۳۰ تیر بود.

س- سالگرد ۳۰ تیر بود.

ج- جریان سالگرد ۳۰ تیر بود که در آنجا حزب توده قدرت به اصطلاح تشکیلاتی خود را به رخ ما، به رخ مصدق و به رخ مردم تهران کشید و وحشت سیاست­های خارجی را هم به وجود آورد. آن­هایی که کارگردانان حزب توده بودند این صف­آرایی وسیع را برایش ترتیب دادند. یعنی همان­هایی که علیه مصدق بودند این صف توده را بزرگ کردند و جمعیت­ها را به آن فرستادند.

س- یک مسئله­ای هست که من می­خواهم از شما سؤال بکنم و ببینم که آیا شما راجع به این موضوع اطلاع دارید یا نه؟ آن­موقع دکتر شاپور بختیار معاون وزیر کار بود، معاون آقای دکتر عالمی و قبل از این جریان میتینگ عظیم حزب توده برای سالگرد ۳۰ تیر ۱۳۳۱ که در روز ۳۰ تیر ۱۳۳۲ انجام شد، یک اعتصاب کارگران کوره­پزخانه بود و خلیل ملکی و نمایندگان نیروی سوم، نماینده کارگران نیروی سوم که در کوره­پزخانه بودند، نزد آقای دکتر بختیار می‌روند و از آقای دکتر بختیار می­خواهند آن امتیازاتی را که می­خواهد به کارگران بدهد از طریق نمایندگان نیروی سوم بدهد که آنها بتوانند این نیرو را جلب بکنند به طرفداری از دکتر مصدق. ایشان منکر این قضیه می­شود که امتیازاتی داده خواهد شد. بعد این امتیازات را به وسیله نمایندگان توده­ای که پیش آقای دکتر بختیار می­روند می­دهد که از طریق آنها به کارگران کوره‌پزخانه داده می­شود و نتیجه این می­شود که در روز دمونستراسیون سی تیر ۱۳۳۲ گروه عظیمی از کارگران کوره­پزخانه­ها به دفاع از حزب توده در صف حزب توده شرکت می­کنند و به این علت بود که صف حزب توده آن روز آن‌قدر عظیم بود من می­خواستم بدانم شما راجع به این موضوع اطلاعی دارید؟

ج- بنده از این موضوع متأسفانه اطلاع نداشتم. شما این اطلاع را به من دادید از دکتر بختیار هر چه بگویید برمی­آید.

به­هر حال، بر ما مسلم بود که عناصر و عواملی خارج از امکانات خود حزب توده کمک به این تشکیلات کرد و کارگردانان آنها برادران لنکرانی بودند که آنها هم موضع مخصوصی داشتند.

س- گذشته از آن اجازه میتینگ به طرفداران دکتر مصدق در صبح داده شد که می­دانید صبح ۳۰ تیر در آن آفتاب سوزان واقعاً خیلی سخت بود مردم را نگه داشتن، اما اجازه بعدازظهر به حزب توده داده شد و این خیلی به صف­آرایی­ها کمک کرد.

ج- بله. سر همین موضوع هم بود که مرحوم خلیل ملکی روز پیش مصدق اعتراض کرد و ایشان هم آن جواب­ها را دادند. چند روز بعد از آن قضیه جریان کودتای نافرجام نصیری پیش آمد و روز بعد از آن که شاه به بغداد گریخته بود آن میتینگ و تظاهر در میدان بهارستان صورت گرفت و مرحوم دکتر فاطمی که از همه ضربت خورده­تر و ناراحت­تر بود آن سخنرانی شدید را علیه دربار و شخص شاه کرد.

س- این حقیقت دارد که به خانم دکتر فاطمی تجاوز شده بود؟

ج- باور نمی­کنم.

س- ولی آنها را کتک زده بودند. شنیدم با آنها بدرفتاری کردند.

ج- بله. به آنها بدرفتاری و بی­احترامی زیادی کرده بودند. به هر حال، دکتر فاطمی را آن روز من خیلی عصبانی و ناراحت دیدم. خدمت دکتر مصدق هم بنده روز بعد از میتینگ گفتم این حرف­هایی که آقای دکتر فاطمی زد اگر یکی از نمایندگان مجلس می­زد بهتر بود. ایشان وزیر خارجه دولت هستند و حرفی که ایشان می­گویند مثل حرف دولت است و صلاح نبود که او این حرف­ها را بزند. گفت: «آقا آن درد دل شخصی و خصوصی خودش بود. دکتر شایگان هم حرف‌هایی زدند که …

س- متاع تهران به بغداد رفت.

ج- بله؟

س- این حرف دکتر صدیقی بود یا دکتر شایگان؟

ج- نخیر. دکتر شایگان بود. از بنده هم خواستند که سخنرانی یعنی سخنرانی آخر بکنم. ولی سخنرانی­ها به قدری طولانی شده و مردم خسته بودند که سخنرانی دیگری جایز ندیدم ولی برای دو، سه روز بعد بر حسب پیشنهاد تیمسار ریاحی به آقای دکتر مصدق قرار بود که بنده در دانشکده افسری صحبت اول وقت برای افسران سخنرانی بکنم. در آن روز صبح زود سرتیپ ریاحی به من تلفن و خواهش کرد که من یک ربع ساعت قبل از وقت سخنرانی که برای ساعت نه مقرر شده بود در دانشکده حاضر بشوم، زیرا افسران سر وقت می­آیند و این همان روز کودتا بود. بنده هم از منزل به دانشکده افسری رفتم. وقتی وارد شدم دیدم گروه­گروه افسران با کامیون و با اتوبوس­های ارتشی وارد دانشکده افسری می­شوند، ولی برخلاف معمول که در روزهای اجتماعات هر جا ما وارد اجتماع مردم می­شدیم، از ما با هلهله و شادی پذیرایی می­کردند، افسران هیچ­گونه تظاهری نکردند.

س- این ۲۶ مرداد بود که شما به دانشکده افسری رفتید که سخنرانی کنید آقای دکتر یا ۲۸ مرداد؟

ج- صبح ۲۸ مرداد

س- صبح ۲۸ مرداد؟

ج- صبح ۲۸ مرداد صبح روز کودتا بنده رفتم آنجا که سخنرانی کنم و دیدم افسرها گروه­گروه می­آیند و جمع کثیری جمع شده­اند و از همین جا پیدا بود که تنها عده محدود و معینی از آنها در کودتا دخالت داشته­اند و سازمان­های دیگر ارتش به خدمات عادی خود مشغول بوده‌اند. در آن صبح، قریب یک، دوهزار افسر به دانشکده آمده بودند. وقتی جلوی عمارت اصلی دانشکده افسری رسیدم، دیدم امرای ارتش هم صف بسته­اند. آنها نسبت به بنده احترامی به جا آوردند و با آنها دست دادیم. تقریباً یک ربع ساعت هنوز به وقت مانده بود. افسران پشت سر هم می­آمدند و به طرف سالن می­رفتند. در این بین که ما منتظر گذشتن وقت و با امراء مشغول صحبت بودیم، دیدم که از دم در یک افسری که لباس شخصی تنش بود با تاخت و شتاب می­آید. آمد و سرش را دم گوش من گذاشت و گفت: «تیمسار ریاحی تلفن کرد و خواهش کرد که شما امروز فعلاً سخنرانی نکنید». گفتم چه شده است؟ گفت: «شهر به‌هم خورده است». بنده هم با امراء ارتش خداحافظی کردم. همان افسر به من گفت: «از در بزرگ اصلی صلاح نیست بروید» و مرا از در کناری به خیابان برد. اتومبیل من جای دیگری متوقف شده بود. گفتم: «اتومبیل را باید پیدا کنم». آنجا دیدم اتومبیل کلانتری آن ناحیه که آقای اردلان رئیس آن کلانتری بود آنجا ایستاده است. وقتی مرا دید گفت: «شما اینجا چه‌کار می­کنید؟» گفتم منتظر ماشینم هستم. گفت: «اجازه بفرمایید من شما را ببرم و بعد ماشینتان را می­آوریم». گفتم چه خبر است؟ گفت: «شهر به‌هم خورده است». بنده همراه و با ماشین او مستقیماً به منزل مصدق رفتم و بعد ماشین مرا هم از پشت سر همانجا آوردند. وقتی به منزل مصدق رسیدم گفتند از منزل به شما تلفن کردند. تلفن منزل را گرفتم خانم من گفت: «خبر داده­اند که الان عده­ای با چوب و چماق به سمت منزل ما می­آیند که اینجا را بکوبند و غارت بکنند». من به ریاحی تلفن کردم و پرسیدم وضع چطور است؟ گفت: «چندان خوب نیست». از این حرف خیلی ناراحت شدم. گفتم منزل ما چنین تلفن کردند. گفت: «الان یک افسر و چند نفر سرباز آنجا می­فرستم». بعد رفقای دیگر هم به­تدریج به منزل مصدق آمدند و تا ساعت یک و نیم بعدازظهر بنده آنجا بودم که تیراندازی­ها شروع شد. آن روز من مهمان­هایی از ایل جوانرود و از ایل سنجابی در منزلم داشتم. آنها به منزل من آمده بودند، تلفن کردم که به آقایان ناهار بدهید و عذرخواهی بکنید چون من نمی­توانم بیایم. ضمناً دستور دادم که آنها به منزل دیگری در پشت دانشگاه که آدرس دادم بروند که من آنها را ببینم. ساعت یک و نیم بعدازظهر بود که از منزل دکتر مصدق بیرون آمدم و به آن منزل رفتم. در آنجا بود که صدای توپ و مسلسل را شنیدم. بعد به رادیو گوش دادیم دیدیم که قضایا بالا گرفته و تیمسار زاهدی از مخفیگاه خود بیرون آمده و او را با هلهله و شادی می­برند. ساعت شش بعدازظهر بود که دیگر در آن منزل هم نماندم و دوره مخفی شدنم از همان روز شروع شد که هیجده ماه تمام طول کشید.

س- شما در روز بیست و هشتم مرداد دیگر با دکتر مصدق ملاقاتی نکردید؟

ج- تا ساعت یک و نیم بعدازظهر بنده با ایشان بودم.

س- در آن ملاقات چه گذشت آقای دکتر سنجابی؟ چه صحبت­هایی رد و بدل شد؟

ج- با ایشان بودیم. از جمله روز پیشش من نزد ایشان بودم و ایشان دستوری به من دادند که بروید و با احزاب صحبت بکنید و مجسمه­ها را پایین بیاورید. بنده به حزب ایران رفتم. به آقای خلیل ملکی تلفن کردم که او آمد. به حزب مردم ایران و پان‌ایرانیست­ها و بعضی از بازاری­ها تلفن کردم که آنها هم آمدند و عده­ای را برای اجرای آن امر فرستادیم.

س- اولین مجسمه­ای را که پایین آوردند در میدان بهارستان بود.

ج- بله. ما یک عده­ای را فرستادیم. ولی باید انصاف بدهم که خلیل ملکی گفت: «این کار درستی نیست». خود من هم شب به مصدق گفتم که این کار درستی نبود. من آنجا خدمت مصدق بودم که تلفن زنگ زد. وصل به تلفن یک بلندگو بود. شنیدم سرتیپ ریاحی است که صحبت می­کند. ریاحی به او گفت: «اجازه بدهید ما تیمسار دفتری را دستگیر بکنیم». می­دانید دفتری پسرعموی مصدق بود. مصدق گفت: «چه‌کار کرده است؟» گفت: «در این کار آلوده است».

س- توی کدوم کار؟

ج- توی همان عمل کودتا و توطئه­ها. مصدق گفت: «بگیرید».

س- ایشان رئیس گارد گمرک بود آن موقع و هنوز رئیس شهربانی نشده بود.

ج- نخیر نشده بود. فردا صبح که من نزد مصدق رفتم توی پله­ها به همین تیمسار دفتری برخوردم. دیدم گریه می­کند. گفتم چرا گریه می­کنی؟ گفت: «من جگرم می­سوزد. عموی من مورد تهدید قرار گرفته و حالا می­خواهند مرا دستگیر بکنند».

من رفتم به مصدق گفتم که تیمسار دفتری در راهرو ایستاده و گریه­ می­کند. گفت: «بگو بیاید تو».

س- این روز ۲۷ مرداد بود؟

ج- به نظرم ۲۷ مرداد بود. گفت: «بگو بیاید تو» با او وارد اتاق شدیم. مصدق بلافاصله به او گفت: «چه خبر است عمو جان؟ برو شهربانی را تحویل بگیر». به ریاحی هم تلفن کرد و گفت: «آقای ریاحی شهربانی تحویل سرتیپ دفتری است». وقتی دفتری می­خواست بیرون برود من همراه او رفتم. گفتم می­دانید دیروز حکم دستگیری شما را دادند، امروز مصدق خودش امنیت این شهر و مملکت را به دست شما سپرده است. شما اگر شرف دارید باید از او محافظت کنید. گفت: «انشاءالله کوتاهی نمی­کنم». یک افسر سروان شهربانی که رئیس کلانتری بازار و جوان بسیار خوبی بود، به منزل مصدق آمده و گزارش جریانات بازار را به من داده بود. من او را تا آنجا نگه داشتم. همین که با سرتیپ دفتری پایین آمدیم، او را صدا کردم. گفتم تیمسار از وجود این شخص و امثال او استفاده کنید. نمی­دانستم که با این معرفی باعث بیچارگی آن جوان شده­ام چون بعداً او را گرفتند و زندانی کردند و سال­ها در زندان نگاهش داشتند.

س- شما آن روز ۲۸ مرداد که با دکتر مصدق ملاقات کردید، چه نظری و چه برنامه­ای داشت؟

ج- آن روز سرهنگی که رئیس گارد محافظ مصدق بود.

س- سرهنگ ممتاز.

ج- بله. سرهنگ ممتاز آمد و گزارش داد که مهاجمین حمله آوردند و من آنها را به مسلسل بستم و عقب راندم. مصدق هم از او تجلیل کرد. ما هم دور او بودیم و حقیقتاً نمی­دانستیم چه‌کار باید بکنیم.

س- این در حدود یک و دو بعدازظهر بود.

ج- شاید ساعت یک و دو بعدازظهر بود. رفقا هم ناهار را در طبقه پایین برایشان چیده بودند، آنها در آنجا ماندند یعنی دکتر شایگان، مهندس زیرک­زاده و حسیبی و نریمان و غیره. همه آنجا ماندند از وزرای مصدق هم جمعی بودند. ولی بنده به سمت آن منزلی که با آن رؤسای جوانرود و سنجابی قرار گذاشته بودم رفتم. موقعی هم که از خیابان کاخ رو به دانشگاه می­رفتم، در یکی از چهارراه­ها با گروهی از تظاهرکنندگان مواجه شدیم، ولی راننده توانست از آن گروه بگذرد و ما به سرعت از منطقه خیابان­های پرجنجال گذشتیم و قبل از ساعت دو بعدازظهر به محل موعود رسیدیم. در حدود ساعت سه بود که رادیو به دست مهاجمین افتاد و پیروزی کودتا و نخست‌وزیری زاهدی را اعلام کرد.

س- از روز ۲۵ مرداد کودتایی که نعمت­الله نصیری را فرستاده بودند و کارگردانش بود و ناموفق شد، طرفداران دکتر مصدق مرتباً تظاهرات در خیابان­ها می­کردند و همان­طوری که فرمودید دکتر مصدق هم دستور داده بود که مجسمه­ها را پایین بیاورند. این روز ۲۶ مرداد بود. ۲۷ مرداد هم این جریانات ادامه داشت شب ۲۷ مرداد از طرف دولت به طرفداران دکتر مصدق اطلاع داده شد که روز بعدش یعنی روز ۲۸ مرداد در خیابان­ها نیایند و تظاهرات نکنند. برای اینکه دولت قصد دارد که جلوی توده­ای ها را بگیرد. شما از این موضوع چه اطلاعی دارید؟ و چرا چنین دستوری داده شد؟

ج- من اطلاعی که دارم یکی این بود که شخص خیلی آگاه و واردی به من تلفن کرد و گفت: «به توده­ای­ها دستور داده شده است که به خیابان­ها و به طرفداری مصدق نیایند».

س- به همه دستور داده شده بود.

ج- به توده­ای­ها دستور از طرف مقامات خودشان داده شده بود که در تظاهرات به نفع مصدق شرکت نکنند و در خانه­هایشان بمانند. من با مصدق در این­باره صحبت کردم. یک نفر از خود عوامل کودتا که نمی­دانم چه شخصی بود با مصدق ارتباط محرمانه داشت و جریان­ها را مرتباً به وسیله تلفن به او خبر می­داد. ولی متأسفانه مصدق اقدام و تجهیزاتی که برای جلوگیری از کودتا لازم بود، نتوانست به عمل بیاورد و باز متأسفانه در چند روز پیش از کودتا به زاهدی اجازه داد که از تحصن مجلس سالماً بیرون برود.

س- دکتر عبدالله معظمی رفت و شنیدم که بدون اجازه مصدق این کار را کرد.

ج- نخیر. بدون اجازه مصدق نبود. من در منزل آقای دکتر مصدق بودم که معظمی رئیس مجلس آمد و به او گفت: «اجازه بدهید او را از مجلس خارج بکنیم. بعد هم که از مجلس بیرون آمد شما هر کارش می­خواهید بکنید». مصدق هم اجازه داد.

س- پس با اجازه مصدق بود.

ج- بله.

س- آقای نصرت­الله امینی گفتند: «عبدالله معظمی بدون اجازه مصدق آن کار را کرد و مصدق همیشه از این موضوع ابزار نارضایتی می­کرد.»

ج- ممکن است مصدق بعد از اینکه معظمی رفت و از او این اجازه را گرفت ناراحت شده باشد، ولی من خودم آنجا بودم که معظمی پیش او رفت و آمد به من گفت: «من با مصدق صحبت کردم و از ایشان اجازه گرفتم که زاهدی را از آنجا بیندازیم بیرون». وقتی زاهدی از آنجا بیرون آمد مصدق می­تواند او را به هر کیفیتی که می­خواهد دستگیر کند.

س- زاهدی از آن به بعد مخفی شد و برای گرفتن او هم مثل اینکه یک جایزه­ای تعیین کردند.

ج- برای گرفتنش جایزه­ای معین شد و همه جا دنبال او می­گشتند ولی آن­طوری که باید دنبالش باشند، نبودند.

س- فقط این برای من عجیب است که چطور شده بود که از طرف دولت دکتر مصدق دستور به طرفداران دکتر مصدق داده شده بود که روز ۲۸ مرداد به خیابان نیایند و تظاهرات نکنند. نتیجه این شد که روز ۲۸ مرداد هیچ­یک از طرفداران دکتر مصدق توی خیابان نبودند. برای اینکه به همه دستور داده بودند که در خانه­هایتان بمانید.

ج- هیچ­کس نبود و همه تصور می­کردند که محیط آرام و امنی است و کودتا خاتمه پیدا کرده است و باید بهانه­ی آشوب و بلوا و ترس و وحشت به مردم ندهند.

س- خیلی متشکرم. من امروز مصاحبه را اینجا تمام می­کنم.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: هیجدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱۳

ادامه مصاحبه با اقای دکتر کریم سنجابی در روز سه­شنبه ۲۶ مهر ۱۳۶۲ برابر با هیجده اکتبر ۱۹۸۳ در شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا. مصاحبه­کننده ضیاءالله صدقی

س- آقای دکتر دیروز راجع به کودتای ۲۸ مرداد صحبت می­کردید و مخفی شدن خودتان. لطف بفرمایید و آن صحبت را ادامه بدهید.

ج- جریان کودتا را تا آن حدی که مجال داشتیم دیروز صحبت کردیم. در صحبت امروز مناسب می­دانم که یک نکته­ای درباره کودتا روشن بکنم و آن این است که آیا این کودتا آمریکایی بود؟ انگلیسی بود؟ یا دست­پرورده مستقیم خود شاه بود؟

در اینکه این کودتا جنبه­ی مردمی و ملی نداشت و یک نهضت برخاسته­ای از مردم نبود، جای شک و تردید نیست. ولی خیلی­ها در داخل کشور ما بر این عقیده بودند و بر این عقیده هستند که عامل اصلی و ترتیب­دهنده­ی این کار، تنها آمریکایی­ها بودند. خود آمریکایی­ها هم بعداً چه رئیس‌جمهور  آمریکا و چه سازمان مرکزی اطلاعات آن یک زمانی مباهات می­کردند به اینکه ایران را از شر کمونیسم نجات داد و باعث آن کودتا بوده­اند و چه بعضی از نویسندگان آمریکایی که در کتاب­ها و انتشارات­شان نوشتند و آن را تماماً منتسب به آمریکا کردند. چه در ایران با اوج گرفتن احساسات مخالفی که علیه آمریکا در جریان انقلاب بروز کرد و بعد از کودتا منشاء گرفت، در عامه­ی مردم ایران این فکر نفوذ و رسوخ یافت که این کودتا تمام کار آمریکایی­ها بود. ولی بنده در این­باره با مطالعاتی و با تجربیاتی که در داخل کشور خودمان دارم، با تصدیق به اینکه آمریکا در این امر نقش مهمی داشت معتقدم که نه منشاء کودتا از آمریکا بود و نه هم قدرت آمریکا آن را انجام داد. منشاء این کودتا از انگلیس­ها شروع شد و شخص کرمیت روزولت را هم که به عنوان نماینده­ی سیا به ایران آمد منتخب دستگاه جاسوسی خود انگلیس­ها بود و انگلیس­ها بودند که او را به دولت آمریکا و به سیای آمریکا معرفی کردند و پیشنهاد کردند که او وسیله­ی این کار قرار بگیرد. بعد سازمانی که برای تهیه و تدارک این عمل ترتیب داده شد و در ایران یواش یواش توسعه پیدا کرد، عوامل آن از لحاظ ارتباط بیشتر مرتبط به انگلیس­ها بودند تا به آمریکایی­ها. یکی از این تدارکات و مقدمات، تحصن زاهدی در مجلس بود. دیگر نقشی بود که کاشانی و بهبهانی در این موضوع داشتند. کاشانی ظاهراً ارتباطی با آمریکایی­ها نداشت و عناصری که پیرامون او بودند بیشتر متهم به ارتباط با سیاست­های انگلیس بودند و متأسفانه برای بقایی هم این اتهام وجود داشت و همچنین برای حائری­زاده و فرامرزی و نمایندگان مخالف سرشناس مجلس. و همین­طور اختلافاتی که در داخل ارتش انداختند و افرادی از ارتش که با جریان کودتا همراهی کردند، بیشتر آن افسرانی بودند که از سابق ارتباط با انگلیس­ها داشتند. بنابراین با همه اینکه آمریکا در این­باره نقشی داشت و کرمیت روزولت آمریکایی و با پول آمریکایی به ایران آمد، ولی در واقع بیشتر توطئه کودتا، دست­پرورده انگلیس­ها بود که با دربار مرتبط بودند، با اشرف پهلوی مرتبط بودند و عناصری که در دربار خدمت می­کردند و تأثیر داشتند از اول تا آخر مشهور به ارتباط با انگلیس­ها بودند. در اینکه شاه در این جریان نقش مهمی داشت، تردیدی نیست، ولی شاه در عین جاه­طلبی همواره شخصی ترسو بود و به­خودی خود جرأت آن را نداشت که خطر کودتا را بر عهده بگیرد و می­بایست از ناحیه­ی خارجی تقویت بشود. تحریک و تقویت شاه در این زمان بیشتر از ناحیه خود انگلیس­ها و عوامل انگلیسی بود. عمل کرمیت روزولت که به ایران آمد و با شاه ملاقات کرد این بود که شاه را مطمئن سازد که آمریکایی­ها هم با نقشه­ی انگلیس­ها موافق هستند. به این ترتیب، آن کودتا را توطئه­ی پیش­ساخته­ی انگلیس­ها می­دانم که آمریکا هم با آن موافقت کرد و با موافقت یکدیگر و با همدستی عوامل درباری و ارتشی و با کوتاهی و مسامحه و غفلتی که در دستگاه حکومت مصدق بود، توانستند به مراد خودشان برسند. و الا در آن روز جمعیتی که برای طرفداری از شاه حرکت کردند و با پولی که در میان آنها از ناحیه­ی عوامل آخوندی بهبهانی و کاشانی پخش شده بود در آغاز عده­ی معدود و ناقابلی بودند و اگر ما قبلاً به مردم اعلام کرده بودیم که در صحنه­ی دفاع حاضر بشوند یا اینکه یک دسته­ی نظامی کافی با چند تانک جلوی آنها را می­گرفت، از همان ابتدای حرکت این جمعیت اغتشاش­گر سرکوبی می­شد. تا بعدازظهر هم از زاهدی و همراهان او هیچ­گونه خبری نبود. بعد از اینکه آنها جری و امیدوار شدند توانستند به­تدریج از سوراخ­هایشان بیرون بیایند و خودنمایی بکنند. دیروز در جریان صحبتم گفتم که من صبح همان روز به دانشکده افسری رفتم که در آنجا سخنرانی کنم و من یک ربع قبل از ساعت در آنجا و در میان جمع امرای ارتش بودم. شاید قریب یک، دو هزار نفر از افسران با درجات مختلف برای استماع سخنرانی بنده به دانشکده افسری آمده بودند و این خود به­خوبی نشان می­دهد که جمع کثیری از ارتش اصلاً غافل و بی­اطلاع نسبت به این امر بودند. متأسفانه تدارک مختصری که لازم بود برای این کار بشود ترتیب داده نشده بود. بله. آن روز به­طوری که دیروز توضیح دادم من در ساعت یک و نیم بعدازظهر از منزل مصدق بیرون آمدم و بعد که به وسیله رادیو از جریان خبردار شدم دیگر مجال برگشتن به آنجا را نداشتم. برای اینکه راه­ها قطع و عوامل کودتا مسلط شده بودند. در منزل دکتر مصدق که خود او و بعضی از وزرا  و چند نفر از رفقای جبهه ملی بوده­اند. بعد از آنکه پیروزی کودتا مسلم و یکی از محافظین منزل کشته می­شود، ظاهراً ابتدا نریمان پیشنهاد خودکشی دسته­جمعی می­کند ولی بعد همه­ی آنها از راه پشت­بام به یکی از خانه­های همسایه پناه می­برند و فردا صبح خود را به حکومت کودتا معرفی می­کنند و همگی دستگیر می­شوند و خانه دکتر مصدق به کلی غارت می­شود.

چند نفری که آن روز دستگیر نشدند و توانستند پنهان بشوند یکی بنده بودم، یکی مهندس حسیبی و دیگر مرحوم دکتر حسین فاطمی. بعد هم جریان محاکمه دکتر مصدق پیش آمد، جریان مفصلی که جزئیات تاریخی آن معلوم است و محتاج به توضیح بنده نیست.

س- آقای دکتر، من اینجا دو تا سؤال راجع به همین جریان ۲۸ مرداد دارم. یکی اینکه من از آقای خلیل ملکی شنیدم که ایشان به آقای دکتر مصدق پیشنهاد کرده بودند که از جوانان طرفدار نهضت ملی که نظام وظیفه­شان را گذرانده­اند یک گارد طرفدار نهضت ملی درست بشود که اگر وقایعی مثل ۹ اسفند و این چیزها اتفاق افتاد، بتوانند از نهضت ملی دفاع بکنند. ولی دکتر مصدق به این کار رضا نداد. آیا علتش را می­دانید چه بود؟ من می­دانم که دیگران هم چنین پیشنهادی به او کرده بودند و او اکراه داشت که این کار را انجام بدهد.

ج- بله. مصدق اولاً به هیچ­وجه رضایت نداشت که سازمان­های حزبی در امور مربوط به ارتش مداخله کنند و یا با جمعی از افسران ارتش به عنوان افسران ملی ارتباط داشته باشند. او می­گفت که امر ارتش باید به کلی از احزاب مجزا باشد و همچنین عقیده اساسی او این بود که مبارزات حزبی و سیاسی حتی در زمان مبارزه با دولت­های دیکتاتوری هم نباید به صورت مبارزات مسلحانه و چریکی باشد و بیم و خوف داشت از اینکه سازمان­های مسلح حزبی بیش از اینکه مفید باشند، موجب اغتشاش بشوند. از این جهت او با این ترتیب موافقت نداشت

س- یک سؤال دیگری که بنده از حضورتان دارم این است که من بارها شنیدم که در فاصله ۲۵ مرداد و ۲۸ مرداد دکتر مصدق نقشه این را داشت که اعلام جمهوری بکند و کاندیدای جمهوری هم مرحوم علی­اکبر دهخدا بود. آیا این موضوع حقیقت داشت؟ یا شما از این مسئله اطلاعی دارید؟

ج- این مطلب اصلاً واقعیت ندارد. حتی زمانی که شاه در رم بود، مصدق می­خواست با او ارتباط پیدا بکند و تأمینی به او بدهد که برگردد. به هیچ­وجه گفت‌وگوی اینکه اعلام جمهوری بشود در مصدق نبود. آن مطلب راجع به دهخدا در این­باره بود که چون شاه رفته بود و اگر برنمی­گشت لازم بود یک مقام غیرمسئولی که به جای شاه علم بکند، یعنی به صورت شورای سلطنت تشکیل بشود و برای شورای سلطنت چند نفر را در نظر گرفته بودند که از آن جمله مرحوم علی­اکبر دهخدا بود. ولی درباره اعلام جمهوریت مطلقاً چنین خبری نبود. مصدق یک قسم­نامه برای شاه فرستاده بود که بنده خودم صورت آن قسم­نامه را نزد مصدق دیدم. چون شاه از مصدق خوف و وحشت داشت قسم­نامه حاکی از این بود که من به هیچ­وجه در پی جمهوریت نیستم و اگر هم مردم مرا به عنوان رئیس‌جمهور  انتخاب کنند، قبول چنین سمتی نخواهم کرد. حالا تمام مضامین آن به خاطرم نیست، ولی یک چنین نامه­ای در همان مواقع که شاه ابراز وحشت و نگرانی از مصدق می­کرد برای او فرستاده بود.

س- بنابراین دکتر مصدق می­خواست همان شورای سلطنت تشکیل بدهد، اگر شاه برنمی­گشت چه کسی را به سلطنت می­گماشت؟

ج- هنوز گفت‌وگوی آن به جایی نرسیده بود. در روزهای اول فرار شاه بود. از آن ایام بنده خاطره­ای دارم چون سؤال شما مطالبی را به خاطر می­آورد، مدتی قبل از این جریان­ها من بنابر سوابقی که در زمان سازمان برنامه با شاپور عبدالرضا داشتم ملاقاتی با او کردم.

س- این در چه تاریخی بود؟

ج- یکی دو ماه قبل از این جریانات. شاهپور عبدالرضا که شاه با او موافق نبود.

س- علتش را می­دانید چرا؟

ج- قضیه وصلتی که او می­خواست با یک شاهزاده خانم ایتالیایی بکند.

س- ماریا گابریلا؟

ج- بله. در تهران می­گفتند که خانم شاهپور عبدالرضا یعنی پری‌سیما زند در مجلس ضیافت حرفی راجع به خانواده سلطنتی زده که شاه شنیده بود و از آن تاریخ نسبت به عبدالرضا و نسبت به زنش نظر خوبی نداشت و در تمام این مدت هم عبدالرضا خودش را با شکار و با این جور مسائل سرگرم می­کرد. در آن­موقع شاهپور عبدالرضا تمکن مالی زیادی نداشت و هنوز وارد امور اقتصادی و تجاری نشده بود و در میان طبقات تحصیل­کرده­ی جوان نیک­نامی داشت. به هر حال، یکی، دوماه قبل از این جریان در منزل او ملاقاتی کردم و مطلبی که او به من گفت این بود. گفت: «چرا آقای دکتر مصدق و شما در فکر سلطنت نیستید؟» گفتم چطور؟ گفت: «پادشاه جانشین ندارد. شاه پسری ندارد». بنده استنباط کرم که خود او در این­باره بی­میل نیست که اقدامی درباره­ی او بشود، ولی مصدق حاضر به این صحبت­ها نبود، حاضر به مذاکره جداگانه با هیچ­یک از افراد خانواده سلطنتی یا پذیرفتن آنها نبود که مبادا موجب تحریک سوءظن شاه بشود. خود او نیز اعتماد و اطمینانی به آنها نداشت. مصدق به تنها فردی از آن خانواده که یک نظر موافق و ملایم داشت، شمس بود که می­گفت: «او مداخله­ای در امور سیاسی ندارد و در کارها کارشکنی نمی­کند». این را دو سه بار حتی در مجلس هم عنوان کرد که البته آن هم مربوط به آن زمان بود. در زمان­های بعد، خود شمس هم به امور تجارتی و ملکی و خانه­سازی و پول درآوردن پرداخت.

س- شما این موضوع ملاقات با عبدالرضا و صحبت او را به دکتر مصدق هم گفتید؟

ج- نگفتم.

س- این شایعه­ای که دکتر مصدق و رهبران نهضت ملی می­خواستند که عبدالرضا را جای محمدرضا به سلطنت برسانند، از اینجا به اصطلاح نشأت می­گیرد؟

ج- بسیار ممکن است. ولی خود او به من گفت اما من در این موضوع با مصدق صحبتی نکردم و مطلب را مسکوت گذاشتم.

س- راجع به محاکمه دکتر مصدق می­فرمودید. من می­خواستم از شما سؤال بکنم که آیا در تمام دوران محاکمه شما مخفی بودید؟

ج- من هیجده ماه مخفی بودم. در مدت آن اختفا بود که با کمال تأسف دکتر فاطمی گرفتار شد و آن پیشامد ناگوار برایش رخ داد. شاید این از بی­نظمی و بی­ترتیبی خویشاوندان و دوستان آن مرحوم بود که ندانستند او را به چه ترتیب مخفی نگاه بدارند. بنده هیجده ماه مخفی بودم، در این مدت هیجده ماه هیچ­کس با من ملاقات و ارتباطی نداشت جز یکی دو نفر از افراد خانواده من. آنها هم که ارتباط پیدا می­کردند چون آن­وقت بیشتر درشکه در تهران معمول بود، دو یا سه بار درشکه را در وسط راه عوض می­کردند و در شب می­آمدند در فاصله دوری از کوچه درشکه را نگه می­داشتند و بعد پیاده پیش من می­آمدند.

س- بنابراین شما در تهران مخفی بودید.

ج- من در تمام مدت در تهران مخفی بودم و یک زن مسن که پرستار بچه­های ما بود، به عنوان کارگر پیش من بود که پخت و پز می­کرد و یک آپارتمان کوچک دواتاقه را اجاره کرده بودیم که یک آشپزخانه کوچک هم داشت و کلید آن هم دست خودمان بود و در آن از ساختمان­های دیگر مجزا و مستقل بود. به این ترتیب، ما توانستیم آن مدت طولانی را در مخفیگاه بمانیم تا آزاد شدیم. ترتیب آزادی بنده هم به این صورت بود که من مریض شده بودم و یکی از دکترهای جوان دکتر علیقلی لقمان ادهم که طبیب خانوادگی و دوست شخصی بنده بود، در منزل دوست دیگری از من عیادت کرد. حالم را بسیار بد و ناراحت دید اتفاقاً او خواهرزاده حشمت­الدوله والاتبار بود. نوه­ی حشمت­الدوله هم شاگرد من در مدرسه حقوق بود و خیلی به من علاقه داشت. این دکتر که وضع بد حال مرا دید، به­طور خصوصی به والاتبار می­گوید که فلان­کس حالش خوب نیست و این بعد از هیجده ما نزدیک ایام عید نوروز سال ۱۳۳۳ بود. والاتبار نزد شاه می­رود و به شاه می­گوید: «اعلی‌حضرت هر سال به من عیدی مرحمت می­فرمودند امسال هم باید یک عیدی به بنده التفات کنید». می­گوید: «عیدی شما را می­دهم». گفته بود: «عیدی من یک عیدی مخصوص است». و درخواست عفو مرا می­کند. شاه هم وساطت او را قبول می­کند و از همان جا والاتبار فرمان شاه را به سپهبد بختیار تلفن می­کند.

س- تیمور بختیار .

ج- تیمور بختیار. به او تلفن می­کنند والاتبار به خانم من هم خبر می­دهد اگر فلان­کس خودش را فوراً معرفی بکند به شما قول می­دهم که بعد از چند روز آزاد خواهد شد. این خبر مذاکرات والاتبار در مورد بنده را نمی­دانم چه کسی به چه کیفیت به رئیس شهربانی آن­وقت که اسمش یادم نیست، اطلاع می­دهد. او هم به این فکر می­افتد که من از طریق او معرفی بشوم و او واسطه­ی کار ما باشد. صبح همان شب که خانمم آمد و مرا از مخفیگاهم به خانه­ی یکی از خویشاوندان برد، رئیس شهربانی به منزل آن خانم تلفن کرد که جناب دکتر سنجابی چرا خودش را به ما معرفی نمی­کند که ما وسیله آزادی ایشان باشیم، ما دیدیم که این خبر انتشار پیدا کرده است. ناچار از همانجا به والاتبار تلفن کردیم و خود او با اتومبیلش آمد به همان منزلی که من بودم و مرا همراه خود به منزلش برد. بلی یادم آمد، رئیس شهربانی سپهبد علوی بود.

س- علوی­کیا یا علوی مقدم؟

ج- بله. سپهبد علوی مقدم رئیس شهربانی بود. والاتبار مرا به منزل خودش برد و پیاده کرد، گفت: «شما اینجا ناهار میل کنید من به دربار خدمت اعلی‌حضرت می­روم». او به دربار رفت و در حدود یک ساعت بعدازظهر آمد و تقریباً ساعت چهار بعدازظهر به فرماندار نظامی که تیمور بختیار بود، تلفن کرد و او سرهنگی را با یک اتومبیل به منزل والاتبار فرستاد. اتومبیل خود من هم همانجا بود. برای اینکه نشان بدهند که نسبت به من سوءنیتی ندارند، گفتند: «اگر میل دارید سوار اتومبیل خودتان باشید». من سوار اتومبیل خودم و آنها همراه من، مرا به سازمان ارتشی پشت قصر قجر بردند، همانجایی که معمولاً زندانیان سیاسی جبهه ملی را نگاه می­داشتند. من این بار فقط در حدود چهار روز در زندان ماندم. در همان ایام شاه عازم خوزستان شد و سپهبد بختیار را هم همراه خود برد. صبح روز پنجم به منزل من تلفن کردند که برایم اتومبیل بفرستند. مرا اول به محل اداره­ی کل شهربانی که دفتر حکومت نظامی هم آنجا بود، بردند. سرتیپ شعشعانی معاون سپهبد بختیار مختصر صحبتی با من کرد و بعد اجازه دادند که به منزل خود برگردم.

مهندس حسیبی هم در همان ایام از اختفا بیرون آمد و رفت به قم متحصن شد. در آنجا او را گرفتند و به همان محل که من بودم آوردند و بعد از چند روز آزاد کردند.

مهندس زیرک­زاده هم مدتی در زندان باقی ماند و بعد او را نیز آزاد کردند. از جمله کسانی که در روز کودتا با دکتر مصدق زندانی شده بود، دکتر شایگان و مهندس رضوی و دکتر صدیقی را با هم محاکمه و محکوم کردند. بعد از محاکمه­ی بدوی آنها مدتی آزاد می­شوند و سپهبد هدایت از طرف شاه با آنها ملاقات می­کند و از آنها می­خواهد که وفاداری خود را نسبت به شاه اعلام بکنند و در واقع یک نوع توبه­نامه­ای بدهند و یا اظهار ندامتی بکنند.

س- بله. آن­موقع گرفتن توبه­نامه مد بود.

ج- دکتر شایگان و مهندس رضوی جواب­های خشکی به سپهبد هدایت می­دهند. او به آنها می‌گوید: «شاه واقعاً حق دارد هر چه با شما بکند». ولی دکتر صدیقی که می­داند چگونه حرف‌هایش را از روی حساب و سنجیده بزند رضایت سپهبد را جلب می­کند. در نتیجه، دکتر شایگان و مهندس رضوی هر کدام به سه سال حبس محکوم می­شوند ولی دکتر صدیقی برائت حاصل می­کند. دکتر شایگان هم مدتی در زندان بود ولی بعد آزاد شد و اجازه گرفت و به آمریکا آمد و تمام مدت در آمریکا بود تا اینکه چند سال پیش فوت کرد. روانش شاد.

در مدتی که بنده در اختفا بودم، جریان نهضت مقاومت ملی صورت گرفت و این نهضت مقاومت با همت آیت‌الله زنجانی تشکیل شد، در واقع او کارگردان آن بود و رفقای ما هم که آزاد بودند با او ارتباط داشتند. آنها روزنامه­های مخفی و اعلامیه­هایی منتشر می­کردند و دست به فعالیت­ها و حرکت­هایی زدند. ولی متأسفانه با اینکه کوشش زیادی کردند و با اینکه واقعاً آیت‌الله زنجانی از این حیث حق بزرگی دارد که در آن­موقع نگذاشت صدای اعتراض مردم ایران به کلی خاموش بشود و تحرکی به وود آورد، چه در میان بازاری­ها و چه در طبقه جوان و چه در احزاب، ولی خود آیت‌الله زنجانی هم در آن جریان دستگیر شد و این نهضت مقاومت به جایی نرسید و به­تدریج حکومت کودتا و شاه بر امور مملکت مسلط شدند.

بعد از کودتا، چه کاشانی و چه بقایی و چه حائری­زاده و مکی با زاهدی ملاقات­هایی کردند، برای اینکه آنها هم جزو عناصر مخالف با مصدق و برای خود در پیروزی کودتا حقی و سهمی قائل بودند. آنها کوشش کردند مجلس هفدهم را که دورانش تمام نشده و دکتر مصدق قبل از خاتمه عمر قانونی آن را به وسیله رفراندوم تعطیل کرده بود، دوباره باز کنند. ولی سرلشکر زاهدی توجهی به آنها نکرد و از آنجا معلوم شد که آنها فقط آلت و اسباب دست و یا به قول دکتر بقایی چوب­بست روی بنا بودند و بعد از آن که کودتاگران بر کار خودشان مسلط شدند، آنها را به کلی دور انداختند و مورد بی­اعتنایی و تحقیر قرار دادند. بقایی و مکی را اصلاً راه ندادند، نسبت به کاشانی هم که ادعا و فعالیتی داشت شروع به بد گفتن کردند. در روزنامه­های آن زمان از قول سرتیپ جهانبانی وزیر کشور زاهدی، من که در اختفا بودم، می­خواندم که می­گفت: «سیدی به نام کاشانی به نام ابوالقاسم کاشانی هوچی‌گری و عوام­فریبی و خرابکاری می­کند» و بدین­ترتیب، دست کاشانی را هم به کلی از مداخله در امور کوتاه کردند و همه­ی آنها منفور از جانب ملت و مردود از طرف دستگاه دیکتاتوری به گوشه­های فراموشی خزیدند و در واقع به کیفر گناه و خیانتی که مرتکب شده بودند، از دست همان اشخاصی که برای آنها خدمت می­کردند، رسیدند و مزه­اش را هم چشیدند.

س- آقای دکتر، من شنیدم که بعد از ۲۸ مرداد کاشانی مریض بود و بیمار بود و شاه یک­بار به ملاقات او رفت. شما از این موضوع اطلاعی دارید؟

ج- بله این را بنده اطلاع دارم. این خیلی بعد بود. موقعی بود که کاشانی مریض و در حال احتضار بود. ظاهراً اگر اشتباه نکرده باشم قائم­مقام‌الملک رفیع که آن­موقع حیات داشت، به شاه خبر می­دهد و واسطه می­شود که شاه دیداری از کاشانی بکند. شاه هم به دیدن او می­رود.

س- در همان خانه­ی پامنارش؟

ج- نخیر. گویا در بیمارستان بوده است. شاه آنجا می­رود و همان رفیع یا کس دیگری که همراه او بوده به کاشانی ندا می­زند که اعلی‌حضرت هستند به دیدن شما آمده­اند. ولی کاشانی پشتش را به شاه و رو به دیوار می­کند. شاه هم یکی دو بار صدایش می­زند. بعد کاشانی سرش را بلند می­کند و می­گوید: «من چه خدماتی نسبت به شما انجام دادم و چه نیکی­ها در حق شما کردم و شما سزای عمل من را این­طوری دادید». این حکایتی است که من هم شنیده­ام ولی از واقعیتش به­طور کامل خبر ندارم. ناقل آن برای من آقای نصرت‌الله امینی بود.

بعد از اینکه دولت کودتا تصمیم گرفت که مجلس هفده دیگر قابل گشایش نیست و شتاب داشتند بر طبق تعهداتی که به گردن گرفته­اند هر چه زودتر قرارداد جدید نفت را انگلیس­ها و آمریکایی­ها منعقد کنند، درصدد برآمدند که به سرعت مجلس دیگری را کاملاً موافق میل خودشان تشکیل و ترتیب بدهند، انتخاباتی کردند و بعضی از افراد جدید از قبیل درخشش و جزایری را هم توی این مجلس وارد کردند. البته همه­ی انتخابات با مداخله دولت بود و مجلس جدید را تشکیل دادند. آقای دکتر علی امینی هم وزیر دارایی زاهدی و نماینده دولت ایران در مذاکره با شرکت نفت انگلیس و با شرکت­های نفت کنسرسیوم بود و آن قرارداد معروف کنسرسیوم را منعقد کرد. قرارداد مذکور به کلی مخالف و مناقض قانون ملی شدن نفت بود و آن را برای مدت طولانی دیگری بر ملت ایران تحمیل کردند که به­طور تحقیق مسئولیت آن با شاه و زاهدی و امینی بود که هر سه در آن آلت دست و گناهکار بودند. عذر آنها فقط این است که ما مجبور بودیم و چاره­ای جز این نداشتیم ولی این عذر قابل قبول نیست. اگر یک حکومت ملی بر سر کار بود و اگر آنها واقعاً مقامی و پایگاهی در میان ملت می­داشتند، می­توانستند مقاومت کنند و نتایج بهتری از آنچه که به وسیله آن قرارداد گرفتند، به دست بیاورند.

س- آقای دکتر، من در رابطه با همین قرارداد یک سؤال داشتم. برای اینکه خیلی­ها این قرارداد را با آن پیشنهادی که بانک جهانی به دکتر مصدق کرده بود، مقایسه می­کنند و می­گویند که در آن­موقع لااقل امکان این بود که چنین پیشنهادی را قبول بکنند. من اول اینکه یک مقداری توضیح بفرمایید راجع به آن پیشنهاد بانک جهانی و چرا دکتر مصدق آن را نپذیرفت، کسانی که با پذیرفتن آن مخالف بودند چه کسانی بودند؟ من شنیدم یکی از کسانی که مانع از این شد که آن را مصدق بپذیرد، مهندس حسیبی بود. اگر ممکن است در این مورد توضیح بفرمایید.

ج- عرض کنم در آن زمان انتخابات دوره­ی هفده مجلس شورای ملی در جریان و زمانی بود که من رفته بودم کرمانشاه و مدت سه ماه من در آن شهر ماندم تا انتخابات تمام شد. در آنجا استحضار پیدا کردم که از طرف بانک جهانی آمده­اند و مذاکراتشان با دولت بر این اساس است که بانک جهانی موقتاً اداره نفت جنوب ایران را در دست بگیرد و یک قسمتی از درآمدهای آن را به عنوان خسارت شرکت کنار بگذارد و بقیه را به یک ترتیبی به ایران بدهد. دکتر مصدق و نمایندگان ایران نظرشان بر این بود که بانک جهانی قبول کند که این عمل را به نمایندگی از طرف دولت ایران می­کند. بانک جهانی هم جوابش این بود که اساس اختلاف بر سر این است. از طرفی شرکت نفت می­گوید که این عمل دولت ایران غیرقانونی بوده و خودش را صاحب این مؤسسه و دارای امتیاز نفت جنوب ایران می­داند و از طرف دیگر، دولت ایران هم به موجب اختیارات قانونی که برای خودش قائل است اداره امور نفت را ملی اعلام کرده است. اگر ما قبول بکنیم که به نمایندگی از ایران اقدام می­کنیم مثل این است که به کلی حرف و ادعای شرکت را رد کرده­ایم. بنده هم اطلاع دارم کسی که بیش از همه در این­باره اصرار داشته مهندس حسیبی بوده که در این خصوص نظر و رأی او در شخص دکتر مصدق خیلی مؤثر بود ولی آن مذاکرات تنها مذاکرات مربوط به نفت بود که بنده در آن شرکت نداشتم، زیرا در آن مدت در تهران نبودم.

س- برای فعالیت­های انتخاباتی بود؟

ج- بله. برای فعالیت­های انتخاباتی بود.

س- به نظر شما آنچه که شما اطلاع دارید آیا صحیح بود که آن را می­پذیرفتند یا اینکه آن جوری که استدلال شد پذیرفتن آن مخالف با اصل ملی شدن صنعت نفت بود؟

ج- بنده خیال می­کنم که آن جریان هم بهانه دیگری بود برای اینکه به یک کیفیتی ملی کردن نفت را خنثی کنند و مصدق چاره­ای نداشت جز اینکه آن پیشنهاد را رد بکند. این هم یکی از تدابیری بود که استعمارگران می­خواستند از راه انحرافی و غیرمستقیم همان عمل شرکت را ادامه بدهند. به هرحال، به آن موضوع من شخصاً زیاد وارد نشدم و پیشنهادها را هم مطالعه نکردم و چیزهایی که دولت ایران در مقابل آنها عرضه کرده بود، ندیدم. وقتی که من از امر انتخابات فراغت پیدا کردم و به تهران برگشتم این مطلب به کلی پایان یافته بود.

س- خیلی متشکرم. پس برگردیم به همین قرارداد امینی-پیچ.

ج- امینی این قرارداد را منعقد کرد و این قرارداد به کلی مخالف نه تنها با روح، بلکه با متن قانون و اصول ملی شدن نفت بود. بعضی از افراد نمایندگان همان مجلس در این مقام بودند که در برابر آن ایستادگی و مخالفت کنند. از آن جمله می­دانم یکی از آنها دکتر جزایری بود و دیگری محمد درخشش. درخشش هم مانند مکی محرمانه با مهندس حسیبی ارتباط پیدا می­کند. مهندس حسیبی اطلاعاتی در اختیار او می­گذارد و به او می­گوید که شما از این اطلاعات و اوراق به شرطی می­توانید استفاده کنید که تمام آنها را مورد استفاده قرار بدهید نه بعضی از آنها را. درخشش شبه مخالفتی در مجلس نشان داد ولی با تأکید و دستوری که شاه به همه­ی آنها صریحاً داده بود، احدی از آنها جرأت نکرد در مقام اعتراض و مخالفت با آن قرارداد ننگین برآید. تمام این جریان در زمانی بود که همه­ی ما در اختفا و زندان بودیم.

وقتی که قرارداد مذکور به تصویب مجلس فرمایشی رسید و خارجی­ها رضایت خاطر پیدا کردند. از طرفی سپهبد زاهدی می­خواست از این وضع استفاده کند و موجبات بسط و ادامه­ی قدرت خود را فراهم آورد و از طرف دیگر شاه او را در برابر خودش خطری احساس می­کرد و بنابراین درصدد برآمد که پایه او را هم در نزد خارجی­هایی که طرفدارش بودند و هم در داخل ارتش سست کند. کسی را که به­تدریج در مقابل او علم کرد همان سپهبد بختیار و دستگاه حکومت نظامی سپهبد بختیار بود. موقعی که بنده در اوایل سال ۱۳۳۴ آزاد شدم و به منزل آمدم در همان چند روزی که در زندان بودم از خود آن افسرهایی که می­آمدند و از من بازجویی می­کردند و صورت استنطاقی ترتیب می­دادند، می­شنیدم که می­گفتند ما ارتشیان با زاهدی ارتباطی و میانه­ی خوبی نداریم. از آنجا بنده فهمیدم که در بین دستگاه شکاف افتاده است.

س- آقای دکتر، یادتان هست که افسران بازجوی شما چه کسانی بودند؟

ج- یک سرهنگ بود که اسم او را به خاطر ندارم. خود او به من خبر داد که آقای مهندس حسیبی را هم به همان زندان آورده و در جای دیگری به او جا داده­اند و منتظر هستند که من آزاد بشوم و او را به همان اتاقی که من بودم بیاورند.

در همین زمان بود که فدائیان اسلام هم تحت تعقیب قرار گرفتند و عده­ای از آنها بر اثر سوءقصدی که به حسین علا شد، دستگیر و محاکمه و اعدام شدند. بعضی از آنها را آن­طور که شنیدم خود سپهبد بختیار شخصاً اعدام کرده بود. کشف سازمان توده در ارتش محاکمه و اعدام کثیری از سران آنها هم در این زمان اتفاق افتاد.

س- آقای دکتر، آقای دکتر کیانوری بارها در یادداشت­ها و صحبت­هایش گفته­اند که در روزهای قبل از ۲۸ مرداد مرتب با دکتر مصدق در تماس بودند و حتی به دکتر مصدق گفتند «ما افسرانی در حزب توده داریم که می­توانند از دولت ملی طرفداری و حمایت کنند» ولی دکتر مصدق نپذیرفت. آیا شما هیچ اطلاعی از این رابطه دکتر کیانوری با دکتر مصدق دارید؟

ج- نخیر. هیچ اطلاعی در این­باره ندارم و دکتر مصدق هیچ چیز درباره این موضوع به من نگفت. ولی خبردارم که یک نفر در داخل توطئه­گران و کودتاچیان بود که با دکتر مصدق ارتباطی داشت و شبانه در ساعت­های دیروقت از تلفن مخصوص مصدق با او تلفنی مذاکره می­کرد.

س- یعنی به مصدق اطلاع می­داد.

ج- بله. اطلاعاتی به مصدق می­داد. بنده متحیر هستم که اگرآن شخص بر طبق دستور کودتاچیان عمل نمی‌کرد، چطور مصدق نتوانست جای زاهدی را با عوامل شهربانی و عوامل ارتشی­اش پیدا کند و او را دستگیر کند که آنها نتوانند به توطئه­ی خودشان ادامه بدهند.

س- آیا دولت دکتر مصدق هیچ اطلاعی از وجود سازمان نظامی حزب توده داشت؟

ج- گمان نمی­کنم. یا تا جایی که من می­دانم مصدق اطلاعی از این موضوع نداشت. تا اینکه دامنه اختلاف شاه با زاهدی بالا گرفت. در بهار سال ۱۳۳۴ یعنی همان سالی که در اوایلش من آزاد شدم. چند ماه بعد حکومت زاهدی سقوط کرد و آقای علی امینی هم که عاقد قراردد و وزیر دارایی او بود به عنوان سفیر ایران به واشنگتن فرستاده شد. بعد از سقوط زاهدی حکومت دیکتاتوری فردی شاه علنی و آشکار شد.

بعد از زاهدی اگر درست خاطرم باشد و اشتباه نکنم برای مدت موقتی حسین علا نخست‌وزیر شد و بعد از او دکتر اقبال به نخست‌وزیری رسید و چندین سال نخست‌وزیر گوش به فرمان بود. در دوران نخست‌وزیری اقبال بود که جلوه­گری­ها و ظاهرسازی­های شاه آغاز شد و دست به تشکیل دو حزب دروغی و ساختگی دولتی ملیون و مردم زد. حزب اکثریت ملیون که باید اقبال اداره­کننده و رهبرش باشد و حزب به ظاهر اقلیت مردم که با امیر اسدالله علم بود. روابط آمریکا و دولت ایران در این موقع بسیار خوب بود. با سر کار آمدن حکومت زاهدی بلافاصله قریب پنجاه میلیون دلار در اختیار دولت او گذاشتند و در چند سال اول، در همان دو، سه سال اول مجموعه­ی کمک­هایی که دولت آمریکا به ایران کرد قریب به پانصد میلیون دلار رسید که برای آن زمان وجه بسیار قابل توجهی بود.

س- اینجا که صحبت از وجه و کمک آمریکا فرمودید من به یاد مطالبات ایران از دولت شوروی افتادم. ما تقریباً بعد از جنگ بین­الملل دوم دو بار، دو بارش را من به تحقیق اطلاع دارم و تاریخشان را هم همین جا دارم، از طرف مقامات دولت ایران از دولت شوروی تقاضا شده بود که آن طلب دولت ایران را بپردازند ولی آنها تقریباً بی­اعتنایی به این درخواست دولت ایران کردند و زمان دکتر مصدق هم یک چنین تقاضایی شده بود که البته ندادند ولی بعد در زمان زاهدی دادند. ولی حزب توده در همین دوران اخیر جزوه­ای منتشر کرده بود به قلم آقای جوانشیر و در آن جا مدعی شده است که دولت شوروی می­خواست که طلاها را به دولت مصدق تحویل دهد و مشغول مذاکره بود که در واقع کودتا انجام گرفت. من می­خواستم ببینم اطلاعات شما در این مورد چیست؟

ج- سؤال خوبی است. در مسئله ملی شدن نفت و موضع­گیری دولت شوروی نسبت به ایران …

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: هیجدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱۴

ج- در مسئله ملی شدن نفت دولت شوروی کمکی به ایران نکرد، حاضر برای خرید نفت از ایران نشد و حتی قاضی شوروی هم در دیوان لاهه به عنوان تمارض شرکت نکرد. مسلم بود بر ما که مذاکرات پس پرده و ارتباطات دولت انگلیس و ساخت و پاخت آن دولت با روسیه طوری بوده که روس­ها در این مورد کمکی به ایران نکند. نه تنها دولت شوروی بلکه دولت­های دیگر اقمار شوروی هم حاضر نشدند که برای خرید نفت ایران اقدام و از این جهت کمکی به رفع مشکلات ایران بکنند.

ما بر طبق همان قراردادی که شما اشاره کردید، مبالغی طلا در روسیه داشتیم و این طلاها اگر در آن زمان در اختیار ما می­گذاشتند بسیار کمک به ما می­کرد و اگر در این­باره گفته­اند که شوروی­ها می­خواستند بدهند یا مذاکراتی در جریان بود که بدهند تا آنجا که من اطلاع دارم دروغ است آنها کاملاً مماطله می­کردند و حاضر به پرداخت طلاهای ایران نمی­شدند تا زمانی که یک حکومت غیرملی کودتایی و دیکتاتوری بر سر کار آمد. آن­وقت بود که آنها حاضر شدند این طلاها را به ایران بدهند.

در تمام مدت تجربه سیاسی زندگی‌ام این­طور استنباط کرده­ام که دولت شوروی با عوامل مرتجع ایران و با عوامل دیکتاتوری ایران سر مدارا و سازش بیشتر دارد تا با عناصر ملی و سازمان­های ملی و حکومت ملی که مردم پشتیبانش باشند و خواهان استقرار دموکراسی و حکومت مردمی در ایران باشند، شوروی­ها همیشه روی ترش نسبت به نهضت­های ملی جمعیت­های ملی و سازمان­های ملی و آزادی­خواه ما داشته­اند. شاید استراتژی سیاسی اینها بر این است در کشورهایی که مورد نظر و سیاست آن­هاست باید افراد، عناصر و یا جمعیت­هایی را که مورد توجه­ی ملت هستند، آنها را به هر ترتیبی که ممکن باشد، ملکوک و متهم کنند و یا بی­قدر و ارزش جلوه بدهند تا توجه مردم از آنها برگردد ولی با عناصری که مرتجع هستند و خیانتکار هستند و با دستگاه­های دیکتاتوری که در میان مردم منفور هستند، مدارا کنند زیرا آنها را در موقع لازم به آسانی می­توان کوبید، به­خصوص که این نوع حکومت­های فاسد و دیکتاتوری غالباً وابسته به سیاست­های خارجی دیگری هستند و مدارا و سازگاری با آنها ممکن است جزء بند و بست­های تقسیم مناطق بین ابرقدرت­ها باشد. این بود که دولت شوروی بنابر سازش محرمانه با انگلیسی­ها نسبت به نهضت ملی ایران و حکومت دکتر مصدق خوش­بین نبود و جمعیت­های وابسته به آن مرتباً در مطبوعات خود و تظاهرات خود علیه نهضت ملی ایران شعار می­دادند و کارشکنی می­کردند. تأخیر آنها در پرداخت وجوهی که دین قانونی آنها بود، آن هم جزئی از آن ساخت و پاخت آنها با سیاست خارجی بود. حاضر نشدن آنها و اقمار سیاسی آنها برای خرید نفت ایران آن هم جزئی از همان سیاست بود.

س- بعد طلاها را به دولت زاهدی تحویل دادند؟

ج- بله. آنها را به دولت زاهدی تحویل دادند.

س- صحبت می­فرمودید راجع به کمک آمریکایی­ها به دولت زاهدی.

ج- بله. آمریکایی­ها به دولت­های ایران از آن به بعد شروع به کمک­هایی کردند. در همین زمان بود که در کشورهای عربی حرکت­ها و هیجاناتی پیش آمد. نهضت ناصری ظاهر شد، بعد از آن انقلاب عراق پیش آمد که شاه ایران را سخت نگران و متوحش کرد. محمدرضا شاه نسبت به نهضت­های ملی و ناسیونالیسم عربی به کلی مخالفت و بدبین بود و برعکس با کشورهای سلطنتی عربی که طرف توجه مردم هم نبودند، مثل حکومت عربستان سعودی، سلطنت هاشمی عراق و پادشاهی اردن و پادشاه مراکش حسن رابطه و دوستی نزدیک داشت. مخصوصاً با ناصر که در آن­موقع محرک و باعث یک نهضت ناسیونالیسم عربی شده و جوششی در جوامع عربی به وجود آورده بود، جداً سر مخالفت داشت و خطراتی را که احتمالاً از جانب آنها ممکن بود متوجه ایران و همچنین منافع کشورهای غربی بشود، گوشزد می­کرد و در مقام این برمی­آمد که ایران را از لحاظ تسلیحات تقویت بکند. آمریکایی­ها در ابتدا تا حدی مقاومت می­کردند، ولی فشار شاه و تحولاتی که در نواحی خلیج و در کشورهای عربی رخ می­داد، آمریکایی­ها را هم کم و بیش وادار کرد که به تقاضاهای شاه تسلیم بشوند و درباره فروش اسلحه و دادن کمک­ها با او کنار بیایند.

در همین مواقع یعنی قبل از انقلاب عراق بود که اتحادیه پیمان بغداد صورت گرفت با شرکت دولت­های ترکیه، ایران، پاکستان و عراق. شما می­توانید حدس بزنید که عامل اصلی این اتحادیه و پشتیبان خارجی آن بیش از آنکه آمریکایی­ها باشند، انگلیس­ها بودند. انگلیس­ها بودند که این پیمان را به وجود آوردند و تا آنجایی که من اطلاع دارم گویا آمریکایی­ها حتی به شاه نصیحت و راهنمایی می­کردند که وارد این پیمان نشود ولی شاه با توصیه دولت انگلیس و راهنمایی و فشار آن دولت وارد این پیمان شد و به جمع آنها پیوست.

در آن زمان­ها در آمریکا نسبت به ایران به وسیله مطبوعات و به وسیله عناصر مختلف نظریات مختلفی ابراز شده است. روزنامه نیویورک تایمز از جمله روزنامه­هایی بود که همیشه علیه نهضت ملی و ملیون ایران سم­پاشی و برعکس از شاه جانبداری می­کرد. ولی در محافل دانشگاهی آمریکا افرادی مثل ریچارد کاتم به دفاع از مردم ایران و ملیون ایران برخاستند. کتاب او را بنده خواندم که از کودتا، از دیکتاتوری، از استبداد شاه، از خرابی ایران، از فسادی که در ایران رواج یافته و از نارضایی که در میان مردم پیدا شده، صحبت کرده است.

عبدالناصر در سال ۱۹۶۰ روابط سیاسی­اش را با ایران قطع کرد. علت آن هم این بود که ایران محرمانه و مخفیانه با اسرائیل روابط داشت. از این زمان به وسیله ناصر و عناصر تندرو و عرب تبلیغاتی علیه ایران شروع شد و پان‌عربیسم تبلیغاتش را شامل خلیج­فارس و خوزستان ایران هم کرد بدان حد که احمقانه خلیج­فارس را خلیج عربی و خوزستان را عربستان نامیدند. چنین تبلیغات جاهلانه پان‌عربیسم که باعث می­شد ملت­های مسلمان مشترک­المنافع خاورمیانه اعم از عرب و ایرانی و ترک را نسبت به یکدیگر بدبین و حساس بکند، فرصت مناسبی به شاه ایران داد که موضع سیاسی خود را مستحکم­تر و در انظار سیاست­های خارجی موجه­تر بکند. به­خصوص از زمانی که در عراق هم انقلابی صورت گرفت و سلطنت هاشمی به آن وضع فجیع سرنگون شد و حکومت انقلابی عراق در مقام تصرف کویت برآمد. همه این عوامل باعث می­شد که شاه بیش از پیش در مقام تقویت نیروی نظامی خود برآید و سیاست­های خارجی هم به تقاضاهای او تسلیم بشوند.

اما در این مدت هفت سال که بر حکومت کودتا و رژیم دیکتاتوری گذشته بود، هیچ­گونه اقدام مؤثری در اصلاحات داخلی و توسعه­ی اقتصادی و رفع بی­عدالتی­های اجتماعی صورت نگرفته بود. دیکتاتوری شخصی شاه و مداخله­ی روزافزون خانواده­ی او در امور اداری و تجاری و زمین­داری و غیره باعث شده بود که در افکار عمومی به جای آنکه تنها رئیس دولت و وزرا  و متصدیان فاسد امور را مسئول و منفور بدانند، اعتراض و بدبینی و بدگویی بیشتر متوجه شخص شاه و خانواده­ی سلطنتی بشود. با ظاهرسازی­ها و اظهارنظرهای عوام­فریبانه و توخالی شاه درباره­ی دموکراسی و انفصال قوای حکومت و تأسیس دو حزب مصنوعی دولتی اقلیت و اکثریت و تقسیم بی­اساس کرسی­های مجلس بین آن­ها، سردرگمی تازه­ای برای متصدیان امور به وجود آمده بود.

در اواخر حکومت دکتر اقبال که عمر مجلس نوزدهم به پایان رسیده و می­بایستی انتخابات جدید صورت بگیرد افراد و عناصری که مصنوعاً در حزب اقلیت­ جا داده شده بودند، انتظار داشتند که عواطف ملوکانه شامل آنها بشود و اکثریت حکومت را در دست بگیرند. به این ترتیب، خود شاه برحسب شیوه­ی عادی‌اش در دستگاه حکومت شکاف و دودستگی به وجود آورده بود. ظهور این اختلافات و تناقضات و درماندگی دولت در دست زدن به اصلاحات و توسعه نارضایی­هایی عمومی و پیشامد نزدیک انتخابات جدید ما را متوجه ساخت که باید از فرصت استفاده کنیم و از کنج اختفاء و بی­حرکتی بیرون آییم و به نفع آزادی و استقلال مملکت فعالیت خود را از سر بگیریم.

س- «ما» که می­فرمایید منظور شما رهبران ملی است؟

ج- یعنی رهبران ملی. در تمام این مدت هفت، هشت سال در واقع بعد از اینکه آن نهضت مقاومت ملی خنثی شد و اثری نکرد، برای ما دیگر امکان فعالیتی نبود، جز جلسات مهمانی بزرگ یا کوچک که گاهی با یکدیگر داشتیم. در اواخر زمان حکومت دکتر اقبال نارضایی­های مردم به قدری تظاهر کرده بود که به­تدریج آمریکایی­ها هم متوجه این مطلب شدند، متوجه توسعه فساد در دستگاه دولتی و فقر مردم ایران و نارضایی‌های عمومی شدند و اصلاحاتی می­خواستند.

از اواخر زمان دکتر اقبال بود که طرح بسیار ناقص و واقعاً صوری به نام طرح اصلاحات ارضی علنی شد. در آن­موقع، عوامل آمریکایی که در ایران بودند با کمک­های بالنسبه وسیع مالی و تسلیحاتی که به ایران می­کردند، متوجه این نکته شده بودند که در ایران باید نسبت به طبقه محروم و مظلوم و کشاورزان اصلاحاتی اساسی به عمل بیاید و فشاری که از ناحیه آنها وارد می­آید دولت وقت و شاه را وادار کرده بود که در این موضوع دست به اقداماتی بزنند طرح ظاهرفریب و توخالی دکتر اقبال پاسخی به این فشارها بود.

در همین اواخر سپهبد بختیار هم به هوس­هایی افتاده بود، شاید در حدود سال ۱۳۳۸ بود که او نیز می­خواست به قدرت دستیابی پیدا بکند و اختلافاتش با شاه و با حکومت به­تدریج ظاهر می­شد. او به وسیله سازمان امنیت نوبنیاد که در اختیار داشت برای خودش در ارتش قدرتی به وجود آورده و در مقام این بود که شاید از بعضی از عناصر جبهه ملی هم استفاده کند و وسیله­ی عمده­اش در این خط پسرعمویش دکتر بختیار بود. از جمله کارهایی که در آن­موقع، در همان اواخر حکومت دکتر اقبال صورت گرفت تشکیل کمیته­ای به نام کمیته­ی طرفداری از کشورهای آفریقایی و آسیایی بود که دکتر بختیار در آن شرکت داشت.

س- دکتر شاپور بختیار؟

ج- بله و بنده را هم دعوت کردند و من هم چند مدتی در آن عضویت داشتم.

س- این کمیته را چه کسی تشکیل داده بود آقا؟ اصلاً این کمیته را چه کسی پیشنهاد کرده بود؟

ج- شخصی که این کمیته را می­گرداند، آقای دکتر اعتبار بود که زمانی هم وزیر شده و هوای زمامداری در سر داشت و یک عده افراد را هم جمع کرده بود که هیچ عمل مفید و مؤثری از آنها در کمک به مردم آسیایی و آفریقایی ساخته نبود؟

س- اسم کوچک آقای دکتر اعتبار یادتان نیست؟

ج- نخیر. اسم کوچکش یادم نیست.

س- سمت دولتی هم داشت؟

ج- در آن تاریخ سمت دولتی نداشت ولی چندین بار وزیر شده و حتی داعیه­ی نخست‌وزیری هم داشت.

س- شما اطلاع دارید که این کمیته در واقع فکر چه کسی بود و چه کسی از آن حمایت می­کرد؟

ج- من احتمال کلی می­دهم که در پشت سر این کمیته سپهبد بختیار قرار داشت و به همین جهت هم بعد از یکی دو جلسه من دیگر پا به آن کمیته نگذاشتم و در جلسات آن شرکت نکردم و دوامی هم نیاورد. در همین مواقع بود که سپهبد بختیار سفری به آمریکا کرد و من متوجه بودم که او در پی توطئه و اقداماتی است و می­خواهد وسایلی برای خودش فراهم بکند و یقین کردم که این مسافرت بختیار به آمریکا تقریباً پایان کار او خواهد بود و همان­طور هم شد.

س- اینطور که شایع است گویا ایشان در آمریکا با بعضی از مقامات آمریکایی صحبتی علیه شاه کرده و پیشنهاداتی کرده بود که مقاماتی این موضوع را به شاه اطلاع دادند.

ج- بله. آن­طور که معلوم است به آمریکا آمده و پیشنهاد کرده بود که بایستی شاه را بردارند و رژیم دیگری بر سر کار بیاید و گویا آمریکایی­ها هم روی خوشی به او نشان نداده و این مطلب را هم به شاه اطلاع داده بودند که همان باعث پایان کار او شد.

س- شما در این مدت، همزمان با این جریانات هیچ جلساتی بین خودتان یعنی رهبران جبهه ملی، هیچ ملاقات­هایی داشتید، مذاکراتی داشتید؟

ج- ما تقریباً به طور مرتب ماهی یک جلسه مهمانی داشتیم که در این جلسه در حدود هفده یا هیجده نفر به عنوان نهار با هم جمع می­شدیم.

س- آقای دکتر شاپور بختیار هم جزو این گروه بود؟

ج- دکتر شاپور بختیار هم بعضی اوقات بود.

س- شما هیچ­وقت از آقای دکتر شاپور بختیار در این زمان شنیدید که یک اظهارنظر مثبتی نسبت به تیمور بختیار کرده باشد؟

ج- بله. دکتر شاپور بختیار با تیمور خیلی نزدیک بود. البته اگر سپهبد بختیار توطئه­ای در نظر داشته و با شاپور در میان گذاشته بود، او آنها را به من نمی­گفت. ولی من می­دانستم که بختیار با او ارتباط دارد و او مخصوصاً به بختیار سفارش کرده بود که با من نزدیک و مرتبط باشد. در همان ایام قدرت سپهبد بختیار به خاطر دارم که روزی سرهنگی از سازمان امنیت به منزل من آمد.

س- اسم سرهنگ یادتان هست؟

ج- نخیر هیچ یادم نیست. به من گفت: «خواهشی از شما داریم که به خط خودتان یک سطر چیز بنویسید». بنده فهمیدم که باید چیزی در جریان باشد که این مطلب را به من پیشنهاد می­کنند. بنده فقط یک سطر یا دو سطر شعر نوشتم از آن جمله ظاهراً این شعر بود:

ما نگوییم بدو میل به ناحق نکنیم          جامه­ی کس سیه و دلق خود ازرق نکنیم

س- شعر از حافظ است.

ج- بله شعر حافظ است. چند روز بعد همان افسر آمد و گفت: «شما را باید ببرم خدمت سپهبد بختیار». بنده قدری نگران شدم. مرا به دفتر خود بختیار برد، برعکس نگرانی دیدم که بختیار فوق‌العاده با ادب و احترام و خوش­رویی جلو آمد. معلوم شد که نشریه­ای یا نامه­ای به دست آنها افتاده بود که در آن علیه شاه ناسزا گفته شده و به شاه رسیده بود و گفته بودند که این خط بنده است و خواسته بودند در آن باب تحقیقی بکنند و با نمونه خط من تطبیق نمایند. در آنجا خود بختیار به من گفت: «اشتباهی بود که ما نسبت به شما کردیم و من خواستم امروز از شما در این موضوع عذرخواهی بکنم».

س- من متوجه نشدم. یعنی یک اعلامیه­ای، یک شب‌نامه­ای منتشر شده بود؟

ج- درست نمی­دانم. یک شب‌نامه بوده و یا یک نامه که به کسی نوشته شده و در آنجا نسبت به شاه ناسزاگویی شده بود. شاه هم گفته بود: «در این موضوع تحقیق کنید که این خط فلان­کس هست یا نیست». در واقع من هم نفهمیدم چه بود، نامه بود، شب‌نامه بود، به کسی نوشته شده بود هیچ خبر ندارم. سپهبد بختیار از من عذرخواهی کرد و در خاتمه گفت فلان­کس ما عقیده به شما داریم، ما به جبهه ملی…

س- همان­موقع که مصدر کار بود؟

ج- همان­موقعی که در مصدر کار بود. گفت: «ما عقیده­ای به شما داریم از رفقای شما از جبهه ملی باید استفاده بشود. از همین زمانی بود که آن کمیته­ی آفریقا و آسیا هم تشکیل شده و پیدا بود که او می­خواهند علاوه بر همه­ی کارها و تشبثاتش یک نوع همکاری و ارتباط هم با جبهه ملی به وجود بیاورد. ارتباط بنده و ملاقات من با او فقط همان یک دفعه بود و دیگر هم مطلبی در این خصوص بیان نشد و شاپور هم که اغلب اوقات با من بود، چیزی درباره­ی او نمی­گفت. البته نسبت به پسرعمویش خیلی دوستی داشت. در زمان حکومت دکتر مصدق که سپهبد بختیار سرهنگ بود و او را فرمانده تیپ کرمانشاه کردند، شاپور بختیار به من تلفن کرد و او را به منزل من آورد که در آنجا اظهار سرسپردگی و خدمت به دستگاه دکتر مصدق بکند و من هم در خدمتش از او پشتیبانی بکنم. با این نیت به منزل من آمد و به کرمانشاه رفت ولی خود او یکی از افرادی شد که در توطئه کودتا با زاهدی همراهی و همکاری کرد و از افراد و عناصر کودتاچی بود.

س- قرار بود که اگر کودتا در تهران موفق نشد آنها از کرمانشاه بیایند و تهران را بگیرند؟

ج- بله. برخلاف آنکه به منزل من آمد و آن تعهد و آن قول و قرار را داد، در کرمانشاه آن کارها را کرد که دوستان من در کرمانشاه از جریان او خبردار شدند و آمدند به من خبر دادند و من هم موضوع را به دکتر مصدق گفتم.

س- بعد از اینکه تیمور بختیار با شاه یاغی شد و خیال به اصطلاح کارهایی را در سر داشت، در آن زمان از روابط شاپور بختیار و سپهبد تیمور بختیار شما هیچ اطلاعی دارید؟

ج- هیچ اطلاعی ندارم.

س- آن­موقع شاپور بختیار کوششی نمی­کرد که محبوبیتی برای بختیار، برای سپهبد بختیار در داخل جبهه ملی ایجاد بکند؟

ج- هیچ. هنوز جبهه ملی در این زمان تشکیل نشده بود.

س- تشکیل نشده بود ولی جلساتی داشتید.

ج- جلساتی به طور مهمانی خصوصی چندنفری، گاهی آن ناهار ماهی یک­بار، در این­باره وارد مذاکره و بحثی نمی­شد. درواقع، حقیقتش هم این بود که در جبهه ملی خوش­بینی نسبت به سپهبد بختیار وجود نداشت و هیچ­کس حاضر نمی­شد به دام او بیافتد و هیچ­کس حاضر نمی­شد درباره­ی رابطه­ی با او پیشنهاد و یا اظهارنظری بکند.

س- ولی من این سؤال را از این نظر می­کنم که در مه ۱۹۶۵ وقتی من در نیویورک بودم یک آقایی به نام جمشید بختیار که یکی از اقوام نزدیک بختیارها بود، کوشش زیادی داشت به نام جبهه ملی محبوبیتی برای تیمسار بختیار در میان عناصر ملی به وجود بیاورد. اطلاع دیگری هم دارم که آقای عباس عاقلی­زاده مسئولت تشکیلات جامعه سوسیالیست­های نهضت ملی ایران که رهبرش خلیل ملکی بود، نامه­ای از سپهبد تیمور بختیار دریافت کرده بود. آن­موقعی که او در عراق بود، برای داریوش فروهر و آن نامه را به داریوش فروهر رسانده بود که دستگاه سازمان امنیت اطلاع پیدا کرد و او را به همین جرم دستگیر کرد. شما از آن نامه اطلاعی دارید؟

ج- نخیر. هیچ اطلاعی ندارم و حالا از جنابعالی می­شنوم. بنده فقط استنباطم این بود که سپهبد بختیار در آن­موقع به این هوس و سودا افتاده و در داخل ارتش عناصری را با خودش همراه کرده و توجه بر این داشته که بتواند از عناصر جبهه ملی استفاده کند، ولی جبهه­ی ملی هیچ­وقت چه در زمانی که او در ایران بود و چه بعد از آنکه از ایران خارج شد ارتباطی با او نداشت. در جریان فعالیت جبهه ملی دوم باز مسائلی راجع به این موضوع وجود دارد که من باید بعداً توضیحات مفصلی راجع به آن بدهم.

س- آقای دکتر برمی­گردیم به زمان نخست‌وزیری دکتر مصدق و ورود شما به کابینه دکتر مصدق. اگر لطف بفرمایید و جریان آشنایی خودتان را با دکتر مصدق و اینکه چگونه دکتر مصدق شما را به کابینه دعوت کرد، برای ما توضیح بفرمایید.

ج- عرض کنم بنده دکتر مصدق را قبل از اینکه به اروپا برای تحصیلات بروم، در دوره­ی محصلی هم خدمتشان می­رسیدم و می­شناختم و ارتباط و ارادتی به ایشان داشتم در انتخابات آن دوره هم، ما که دانشجو بودیم، در حدودی که امکان داشت کمک می­کردیم و برای دکتر مصدق و حسین علا و امثال آنها که آن­موقع وجاهت ملی داشتند خدمت می­کردیم.

موقعی هم که بنده می­خواستم به اروپا بروم برای مشاوره خدمت ایشان رفتم و راجع به ترتیب تحصیل و ترتیب زندگی در اروپا راهنمایی از ایشان خواستم و ایشان به بنده تعلیمات و دستورات و راهنمایی­هایی چه از جهت ترتیب درس خواندن و استفاده از کتاب­ها و چه از جهت نظم زندگی شخصی و خوراک و غیره دادند. بنابراین، ما با ایشان این ارتباط را از پیش داشتیم و او را به عنوان یک رهبر ملی از دوره­ی دانشجویی می­شناختیم. بعد از اینکه بنده از فرانسه برگشتم، ایشان در آن زمان زندانی و تحت نظر بودند و دیگر ما با ایشان ملاقاتی نداشتیم تا زمانی که رضاشاه سقوط کرد. وقتی رضاشاه سقوط کرد، در جریان سال­های ۲۳-۱۳۲۲ بنده به­طور مکرر خدمت ایشان می­رسیدم تا اینکه در جریان انتخابات دوره­ی چهاردهم ما دیگر علناً جزء کارگردانان ایشان شدیم. بعد هم موقعی که ایشان در مجلس بودند و ما حزب میهن را تشکیل دادیم، به­طوری که روز پیش توضیح دادم، ایشان را به حزب میهن دعوت کردیم و در آنجا در حضور خودشان سخنرانی کردیم و مواردی پیش می­آمد که به دیدن ایشان می­رفتیم و با ایشان ملاقات می­کردیم. دکتر مصدق نظر مرتبی در زندگی اجتماعی داشت، غیرممکن بود کسی نامه­ای به او بنویسد و او به آن نامه جواب ندهد. غیرممکن بود کسی که به دیدن او برود و او به یک کیفیتی به بازدیدش نیاید. بنده به خاطر  دارم که حتی در دوران دانشجویی هم و قبل از رفتن به فرنگ، ایشان به صورت بازدید به منزل من آمدند و در همین دوره­ی بعد از رضاشاه هم که بنده مکرر خدمت ایشان می­رسیدم ایشان چندین بار بازدید فرمودند و در بعضی از مجالس ختم که ما داشتیم شرکت می­کردند. بنابراین، ارتباط و پیروی بنده نسبت به ایشان ارتباط و پیروی قدیم و ثابتی بود. این بود که موقعی که ایشان به حکومت رسیدند، بنده چون جزو همکاران قدیم و سابق و جزء جبهه ملی ایشان بودم، تقریباً یقین داشتم که بنده را به یک کیفیتی در حکومت خودشان شرکت خواهند داد.

س- با آشنایی نزدیکی که شما با دکتر مصدق داشتید وقتی دکتر مصدق می­خواست وزیری برای کابینه انتخاب بکند، دنبال چه مشخصاتی در افراد می­گشت؟

ج- دکتر مصدق اول اشخاصی را می­خواست که جزو عناصر بدنام و مشهور به ارتباط با خارجی­ها نباشند و در بین مردم مشهور به وطن­پرستی و آزادی­خواهی و پاکدامنی باشند. البته اینجا شما ممکن است یک سؤال از من بکنید و من به آن سؤال مقدر شما همین جا می­توانم جواب بدهم که آیا واقعاً در کابینه اول مصدق هم همین کیفیت در همه­ی وزرایش وجود داشت؟ نخیر، در کابینه اول مصدق خود او آشکارا به ما می­گفت: «آقا ما باید از اینها برای پیشرفت کارمان استفاده کنیم.» یک عده­ای از افراد را که جزو مبارزین و مجاهدین آزادی­خواهی و وطن­دوستی نبودند حتی شهرت خوبی هم نداشتند، یا مشکوک و یا متهم بودند به اینکه ممکن است ارتباطی با خارجی­ها داشته باشند وارد کابینه کرد و برعکس در کابینه­های بعدش مصدق کوشش داشت از جوانان خوش­نام و از تکنسین­های وارد در کار استفاده بکند و افرادی را که مشکوک بودند و یا سوءظنی نسبت به آنها وجود داشت، دیگر راه نمی­داد.

س- دکتر مصدق چه استفاده­ای می­توانست از این آدم­ها بکند؟ مثلاً از آدم­هایی مثل جواد بوشهری که وزیر راه بود و دیگران که در کابینه اولش بودند و خود شما هم می­دانید که چندان آدم­های خوش­نامی نبودند چه استفاده­ای می­توانست بکند؟

ج- شاید تصور می­کرد این کلمه­ی شاید حرفی است که بنده می­زنم نه نظر آشکاری که آقای دکتر مصدق گفته باشد. شاید تصور می­کرد که این افراد می­توانند وسیله­ی تأمینی باشند که ما در سیاست خارجی دشمنی با هیچ دولت و ملتی نداریم و نمی­خواهیم با دشمنی با آنها در مقام ملی کردن نفت خود بربیاییم، بلکه می­خواهیم از حقوق خودمان استفاده کنیم و در عین حال روابط دوستانه هم با حفظ استقلال خودمان با آنها داشته باشیم. که در یک مورد گفت: «آقا ما باید در این دوره از این جور افراد استفاده بکنیم».

س- آیا ممکن است گفت که این علت هم بود که دکتر مصدق واقعاً آمادگی برای نخست‌وزیری در آن­موقعی که به او پیشنهاد شده بود، نداشت یعنی از قبل چنین چیزی را پیش­بینی نمی­کرد و برنامه­ای برای این کار نداشت که یک عده آدم­های هماهنگ را قبلا در نظر گرفته باشد برای ورود به کابینه؟

ج- این فرمایش شما هم درست است. مسلماً انتخاب دکتر مصدق برای نخست‌وزیری و قبول نخست‌وزیری او بر حسب تصادف بود، فرصتی پیش آمد که مصدق به ناگهان از آن استفاده کرد و شانه از بار خدمت به وطن خالی نکرد، ولی مقدماتی هم برای تهیه حکومت خودش به هیچ­وجه فراهم نکرده بود و جز یک عده از افرادی از ما که در خدمتشان بودیم، افراد دیگری را در نظر نداشت و چند نفر دیگر هم که از عوامل اصلی نهضت بودند در مجلس گرفتار بودند و دکتر مصدق می­خواست آنها در مجلس بمانند و در آنجا از وجودشان استفاده بشود و الا مصدق در آن موقع نسبت به مکی فوق‌العاده عقیده و حرف­شنوی داشت، نسبت به بقایی هم همین­طور حق­شناسی و احترام داشت. اگر موضوع استفاده از مقام وکالت و مبارزه او در آن کرسی نبود و بقایی می­خواست مصدق به هیچ­وجه مضایقه نمی­کرد که او را در همان کابینه اولش وارد بکند و به همین ترتیب بود نسبت به دکتر شایگان و بعضی دیگر از نمایندگان جبهه­ی ملی.

س- چه کسانی غیر از دکتر مصدق در انتخاب وزرای دکتر مصدق اعمال نفوذ می­کردند؟

ج- بر حسب موارد مختلف اشخاص مختلف.

س- چه اشخاصی مثلاً؟

ج- مثلاً یکی از آنها گاهی خود بنده بودم، گاهی دکتر شایگان بود. خیال می­کنم یکی دیگر از آنها مکی و گاهی مهندس حسیبی بود و همچنین بعضی از رفقای حزب ایران ما برای اشخاص فنی که مورد نیاز  بودند، اظهارنظر می­کردند.

س- ولی این اظهارنظر بیشتر جنبه­ی مشورت داشت؟

ج- فقط و فقط مشورت. خود ایشان در مقام مشورت برمی­آمدند و می­پرسیدند. مثلاً فرض کنید مهندس معظمی را آوردند وزیر کردند که از رفقای ما بود.

س- رفقای حزب ایران؟

ج- بله. مثلاً جهانگیر حق­شناس را آوردند و وزیر کردند که بسیار وزیر شایسته­ای بود و یکی از رفقای ما بود یا مهندس زیرک­زاده را کفالت و معاونت وزارتخانه­ای دادند که یک جوان بسیار آراسته، مرتب و منظم و پاکدامنی بود. یک مقداری وجود همین اعضای حزب ایران موضوع حسادتی در بین سایر جمعیت­ها و دوستان و رفقای دیگر ما در فراکسیون می­شد و حال اینکه واقعاً این­طور نبود که مصدق آن افراد را به عنوان نماینده حزب ایران انتخاب بکند و حتی در بسیاری از موارد هم دلخوری­ها و اعتراضات و ایراداتی نسبت به حزب ایران داشت. بنده به خاطر دارم در زمانی که وکیل مجلس بودم در خراسان در دوره حکومت دکتر مصدق، عده­ای از رفقای حزب ایران ما را زندانی یا تبعید کردند که من در مجلس پیشنهاد کردم آن قانونی را که به دولت و به وزارت کشور اجازه می­دهد که افراد مزاحم و ناراحت را برای مدت موقتی تبعید کنند قانونی که اصولاً برخلاف دموکراسی و آزادی است لغو بکنند، حتی به خود آقای دکتر مصدق هم عرض کردم که آقا ما که در خدمت شما و طرفدار شما هستیم چرا استانداران و فرمانداران شما ما را این‌قدر اذیت می­کنند.

س- این قانون امنیت اجتماعی بود؟

ج- بله. قانون امنیت اجتماعی. بنده پیشنهاد کردم که این قانون را لغو کنند، کسی که در مقابل من پا شد و دفاع از آن قانون و علیه بنده صحبت کرد، شمس قنات­آبادی بود.

س- این صحبت هست که بعضی­ها می­گویند که اصولاً نطفه­ی سازمان امنیت در زمان دکتر مصدق بسته شد با تصویب همین قانون امنیت اجتماعی. نظر شما در این مورد چیست؟

ج- نخیر. بنده با چنین نظری به هیچ­وجه موافق نیستم. سازمان امنیت فکر خارجی­ها بود و به وسیله آمریکایی­ها و اسرائیلی­ها و با کمک و مشورت آنها به وجود آمد و هیچ­گونه ارتباط با قانون امنیت اجتماعی نداشت. به­علاوه، آن قانون امنیت اجتماعی قبل از حکومت دکتر مصدق تصویب شده بود.

س- خیلی متشکرم. من اسامی این وزرای کابینه اول دکتر مصدق را یک به یک برای شما می­خوانم. شما اگر لطف بفرمایید شرح حال مختصری راجع به هر کدام از اینها بگویید و یک موقعیتی را توضیح بفرمایید که هر کدام از اینها یک نقشی در این موقعیت داشتند که در واقع بتواند معرف شخصیت فردی و کارایی آنها به عنوان یک وزیر باشد. اولی‌اش آقای علی هیئت وزیر دادگستری است.

ج- آقای علی هیئت، می­دانید از پیرمردان دوران مشروطیت بود و او کسی بود که به نمایندگی از طرف آیت‌الله خراسانی از نجف به ایران برای تبلیغ در ایلات و عشایر و افراد نسبت به جانبداری از مشروطیت آمد و در مشروطیت نقشی داشت و بعد در دادگستری ایران مقام مهمی واجد بود و روی‌هم‌رفته شخص موجه محافظه­کاری شناخته می­شد. درباره­ی اینکه آیا ارتباط با جایی داشته یا نداشته، بنده اطلاعی ندارم و از این جهت نمی­توانم در این خصوص مطلبی اظهار کنم که خدای نخواسته تهمت ناروائی باشد.

س- شما با خصایص شخصی و قابلیت اداره­ی امور به عنوان یک وزیر چیزی از او به خاطر  ندارید؟

ج- نخیر. یک مرد خیلی مدیر و اداری نبود، در میان خانواده­اش خیلی محترم بود و آذربایجانی­ها نسبت به او احترام داشتند، ولی اینکه شخصیتی مبتکر و مدیر باشد، بنده چنین چیزی از او ندیدم و در کابینه مصدق هم برجستگی مشخصی نداشت.

س- آقای باقر کاظمی وزیر امور خارجه .

ج- باقر کاظمی یکی از بهترین، پاک­ترین و منظم­ترین و داناترین رجال سیاسی ایران بود. ایشان درست است که در زمان شاه وزیر خارجه بودند، در زمان محمدرضا شاه مدتی سناتور بودند، ولی آنچه را که بنده از ایشان سراغ دارم، در وزارتش آدم بسیار منظم در اداره­ی تشکیلاتی جمعیت هم فوق‌العاده منظم بود. مدتی هم کارهای جبهه ملی را او اداره می­کرد. آدم بی­غرض و پاکدامن و درستکاری بود. چه در وزارت آقای دکتر مصدق و چه در مبارزات جبهه ملی بنده جز صداقت و صفا چیزی از ایشان ندیدم. خاطرات بسیار خوب و نیک از ایشان دارم و واقعاً از دست رفتن او ضایعه بزرگی برای ما بود.

س- ممکن است یکی دو تا از آن خاطراتتان را یا حداقل یکی از آنها را بفرمایید که معرف شخصیت او به عنوان یک فرد و در ضمن لیاقت او به عنوان یک وزیر بوده باشد.

ج- مرحوم کاظمی را هم بنده در وزارت دارایی­اش قبل از دکتر مصدق می­شناختم و دیده بودم و خود من هم زیردست او بودم. هم در مدتی که در وزارتخانه بود، دیده بودم و در مدتی که او وزیر خارجه دکتر مصدق و با هم همکار بودیم اعتماد و اعتقاد و خوش­بینی زیادی نسبت به بنده داشت. مطلبی که درباره­ی خاطره­ی ایشان هست بعداً که راجع به تشکیلات جبهه­ی ملی دوم و اختلافاتی که بین ما پیش آمد، توضیحاتی می­دهم که شاید بیشتر معرف ایشان باشد.

س- آقای سرلشکر فضل­الله زاهدی وزیر کشور. چرا ایشان را آوردند توی کابینه؟

ج- سرلشکر زاهدی در دوران مبارزه جبهه­ی ملی و در موقع انتخابات دوره شانزدهم که رئیس کل شهربانی بود، علی­رغم رزم­آرا و علیه رزم­آرا که تمایلات دیگری داشت، با ملیون همراهی کرد و مصدق به عنوان قدردانی از او، او را وارد کابینه کرد.

س- اتهاماتی راجع به ایشان بود که در آن بلوای روز ۲۳ تیر که حزب توده به پا کرده بود، به عنوان اعتراض به ورود هاریمن به ایران آقای فضل­الله زاهدی هم دستی در آن قضیه داشت. شما اطلاعی راجع به این موضوع دارید؟

ج- اطلاعی بنده در این مورد ندارم.

س- آقای سپهبد نقدی وزیر جنگ.

ج- بنده ایشان را هیچ نمی­شناختم.

س- محمدعلی وارسته وزیر دارایی.

ج- محمدعلی وارسته از مدیرکل­های وزارت دارایی و از آدم­های سابقه­دار و منظم و خوشنام بود. با سمت وزیر دارایی ریاست هیئت نمایندگی ایران را در مذاکرات با هئیت خارجی که راجع به نفت به ایران آمده بود، داشت ولی در آن مذاکرات بسیار محافظه­کار و بی­دست و پا بود.

س- مذاکرات درباره؟

ج- همان هیئتی که با استوکس و هریمن راجع به نفت به ایران آمدند. در آن مذاکرات می­دیدم که او چقدر آدم بی­دست و پا و بدون ابتکاری است.

س- آقای جواد بوشهری وزیر راه.

ج- آقای جواد بوشهری مردی فعال و هشیار و متحرک بود و خیلی آمد و شدها داشت. ولی در میان مردم متهم به ارتباطاتی بود.

س- آقای دکتر حسن ادهم وزیر بهداری.

ج- جزو رجال قدیمی و از خانواده معروف دکترهای تهران بود.

س- شما خاطره‌ای که معرف شخصیت ایشان به عنوان وزیر باشد ندارید؟

ج- او خیلی کاردان و فعال نبود، در یکی از دوره­های انتخابات هم رئیس انجمن نظارت شد ولی نه مرد مبارزی بود و نه در میان مردم به عنوان رجل ملی شناخته می­شد.

س- آقای یوسف مشار وزیر پست و تلگراف.

ج- آقای مشار جزو جبهه ملی بود و با آقای دکتر مصدق هم همراهی داشت و در تحصن و در مبارزات هم شرکت کرد و بعد می­دانید برای دوره­ی هفدهم که به عنوان نامزد جبهه ملی از تهران انتخاب شد. او از اولین افرادی بود که علیه مصدق در گروه مخالفین ما قرار گرفت و او بود که آن جمله­ی معروف را در مجلس گفت. گفت: «این مجلس مرکب است از یک عده­ای مجذب «یعنی ما» و عده­ی دیگر مرعوب».

س- آقای ضیاءالملک فرمند وزیر کشاورزی.

ج- بسیار مرد شایسته و خوبی بود. از خانواده قره­گوزلوی همدان در مدتی هم که با دکتر مصدق بود باصفا رفتار کرد. بنده از ایشان چیز فوق‌العاده در سیاست و در عمل ندیدم، ولی کار بدی هم از ایشان نشنیدم.

س- آقای محمدابراهیم امیرتیمور کلالی وزیر کار. چرا آقای دکتر مصدق ایشان را وزیر کار کردند؟

ج- امیرتیمور در جریان مجالس گذشته دو، سه بار صحبت­ها و سخنرانی­ها به نفع ملیون و علیه دستگاه­های حکومت کرد که در میان مردم حسن تأثیر داشت. او تمایلات ملی نشان می­داد و بعد از مصدق هم در جبهه ملی ما شرکت کرد و عضو جبهه ملی بود.

س- جزو جبهه ملی دوم؟

ج- بله در جبهه ملی دوم هم بود. منتها هر زمان که زمینه را بد می­دید به یک کیفیتی کنار می­کشید. به هرحال، در حقش این امید بود که بتواند جزو افراد ملی و مقاوم باشد.

س- ولی مسئله این است که برای یک وزارتخانه بسیار مهم، مثل وزارت کار، چرا آقای دکتر مصدق ایشان را انتخاب کرده بود؟

ج- آن روزهای اول دکتر مصدق برنامه­ای برای قانون کار و برای کارگرها نداشت. بعداً در کابینه دومش بود که به خدمات اجتماعی و امور مربوط به کارگران و کشاورزان پرداخت و برای آنها وزرا  جدید انتخاب کرد.

س- آقای شمس­الدین امیرعلایی وزیر اقتصاد.

ج- شمس­الدین امیرعلایی از اعضای مؤثر جبهه ملی همیشه بود و همیشه باقی ماند و در خدمت دکتر مصدق هم صفا نشان داد و هیچ­وقت از ایشان جدا نشد. مردی بود که در خدمات مختلف اداری‌اش هم با درستی عمل می­کرد، به­طوری که هیچ نقطه ضعفی از ایشان ندیدیم.

س- آیا شما هیچ به اصطلاح موقعیتی را به خاطر می­آورید که توضیح آن بتواند نمودار کاردانی ایشان به عنوان وزیر اقتصاد باشد؟

ج- نخیر. بنده چیزی به خاطرم نمی­آید، ولی ایشان وزارتخانه­های مختلف داشتند مانند وزارت کشاورزی، وزارت کشور و وزارت دادگستری.

س- این را من فعلاً در اولین کابینه دارم می­پرسم.

ج- نخیر. خاطره فوق‌العاده­ای از آن جهت ندارم.

س- به تغییر کابینه می­رسیم. این فعلاً مربوط به کابینه اول دکتر مصدق است.

ج- نخیر.

س- آقای دکتر حسین فاطمی معاون نخست­وزیر.

ج- دکتر حسین فاطمی قبل از اینکه به اروپا برود و قبل از اینکه تحصیلاتی بکند و مجدداً به ایران برگردد، فعالیت­های سیاسی داشت. حتی چندگاهی ظاهراً با سیدضاءالدین هم ارتباط و همکاری داشت ولی از آغاز فعالیت جبهه ملی که روزنامه باختر امروز را به وجود آورد، از همان روز اولی که شروع به کار کرد تا روزی که حکومت مصدق ساقط گردید بنده این شهادت را می­دهم که نه قدماً و نه قلماً و نه لفظاً هیچ­گونه خطایی و انحرافی از او ندیدم. مردی بود شجاع و بی­باک و شاید همین بی­باکی و گستاخی و بددهنی­اش باعث نابودی او شد. زیرا در مدتی که وزیرخارجه بود با شاه هم ملاقات کرده و در ملاقات با او گستاخی نشان داده بود. حتی به شاه گفته بود که اگر شما نخواهید نخست‌وزیر بشوید مصدق نمی­خواهد پادشاه بشود. دکتر فاطمی مرد بسیار باارزشی بود. در جهت همکاری­های جبهه ملی هم با ما و با احزاب دیگر جبهه ملی با اینکه عضو هیچ­یک از آنها نبود، هیچ­وقت عملی که مخالف دوستی و وفا و صفا باشد، از او دیده نشد. بنده تا آن حدی که از او اطلاع دارم، این بود. روانش شاد باد.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: هیجدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱۵

س- آقای دکتر ما در جلسه­ی قبل راجع به کابینه دکتر مصدق صحبت می­کردیم و صحبت را راجع به کابینه اول او تمام کردیم. من می­خواهم از شما خواهش کنم که این صحبت را ادامه بدهید و توضیحی بفرمایید راجع به تغییراتی که در کابینه داده شد و تعویض بعضی از وزرا، بنده اسامی آن وزرا را می­خوانم. شما لطف بفرمایید یک شرح حال مختصری درباره آنها به ما بدهید و در عین حال بفرمایید که چرا آن وزرا تعویض شدند و به چه دلیل این وزرای جدید انتخاب شدند و جای آنها را گرفتند. اول زاهدی بود که از کابینه خارج شد و آقای امیرعلایی در ۱۳ مرداد ۱۳۳۰ گویا به وزارت کشور منصوب شد.

ج- آقای دکتر مصدق موقعی که زمام مملکت را در دست گرفت و قبول مسئولیت کرد، رسماً اعلام داشت که دو برنامه بیشتر ندارد. یکی برنامه اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت و دیگر اصلاح قانون انتخابات و به همین دلیل هم در کابینه اول مصدق حتی­الامکان میل داشت از عوامل محافظه­کار استفاده کند، به صورتی که کابینه­اش هم در انظار محافل داخلی و هم در محافل خارجی به صورت یک کابینه افراطی، به صورت یک حکومت افراطی ضدخارجی و ضدسلطنتی جلوه­گر نشود. ولی بعداً به­خصوص بعد از قیام ۳۰ تیر که تقاضای اختیارات فوق‌العاده کرد و برنامه­هایی برای اصلاحات قائل شد، اعتقاد پیدا کرد که باید از وزرای جوان و کاردان و خوشنام استفاده کند. بنابراین، درصدد برآمد که در حدود امکان از این نوع افراد بر سر کار بیاورد.

کابینه­ی بعدی‌اش تمام در روی این خط بودند از آن جمله بود، آقای امیرعلایی. او از افرادی بود که از اول با آقای دکتر مصدق وفاداری نشان می­داد و همیشه در کار و در خدمت ایشان بود و در وزارت کشور هم همین­طور و در وزارت دادگستری و خدمت سفارتش هم به همین ترتیب. وقتی که وزیر دادگستری بود، از طرف عوامل مربوط به کاشانی و فدائیان اسلام تحت تهدید قرار گرفت و فشارهایی بر دکتر مصدق وارد آمد که ناچار شد او را تغییر بدهد و با یک پست خارجی به مأموریت سفارتی بفرستد، ولی او هیچ­وقت از وفاداری نسبت به مصدق کوتاهی نکرد و از او برنگشت.

س- وزیر دارایی آقای وارسته عوض شد و آقای محمود نریمان جای ایشان را گرفتند.

ج- محمود نریمان از مأمورین بسیار پاکدامن، از افراد موجه و از وکلای ملت و از افراد خیلی شجاع و مبارز و بی­باک بود و در کارها و خدمات اداری‌اش در وزارت دارایی و در بانک کشاورزی و در همه­ی خدمات دیگری که مثلاً در ریاست شهرداری تهران داشت، پاکدامنی و درستکاری و استقامت و یک­دندگی نشان می­داد و در میان مردم هم خیلی موجه بود. از این جهت، دکتر مصدق به او توجه کرد و در تشکیلات جبهه ملی دوم هم که ما شروع کردیم، مرحوم نریمان از رهبران مؤثر بود و متأسفانه در همان هنگام فوت کرد و فوت او ضایعه­ی مصیبت­باری برای ما بود و از طرف مردم احساسات عمیقی نسبت به او نشان داده شد و مجلس ختم و تشییع جنازه او در واقع به­صورت یک تظاهر سیاسی بزرگ در تهران جلوه­گر شد.

س- من شنیدم که ایشان در آن­موقع در فقر و تنگدستی هم فوت کردند.

ج- بله. این­طور هم بود و هیچ ثروتی نداشتند.

س- در کابینه ۴ مرداد ۱۳۳۱ آقای امیرعلایی از کابینه بیرون رفتند و آقای عبدالله لطفی وزیر دادگستری شد.

ج- لطفی، از افراد قدیمی وزارت دادگستری و قبلاً هم شاید از دستاربندها و از آخوندها بوده و توی آن جماعت بار آمده بود، ولی مردی رادیکال و پاکدامن و سخت و قوی و انعطاف­ناپذیر در مقابل افراد نادرست و غیرتمند برای اصلاحات بود. واقعاً وقتی که دکتر مصدق ایشان را به وزارت دادگستری آورد و شروع به تصفیه وزارت دادگستری کرد، افراد ناباب را که خوب می­شناخت، کنار گذاشت. تصفیه­های او آن‌چنان درست بود که حتی بعد از حکومت دکتر مصدق که می­خواستند افراد تصفیه­شده­ی آن دوره را دوباره به خدمت دعوت کنند، جرأت نکردند که رانده­شدگان لطفی را انکار بکنند و بر سر کار برگردانند. لطفی، مردی صمیمی بود و هیچ علاقه نداشت که در آن سمت بماند. به خاطر  دارم که دکتر مصدق چندبار به من پیشنهاد کرد که وزارت دادگستری را قبول کنم که به یکی از آنها دیروز اشاره کردم ولی من حاضر برای قبول وزارت نشدم. لطفی هم آن کار را فقط بنابر اصرار دکتر مصدق قبول کرده در طبقه پایین عمارت دادگستری در اتاق کوچکی منزل گرفته بود و در همانجا کارهای خودش را انجام می­داد.

س- آقای حسین نواب وزیر امور خارجه.

ج- بله. آقای حسین نواب که سفیر ما در هلند بود. در زمان مراجعه ما به دیوان لاهه و کوششی که برای معرفی پروفسور رولن کرد و اقداماتی که در آن­موقع به عمل آورد، خیلی مورد توجه دکتر مصدق واقع شد و ایشان را مدتی وزیر خارجه کرد.

س- آقای دکتر صدیقی وزیر کشور شد.

ج- دکتر صدیقی، استاد دانشگاه است و استاد بسیار موجهی در میان دانشجویان و در بین همکارانشان و مردی آزادی­خواه و وطن­دوست هستند. از خصوصیات دکتر صدیقی، یکی این است که به کلی لائیک است یعنی پای­بندی به امور مذهبی و دینی ندارد. ولی بسیار آدم صحیح‌العمل و درستکاری است. وزارت کشورش را تا آنجایی که بنده اطلاع دارم با نهایت صداقت و صفا نسبت به مصدق و با نهایت کاردانی اداره کرد و بعد هم در جبهه ملی همیشه ثابت و استوار بود تا موقعی که جبهه ملی دوم به‌هم خورد. بعد از آنکه جبهه ملی دوم به‌هم خورد، او دیگر در فعالیت­های سیاسی وارد نشد تا زمان انقلاب اخیر که جریان دیگری پیش می­آید که به موقعش از آن صحبت خواهم کرد.

س- آقای دکتر حسابی از کابینه بیرون رفتند و آقای دکتر مهدی آذر به‌جای ایشان وزیر فرهنگ شدند.

ج- دکتر محمود حسابی بر سر جریان دبیرستان البرز و تغییر دادن دکتر مجتهدی که رئیس دبیرستان بود و جانبداری مکی از دکتر مجتهدی با دکتر مصدق اختلاف­نظر پیدا کرد. ضمناً در مورد دکتر حسابی هم باید این نکته را اضافه کنم که تا حدی کج­سلیقه و لجوج هم هستند. بنابراین، وقتی که مجتهدی را تغییر داد بر تصمیمش لجاجت کرد و در میان دانش­آموزان آشوبی به وجود آمد. در آن زمان بنده در کرمانشاه مشغول فعالیت انتخاباتی بودم. سرانجام دکتر مصدق ناچار شد او را از کابینه برکنار کند و دکتر آذر را بیاورد. وقتی دکتر آذر آمد و وزارت فرهنگ را در دست گرفت، یک محیط صفائی در آنجا به وجود آورد، عده­ای از فرهنگیان به کمال او و ادب او به درستی به کاردانی و استقامتش عقیده داشتند و کارش را با نهایت خوبی اداره کرد. او یکی از بهترین وزرای فرهنگ ما بود.

علاوه بر این، دکتر آذر از همان روزهای اول در میان رفقای ملی و آزادی‌خواه و از دوستان بنده و دکتر شایگان بود، به­طوری که در یکی، دو روز پیش صحبت کردم اولین باری که ما حزب میهن را تشکیل دادیم، آقای دکتر آذر از افراد تشکیل­دهنده­ی آن حزب بود و با بنده همکاری داشت. بعداً هم در سازمان جبهه ملی با اینکه هیچ­گونه داعیه خودخواهی نداشت، همیشه با نظم و انضباط و باصداقت و وفاداری و شجاعت عمل کرد، به­طوری که بنده هیچ­قت انحرافی از این مرد بزرگوار ندیدم.

س- آقای بوشهری از کابینه بیرون رفتند و داود رجوی وزیر راه شدند.

ج- بله. رجوی مهندس بود و در بین مهندسین نیک­نام بود و رفقای حزب ایران ما هم او را می­شناختند، ولی بنده او را نمی­شناختم و نمی­دانم واقعاً چه کاری کرد و چه‌کاره بود و چه اقدامات مفید و یا غیرمفیدی کرد. ولی همین­قدر می­دانم که رفقای حزب ایران که غالب آنها مهندس بودند با او آشنایی داشتند. حالا چه کسی او را به دکتر مصدق معرفی کرد و از چه مجرائی وارد کابینه شد، آن را درست نمی­دانم.

س- آقای دکتر ملکی بعداً از کابینه بیرون رفتند و آقای دکتر صبار فرمانفرمایان وزیر بهداری شدند.

ج- بله. آقای دکتر محمدعلی ملکی از همکاران فرزند مرحوم دکتر مصدق در بیمارستان نجمیه بودند.

س- آقای دکتر غلامحسین مصدق؟

ج- بله. همکار ایشان بود و دکتر غلامحسین مصدق با او دوستی نزدیک داشت. به نظر من، احتمال کلی دارد که در ورود او به کابینه دکتر غلامحسین مصدق مؤثر بوده است. اما دکتر فرمانفرمایان در جریانات مبارزات سیاسی ملی مطلقاً نبود با بنده آشنایی مختصری داشت، اما از چه مجرایی و به چه ترتیب وارد کابینه مصدق شد، هیچ اطلاعی ندارم. می­دانید که خانواده فرمانفرمایان با مصدق نسبت خانوادگی نزدیک دارند. او هم یکی از آن افراد بود که در سیاست و در میان مردم شهرت بدی نداشت، اما یک آدم ملی و وارد در مبارزات نبود. در امور اداری و فنی هم نمی­دانم آیا کاری توانست انجام دهد یا خیر.

س- آقای سیف­الله معظمی وزیر پست و تلگراف.

ج- آقای سیف­الله معظمی برادر دکتر معظمی از رفقای حزبی ما در حزب ایران بسیار آدم هوشیار، زیرک، خوش­مشرب و نکته­سنج و خوش­حرف و در عین حال مدیر بود. با نسبتی که با دکتر معظمی و با حسن شهرتی که در میان مهندسین داشت، به آقای دکتر مصدق معرفی شد و کارش را با نهایت خوبی انجام داد، بعد از مصدق هم در تمام حیاتش، خودش و خانواده­اش و خانمش و فرزندانش همه جزو فدائیان و فداکارهای جبهه ملی بودند که اگر یک­وقتی فرصت شد در یکی از صحبت­هایمان راجع به غیرتمندی که خانم او و بچه­های او در جریان انقلاب کردند، صحبت خواهم کرد.

س- آقای دکتر علی امینی از کابینه بیرون رفتند و آقای دکتر علی­اکبر اخوی وزیر اقتصاد ملی شدند.

ج- بله. آقای دکتر علی امینی که سوابقشان را پیش از آن و بعد از آن خیلی داریم و باز هم صحبت خواهیم کرد، ایشان رفتند و آقای دکتر علی­اکبر اخوی آمدند. آقای دکتر علی­اکبر اخوی در فرانسه تحصیل کرده و دکتر شده است و آدمی است بیشتر اهل کسب و کار و تجارت و در این اواخر شرکت تجارتی موفقی داشت و نسبتاً هم به ثروتی رسیده بود. خانواده­­اش از خانواده­های روحانی و خودش مرد بسیار فعالی بود، در وزارت اقتصاد و بازرگانی هم تا آنجایی که بنده اطلاع دارم، خیلی منظم و دقیق رفتار می­کرد، ولی بعد از سقوط کابینه مصدق در جریان فعالیت­های بعدی او دیگر با ما همراه و همکار نبود و به­طور خصوصی دوستی داشت ولی زیر بار مسئولیت فعالیت سیاسی نمی­رفت و در یک امر اقتصادی و شرکت تجارتی وارد شده بود که بیشتر به آن می­پرداخت.

س- آقای دکتر ابراهیم عالمی وزیر کار.

ج- دکتر عالمی هم از رفقای حزبی ما عضو حزب ایران و استاد دانشگاه بود. ایشان هم شاید از طریق دوستان ما و بنابر شخصیتی که داشتند به آقای دکتر مصدق معرفی شدند و در وزارت کارشان با نهایت خوبی عمل کردند و به نظرم همین دکتر عالمی بود که دکتر بختیار را به معاونت خودش برگزید.

س- من شنیدم که آقای دکتر عالمی یکی از شاید بشود گفت تنها وزرای دکتر مصدق بود که در دادگاه دکتر مصدق قرص و محکم نایستاد.

ج- بله. با اینکه حرف خیلی ناسزائی نگفت ولی ضعف نشان داد و گفت: «ما هیچ‌کاره بودیم، کارها را دیگران انجام می­دادند». منظورش ما مشاوران و نزدیکان دکتر مصدق و دکتر فاطمی بود که این البته نقطه­ی ضعف برای او بود که بعداً مردم او را نبخشیدند، گو اینکه بنده این را برای او گناه بزرگی ندانستم.

س- آقای محمدحسین علی­آبادی معاون نخست‌وزیر شدند.

ج- بله او به ظاهر و شاید به معرفی آقای صالح معاون شد، ولی کاری و فعالیتی و اثری نداشت. در هیئت نمایندگی دیوان لاهه هم بود ولی آنجا هم هیچ دخالتی و فعالیتی نداشت و بعد هم که کابینه مصدق ساقط شد هیچ به روی خودش نیاورد که جزو این جریان بوده و دیگر در هیچ فعالیت سیاسی وارد نشد و از استادان بسیار محافظه­کار و دست به عصای دانشگاه حقوق بود تا موقعی که بازنشسته شد.

س- آقای دکتر حسین فاطمی وزیر خارجه شدند که قبلاً راجع به ایشان صحبت کردید. آقای ملک اسماعیلی معاون نخست‌وزیر شدند.

ج- دکتر ملک اسماعیلی هم از همان دکترهای تحصیل­کرده فرانسه و جزو محصلین اعزامی مردی لطیفه­گوی بذال و خوش­صحبت بود و کار اداری‌اش را هم خوب می­رسید و معاون اداری دکتر مصدق بود. بعد هم که حکومت دکتر مصدق ساقط شد به عمل خرابی دست نزد و آلودگی پیدا نکرد، ولی دیگر فعالیت سیاسی هم نداشت و در جریان مبارزات بعدی وارد نشد. با بنده ارتباط نزدیک داشت، دم از همراهی و همکاری می­زد، ولی مرد مبارزی نبود.

س- آقای رجبی وزیر مشاور. اسم کوچک آقای رجبی چه بود؟

ج- الان یادم نیست.

س- و آقای حق­شناس وزیر راه شدند در ۱۹ بهمن ماه ۱۳۳۱.

ج- بله. آقای مهندس جهانگیر حق­شناس هم از افراد حزب ایران و تحصیل­کرده آلمان بود. در جریان این مصاحبه از حزب ایران خیلی اسم بردیم و همین هم به مقدار زیادی باعث ناراحتی و حسادت بعضی از جمعیت­ها و افراد حتی در داخل فراکسیون پارلمانی ما هم شده بود و از نکاتی بود که به مصدق ایراد می­گرفتند. در صورتی که مصدق به­عنوان حزب هیچ­کس را انتخاب نمی­کرد و نظری به حزب نداشت و حتی از فعالیت­های حزب ایران در شهرستان­ها هم نارضایی‌های فراوان داشت، به­طوری که به خاطر دارم موقعی که کشاورز صدر را که از رفقای جبهه ملی بود، استاندار گیلان کرد، اولین حرفی که به او زد این بود: «که خداوند شما را از شر حزب ایران رهایی دهد و دچار شر آنها نشوید».

س- بله. آن­موقع اینجا و آنجا گفته می­شد که حزب ایران حزب وزرا و حزب مدیرکل­ها است.

ج- بله. حق­شناس از رفقای حزبی ما و از رهبران جبهه­ی ملی و یکی از بهترین و مدیرترین و منظم­ترین و عاقل­ترین افراد مبارز ایران بود. در تشکیلات بعدی جبهه ملی هم همیشه شرکت داشت و همیشه از وجودش و راهنمایی­هایش استفاده می­شد و در کارش هم با نهایت درایت و فهمیدگی عمل می­کرد. مرحوم مصدق هم به او خیلی احترام و حرف­شنوی داشت و یکی از عناصر بسیار خوب این دوران ما بوده است.

س- آقای دکتر فرمانفرمایان از کابینه بیرون رفتند و بعد مجدداً آقای دکتر ملکی به وزارت بهداری منصوب شدند. ممکن است دلیلش را توضیح بفرمایید؟

ج- نمی­دانم.

س- آقای طالقانی از کابینه بیرون رفتند و آقای عطائی کفالت وزارت کشاورزی را به عهده گرفتند.

ج- در مورد اینها هم از اینکه چه خصوصیتی در کارشان بود، اطلاع زیادی ندارم.

س- آقای کاظمی از کابینه بیرون رفتند و آقای مبشر وزیر دارایی شدند.

ج- از این هم بنده اطلاع زیادی ندارم.

س- الان می­خواهیم یک مقداری راجع به دکتر مصدق صحبت بکنیم. به عنوان یک فرد، درباره خصوصیات فردی ایشان چه چیزی را شما بیش از همه درباره دکتر مصدق به یاد می­آورید به عنوان خصائص فردی او، نه به عنوان یک مرد سیاسی یا نخست­وزیر، به عنوان یک انسان.

ج- به عنوان انسان یک مرد درستکار، پاکدامن، منظم بود. درستی در ارتباط با اشخاص، در معاملات، در خدمات سیاسی و اداری از صفات ثابت او بود. بنده به خاطر دارم در زمانی که معاون و کفیل اداره­ی کل اوقاف بودم، مرحوم دکتر مصدق موقوفه­ی مادری داشتند به نام موقوفه بیمارستان نجمیه. به شما عرض کنم که در میان هزاران متولی که در ایران داشتیم و ما بودجه­های موقوفات آنها و حساب­های سالیانه­ی آنها را بررسی می­کردیم، هیچ موقوفه­ای نظم و ترتیب و درستی موقوفه نجمیه را نداشت. کتابچه­ی سالیانه حساب او منظم­ترین و مرتب­ترین کتابچه­های حساب بود که خود او حتی از دریافت حق­التولیه قانونی­اش هم خودداری می­کرد. می­دانید که مصدق در دوران وکالتش حقوق نمی­گرفت. در دوران نخست­وزیری‌اش هم حقوق نمی­گرفت و با درآمد شخصی­اش زندگی می­کرد. درستی­اش و پاکدامنی­اش در مورد اقتصادی و مالی از صفات برجسته­اش بود و شاهد آن محبوبیتی بود که به عنوان مالک در ده احمدآباد در میان کشاورزان آنجا داشت که هنوز هم خاطره­ی وی را به عنوان مالک و ارباب گرامی می­دارند.

دیگر آنکه مصدق مرد فوق‌العاده شجاع و یک­دنده بود. موقعی که لازم می­شد یک حرفی را بزند، حرفش را می­زد، از هیچ چیز و از هیچ­کس باک نداشت. نکته­ای که درباره­ی مصدق چه در خارج از ایران و چه در ایران مخالفان او گاهی به صورت تمسخر و گاهی به عنوان بیماری به آن اشاره می­کردند، حالت تشنج و حساسیتی بود که گاه­گاه به او دست می­داد و گریه و اشک­ریزی می­کرد. خیلی­ها تصور می­کنند که آن حالت­ها ساختگی و به اصطلاح صحنه­سازی سیاسی و نمایشی بوده است. بنده باور نمی­کنم، مصدق خیلی حساس بود. به خاطر  دارم یک روزی که وزیر فرهنگ بودم برای امری که الان به خاطرم نیست یک ساعت یا دو ساعت قبل از ساعت تشکیل جلسه­ی هیئت وزرا به منزل آقای دکتر مصدق رفتم. چون هیئت وزرا هم همانجا تشکیل می­شد. وقتی که وارد شدم، آقای دکتر مصدق نبود. یک ربع ساعت بعد آمد، وقتی که آمد دیدم تمام بدنش می­لرزد و غرق عرق است و حالت لرز دارد، در حالی که تابستان بود. به من گفت: «اجازه بدهید فعلاً بیفتم». ایشان را روی تختخوابش خواباندیم و چند تا پتو رویش انداختیم. وقتی که خواستم از اتاقش بیرون بروم و در را ببندم مرا صدا زد و گفت شما نروید و بمانید، نه در آن اتاق یعنی از منزل ایشان بیرون نروم. بنده ماندم. شاید نیم ساعت یا سه ربع ساعت گذشت و من با پرونده­هایم مشغول بودم، دیدم پیشخدمت آمد گفت: «آقا شما را می­خواهند». وقتی که داخل شدم دیدم لباسش را پوشیده، خیسی صورت و عرقش از بین رفته، تکیدگی و فرورفتگی صورتش زایل شده به حالت عادی و منظم آماده­ی کار است. گفتم آقا این چه بود؟

خلاصه این بود که به دربار رفته و با شاه صحبتش شده بود. چه گفته و چه شنیده بود، بنده نمی­دانم. ولی می­دانم بر اثر همان بود که آن حالت به او دست داده بود. بعد خود او به من گفت: «من احوال عجیبی دارم. گاهی شده است که در زمستان به قدری بدنم گرم می­شود که نمی­توانم میان اتاق بخوابم و باید بیرون از اتاق به ایوان سقف­داری بروم که بتوانم بخوابم. برعکس، گاهی در تابستان دچار لرز می­شوم که باید با پتو مرا بپوشانند». این حرفی بود که خود مصدق برای من زد. بنابراین، اینکه در احوال هیجانی وقتی که از مظالم و خیانت­ها و سرسپردگی­های کارگردانان داخلی و توطئه­های پلید سیاست­های خارجی سخن می­راند و فقر و استیصال و اسارت مردم ایران را تشریح می­کرد، چنین کیفیاتی به او دست بدهد و از خود بی‌خود بشود، هیچ غیرطبیعی نبود. مصدق بسیار وطن­دوست بود، اما برخلاف آنکه بعضی از روزنامه­های خارجی و بعضی از انتشارات آمریکایی گفته­اند، گزنوفوب یعنی دشمن خارجی نبود و اعتقاد کامل داشت که ما باید با خارجی­ها ارتباط و همکاری داشته باشیم. در عین اینکه او عامل اصلی و اساسی درماندگی و بیچارگی و فساد ایران را مربوط به انگلیس­ها می­دانست. او این عقیده را داشت و این فکر تنها منحصر به او نبود، در جامعه­ی ایران هم این عقیده را داشتند.

س- من می­خواستم از شما تقاضا بکنم که درباره­ی نقاط قدرت و نقاط ضعف دکتر مصدق هم توضیحاتی برای ما بفرمایید.

ج- بنده خیال می­کنم از نقاط قدرت ایشان یکی استقامتش بود، عقیده­ای که داشت بر آن عقیده ثابت می­ماند و تسلیم نمی­شد و فریب دوستی و خویشاوندی مطلقاً نمی­خورد. گاهی اگر لازم می­شد خویشاوندانش را هم زیر پا می­گذاشت و از دوستانش هم اگر لازم می­شد، صرف­نظر می­کرد.

یکی دیگر از خصوصیات دکتر مصدق این بود که زیاد به تشکیلات حزبی عقیده نداشت و خود او هیچ­وقت قبول عضویت در تشکیلاتی نکرد و چنین عقیده داشت که تشکیلات وقتی بزرگ بشود فساد در آن وارد می­شود و به همین جهت هم در عین اینکه از سازمان­های حزبی جبهه­ی ملی و از پشتیبانی­های آنها بهره­مند می­شد. مع­ذلک در حکومتش از آنها جانبداری و حمایت نمی­کرد. او عقیده داشت که باید افکار عمومی به­طور کلی و تقریباً می­شود گفت به­صورت غیرمتشکل و همیشه آماده و حاضر در صحنه از او پشتیبانی کند. این را بنده نقصی برای او می­دانم. در مبارزات کنونی جهانی باید جمعیت­ها متشکل بشوند، تعلیم پیدا کنند، تربیت پیدا کنند و انضباط داشته باشند و از اصول و عقاید و ایدئولوژی­های حزب­ها و دسته­های مخالف مطلع باشند. یعنی امروزه دموکراسی واقعی به صورت دموکراسی انفرادی که هر فردی به تشخیص خودش در حق رأی شرکت بکند و رأی بدهد، غیرعملی است و منتهی به آشوب و هرج و مرج می­شود. مرحوم مصدق شاید به علت اینکه مربوط به سنت­های قدیمی و از خانواده­های قدیمی بود، زیاد علاقه­ای به امور تشکیلاتی و حزبی نداشت. این را نیز باید اضافه کنم که با کمال تأسف تجربه­های مردم ایران از احزاب تا آن زمان زیاد نویدبخش نبود.

س- آقای دکتر مصدق آیا خودشان یک موقعی عضو آن گروه آدمیت نبودند؟

ج- به نظرم یک مدت محدودی وارد بودند ولی بعد به کلی از آن خارج شدند و دیگر هیچ­وقت وارد جریان حزبی نشدند، شاید در اوایل مشروطیت مرحوم دهخدا و اشخاص دیگر کوشش کرده بودند که او را به تشکیلات دموکرات‌ها وارد بکنند ولی مصدق زیر بار نرفت و همیشه منفرد باقی ماند و تمایلات زیادی به گروه دموکرات­های ضدتشکیلاتی پیرو مرحوم سیدمحمد کمره­ای داشت.

س- شما غیر از این جنبه­ی سیاسی قضیه هیچ نقطه ضعف دیگری در شخص دکتر مصدق به عنوان یک فرد یک انسان سراغ دارید؟

ج- نخیر. نمی­بینم. البته مصدق معصوم نبود و ما و شخص خود بنده در بعضی از موارد با ایشان اختلاف نظر داشتیم.

س- می­خواهم از شما خواهش بکنم که یک مقداری راجع به سبک زندگی مصدق صحبت بفرمایید. شما که اینقدر در منزل ایشان رفت و آمد داشتید، آیا ایشان به تجملات تمایل داشتند یا زندگی ساده را بیشتر می­پسندیدند؟

ج- در مطبوعات و روزنامه­های خارجی، بنده بسیار خوانده و دیده­ام که مصدق را جزء ثروتمندان درجه اول معرفی کرده­اند و حال اینکه او یک ثروتمند خیلی متوسط و عادی بود. مصدق غیر از ده احمدآباد که البته به نسبت دهات دیگر ده بزرگی حساب می­شد و غیر از دو خانه در خیابان کاخ ثروت دیگری نداشت و از درآمد ملک و اجاره­ی خانه­اش زندگی می­کرد. زندگی مصدق بسیار منظم و فوق‌العاده ساده بود. غذای او خیلی ساده بود و شخصاً رژیم غذایی داشت، غذایش ساده کم چربی، کم شیرینی و غالباً برنج ساده با ماست بود. ما مکرر در خانه ایشان غذا خوردیم. از جمله خصوصیت او این بود که غذای افراد و کارمندان اداری که در خانه­اش بودند، حتی غذای پاسبان­ها را از خانه­ی خودش تهیه می­کردند و به آنها می­دادند. اثاثیه و لوازم زندگی‌اش بسیار مرتب و منظم بود، ولی هیچ­گونه زرق و برق و تجملی در آنها دیده نمی­شد. لباس ساده می­پوشید، ولی عقیده داشت که یک رهبر سیاسی وقتی در میان مردم ظاهر می­شود باید منظم و آراسته باشد.

س- آقای دکتر مصدق جلسات هیئت وزیران را چگونه اداره می­کرد؟ خودش ریاستش را به عهده می­گرفت؟

ج- بله. جلسات هیئت وزرا در یکی از اتاق­های خانه ایشان تشکیل می­شد و معمولاً خود ایشان جلسات را از اول تا آخر اداره می­کردند. اتفاقاً در جلوی آن اتاق ایوان بزرگی بود و روبه­روی آن ایوان عمارت بزرگ اصلی خودش بود که به سازمان اصل چهار آمریکایی­ها اجاره داده بود و ماهی شاید چهار تا پنج هزار تومان از آن اجاره می­گرفت و خودش می­گفت: «من بیشتر از این محل زندگی خود را اداره می­کنم». یک روز ما دیدیم که جلوی آن ایوان را که بالکن روبازی بود و درست روبه­روی آن عمارت اصل چهار قرار داشت، تیغه­ی کلفت بلندی به بلندی سه یا چهار متر بالا آوردند و سقفی هم رویش نزدند. به آقای دکتر مصدق عرض کردم آقا این چیست؟ گفت: «آقا جان از آنجا ما را می­زنند». خدا شاهد است این حرف مصدق در روزهای اول نخست‌وزیریش بود. گفت: «آقا جان از آنجا ما را می­زنند» و اشاره به عمارت اصل چهار کرد. اتفاقاً در روز ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در روز کودتا از همان محل بود که تیراندازی به خانه­ی ایشان می­کردند. او سوءظن­ها و پیش­بینی­های عجیب داشت.

س- آیا هرگز شده بود که شاه در جلسه­ی هیئت وزیران شرکت بکند؟

ج- نخیر. تا زمانی که من بودم ندیدم که شاه آنجا شرکت بکند. وزرا هم هیچ­وقت لباس رسمی ملیله­دوزی آن زمان بر تن نداشتند و شاه هم در هیئت وزرا شرکت نمی­کرد و ما هم به دربار نمی­رفتیم. بعد هم تا آنجایی که من اطلاع دارم شاه شرکتی در هیئت وزرا نداشت، فقط خود دکتر مصدق در اوایل گاه­به­گاه پیش ایشان می­رفتند و در اواخر که تأمین جانی نداشت و مطمئن شده بود که سوءقصدی درباره­ی او هست، به دربار هم نمی­رفت.

س- این جلسات هیئت دولت به­طور منظم تشکیل می­شد؟

ج- تا زمانی که بنده بودم، مرتب تشکیل می­شد.

س- رفتاری که آقای دکتر مصدق با وزرای کابینه­اش داشت چگونه بود و چقدر به آنها اختیارات می­داد که شخصاً از جانب خودشان تصمیم­گیری بکنند؟

ج- در کار وزارتخانه­ها وزرا اختیار تام داشتند و با مسئولیت خودشان کارهایشان را اداره می­کردند، مگر اینکه یک موضوع مهمی پیش می­آمد که مورد ایراد و اعتراض و شکایت واقع می­شد. آن­وقت آقای دکتر مصدق رسیدگی و استفسار می­کرد و بعد از آن یا …

س- که تصمیم دسته­جمعی لابد گرفته بشود.

س- یا خود ایشان دستور می­دادند و وزرا را متقاعد می­کردند و یا خود او به توضیح وزرا متقاعد می­شد. هیچ وقت جریان به این صورت نبود که در مقابل وزرا اعمال دیکتاتوری بکند. بسیاری از مسائل هم آن زمان چه راجع به امور فرهنگ و چه راجع به اوقاف بود که بنده تصمیم می­گرفتم و عمل می­کردم و بعد به ایشان گزارش می­دادم و ایشان نیز تأیید می­کردند. یا گاهی بعضی نکته­ها را خود ایشان به بنده گوشزد می­کردند و من البته رعایت می­کردم.

س- چه کسانی بیش از همه مورد اعتماد دکتر مصدق و با او نزدیک بودند و دکتر مصدق درباره­ی امور با آنها مشورت می­کرد؟

ج- در اوایل امر، فردی که خیلی به دکتر مصدق نزدیک بود و مصدق او را مثل فرزند خودش عزیز می­داشت، حسین مکی بود. هیچ­کس مانند مکی به مصدق نزدیک نبود و برگشت او از مصدق عیناً مانند برگشت فرزند از پدرش بود و واقعاً هم ضربت روحی بزرگی بر مصدق وارد آورد. در دوره­ی اخیر شخص دیگری که خیلی در مصدق اثر داشت، حسین فاطمی بود. خوب ماها هم یعنی بنده، دکتر عبدالله معظمی، مهندس حسیبی، دکتر شایگان، جهانگیر حق­شناس و مهندس رضوی و دیگران به سهم خود مؤثر و جزء مشاورین او بودیم، ولی نه اینکه صددرصد حرف­شنوی از ما داشته باشد. در مسائل مربوط به نفت به­خصوص همیشه ما را احضار می­کرد و ما آنجا می­نشستیم و پیشنهادی یا نامه­ای که آمده بود، مطالعه و بحث می­کردیم. جوابی که باید داده بشود تهیه می­کردیم و یا گاهی درباره­ی مشکلات دربار و مجلس با ما مشاوره می­کرد. گاهی که هندرسن سفیر آمریکا با او مذاکره می­کرد ما در اتاق دیگر مشغول مشاوره بودیم. یک­بار یا دو بار نیز ما را با او روبه­رو کرد. به خاطر  دارم که یک­بار هندرسن به ما گفت فرصت دارد از دست شما خارج می­شود. مصدق البته سوءظن هم به اشخاص داشت، ولی تا موقعی که این سوءظن در نظرش به ثبوت نرسیده بود، از صداقت نسبت به افرادی که با او کار می­کردند، مضایقه نداشت.

س- راجع به حسین مکی که گفتید من یادم هست وقتی که حسین مکی از آمریکا برگشته بود، خلیل ملکی در همان کلوب حزبشان یک جلسه­ای تشکیل داد برای ایشان که در آنجا صحبت بکنند و در مقابل حضار از ایشان تقاضا کرد که با دکتر مصدق مخالفت نکنند و به او گفت: «صلاح شما نیست که با این پدر پیر ملت مخالفت بکنید». من یادم هست که در همان جلسه خلیل ملکی پشت بلندگو گریه کرد و این را من در تأیید این صحبت شما دارم عرض می­کنم که فرمودید حسین مکی چقدر به دکتر مصدق نزدیک بود.

آیا ورزای دیگر مصدق هیچ نوع شرفیابی خصوصی با شاه داشتند که از شاه دستوراتی بگیرند؟ مثلاً وزیر جنگ یا وزیر امور خارجه یا وزیر کشور و یا حتی رئیس ستاد ارتش. اینها به­طور خصوصی هم شرفیاب می­شدند و دستوراتی از شاه می­گرفتند؟

ج- در مدتی که بنده وزیر بودم، به خاطر  ندارم که پیش شاه رفته باشم. به خاطر هم ندارم که وزرای دیگر رفته یا نرفته باشند. ولی بعید می­دانم که وزرایی مانند وزیر جنگ و وزیر خارجه با اطلاع دکتر مصدق گاهی پیش شاه رفته باشند، اما اطلاعات دقیقی در این خصوص ندارم. معمولاً وزرا با شاه ارتباط شخصی نداشتند و ارتباط دولت با شاه به وسیله مصدق بود. ولی بعداً که بنده وزارت نداشتم و وکیل مجلس بودم، یک­روز که روز سلام بود به خاطر دارم که ما برای سلام در صف وکلا ایستاده بودیم و بنده هم تازه از لاهه برگشته بودم. وقتی که شاه جلوی صف ما آمد نگاهی به من کرد و گفت: «ما را فراموش کردید؟ مدتی است شما را نمی­بینم» و من بعد از آن به دیدن شاه رفتم. در دوره­ی وکالتم یک­بار یا دوبار شاه را دیدم و بیش از پیش از دیدار خودم با ایشان مأیوس می­شدم. برای اینکه احساس می­کردم که شاه آن خوش­رویی و آن حالت صفا و صداقت پیشین یعنی در اوایل جنگ بین­الملل را ندارد و خودداری می­کند از اینکه خودش را جلوی من باز کند و همین­طور مظنون است که من باطن دلم را برای او باز نمی­کنم. بنابراین، با مسائل کوچک و مسائل انحرافی وقت می­گذرانید. مثلاً وقتی من به دیدن او رفته بودم به ناگهان گفت: «برای جنگل­ها چه فکری کرده­اید؟» خوب این یک سؤال انحرافی بود که با کار من و درگیری­های سیاسی روز هیچ ارتباطی نداشت. من آنجا به شاه محترماً تذکر دادم راجع به استقامتی که در این نهضت و در این امر ملی شدن نفت و ادامه کار نهضت ملی لازم است داشته باشیم و گفتم افراد ضعیف و مرموز و وابسته­ای وجود دارند که ایجاد ضعف و نگرانی و تفرقه می­کنند. اعلی‌حضرت باید مراقب این دسیسه­ها باشند. شاه از حرف­های من ناراحت شد. بعضی از وکلای دیگر مجلس به­خصوص آنهایی که جزء مخالفین مصدق بودند محرمانه حتماً با شاه ارتباط داشتند.

س- نظر دکتر مصدق درباره­ی مجلس به عنوان یک نهاد در مملکت چه بود؟ چه نظری نسبت به مجلس داشت؟

ج- شما می­دانید که مصدق همیشه می­گفت: «هر بلایی که بر سر این مملکت آمده -این را چندین بار گفت- در مواقعی بود که مجلس وجود نداشت». او از تعطیل مجلس و از نبودن مجلس فوق‌العاده نگران بود. ولی از مجلس هفدهم که ما بودیم با اینکه اکثریت داشت، ولی به علت کارشکنی و صف­آرایی که مخالفین می­کردند و تحریکاتی که شاه در بین آنها می­کرد، روحیه­ی فوق‌العاده عصبی و ناراحتی پیدا کرده بود چون یک­بار در ابتدای تشکیل آن مجلس اکثریت مخالفی علیه او به وجود آمده و به قوام­السلطنه رأی تمایل داده بودند. او همیشه نظرش این بود اکثریتی که ما الان داریم، اکثریت واقعی و ثابت نیستند و عده­ای از افراد این اکثریت در باطن با حکومت او مخالفت دارند و در موقع خودش مخالفت خودشان را بروز خواهند داد. بنابراین، با وجود عقیده­ی ثابتی که داشت که باید مجلس همیشه برای اداره­ی امور مملکت باشد و هر پیشامد بدی که شده در مواقعی بوده که مجلسی وجود نداشته و با اینکه معتقد بود حتی یک مجلس بد یعنی مجلسی که به آن صورت متنفذین محلی انتخاب بشود باز از نبودن مجلس بهتر است. با همه­ی اینها که اساس فکرش بود وضع مجلس هفدهم و جریاناتی که پیش آمد او را مجبور کرد که با رفراندومی آن مجلس را تعطیل بکند، ولی این رفراندوک به هیچ­وجه به این معنا نبود که او می­خواست بدون مجلس حرکت بکند. بنده به خاطر  دارم وقتی که رفراندوم صورت گرفت در حضور آقای دکتر مصدق صحبت شد که به شاه بنویسند رأی مردم را درباره­ی انحلال مجلس به وسیله­ی فرمانی تأیید بکنند. بنده در آنجا به آقای دکتر مصدق عرض کردم که احتیاج به چنین فرمانی نیست. گفت: «چه‌کار بکنیم؟» گفتم شما مرقوم بدارید در این موقع که ملت رأی خودش را اظهار داشته و بنابر آراء مردم مجلس منحل شده، مستدعی است بر طبق قانون اساسی فرمان انتخابات جدید را صادر بفرمایید. وقتی که ایشان این فرمان را بدهند، تأیید انحلال مجلس است. ایشان فوراً حرف بنده را تصدیق کردند و نامه به همین صورت به شاه نوشته شد. مصدق گفت: «آقا ببینید مشورت همیشه مفید است» و شاه جوابی به مصدق نداد.

س- آیا این روابط و مسائل و مشکلات بین قوه­ی مجریه و قوه­ی مقننه که مجلس شورای ملی باشد، هرگز در هیئت دولت مورد بحث قرار می­گرفت؟

ج- شما می­دانید که در کابینه اول دکتر مصدق آن­هایی که کارشکنی در کار قوه مجریه یعنی دولت می‌کردند، افرادی مانند جمال امامی بوند که البته کارشکنی­های آنها در هیئت دولت مورد بحث قرار می­گرفت. به علاوه، در برابر توطئه­های آنها ما نمایندگانی مانند مکی و دکتر بقایی و دکتر شایگان و غیره داشتیم که از عهده­ی آنها به خوبی برمی­آمدند و در موارد لازم مورد مشاوره­ی دکتر مصدق قرار می­گرفتند.

در دوره­های بعد هم که بنده وکیل مجلس بودم با وجود این همیشه در جریان مشاورات دکتر مصدق و روابط او با مجلس قرار داشتم و همچنین رفقای دیگر ما دکتر معظمی که نایب رئیس و رئیس مجلس بود، دکتر شایگان، مهندس رضوی، محمود نریمان، مهندس حسیبی و غیره همیشه در جریان مذاکرات و مشاوره‌ها بودند. دکتر مصدق به­علاوه روگردان نبود که با افراد دیگری از نمایندگان مجلس که جزء فراکسیون ما نبودند و حتی با وی مخالفت داشتند، ارتباط پیدا کند.

س- آقای دکترسنجابی، اگر بخواهید به­طور کلی قضاوت بکنید آیا مجالسی که بعد از جنگ بین­المللی دوم در ایران تشکیل شدند، نقشی در واقع در تنظیم و تصویب قوانین داشتند یا نه بحث­هایی که در مجلس در این رابطه می­شد فقط یک چیز نمایشی برای خوشامد مردم بود؟ اگر لطف بفرمایید یک چند تا مثال در این زمینه برای ما بگویید. نمی­دانم کاملاً منظورم را روشن کردم؟

ج- نخیر. کاملاً منظور را نفهمیدم.

س- من می­خواهم بفهمم که آیا درواقع مجلس در این دوره به عنوان یک نهاد مشروطیت، وظیفه­اش را انجام می­داد؟

ج- از چه دوره­ای؟

س- از بعد از جنگ بین­المللی یعنی از بعد از پایان دیکتاتوری رضاشاه، بعد از دوران دیکتاتوری بیست ساله وقتی که مجالسی به وجود آمدند. مثلاً بگوییم از سال ۱۳۲۰ به بعد مجالسی که بودند آیا این مجالس واقعاً نقششان را در تعیین و تنظیم و تصویب قوانین اجرا می­کردند یا نه بحث­هایی که در این رابطه در مجلس می­شد، فقط برای خوشامد مردم و یک جریان نمایشی بود؟

ج- عرض کنم شما که تاریخ ایران را خوب می­دانید، پارلمان­هایی که انتخاب می­شدند متأسفانه نمایندگان واقعی مردم نبودند و غالباً از متنفذین محلی با صواب‌دید دولت و با مداخلات دولت مرکزی و مداخلات فرمانداران و مأمورین ارتش و شهربانی محل و با تحت نفوذ قرار دادن مالکان و زمین­داران و با آراء ساختگی انتخاب می­شدند و وکلا، نمایندگان مردم نبودند، بلکه برگزیدگان دولت بودند. حتّی بعد از شهریور بیست هم مثلاً در دوره­ی سیزدهم وکلا همان­هایی بودند که رضاشاه انتخاب کرده بود. در دوره­ی چهاردهم نیز نمایندگان شهرستان­ها غالباً به همان صورت غیرواقعی مانند سابق انتخاب شدند با این تفاوت که در این دوره ایران تحت اشغال نیروهای انگلیسی و روسی بود و آنها در برگزیدن نمایندگان دخالت داشتند، چنانکه چندین نفر از توده­ای در مناطق تحت اشغال روس­ها انتخاب شدند و باز با این تفاوت که انتخابات شهر تهران بالنسبه آزاد بود و جمعی از ملیون مانند دکتر مصدق و مهندس فریور و غیره انتخاب شدند.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: هیجدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱۶

و دیگر اینکه دولت چه در زمان رضاشاه و چه بعد از آن قبول نداشت که احزاب سیاسی در مملکت به وجود بیاید و احزاب در امور پارلمانی و انتخاباتی فعالیت بکنند، به­طوری که نمایندگان پارلمان دارای عقاید و مسالک سیاسی و اجتماعی و پیرو انضباط­های حزبی باشند. طبیعی است وقتی که انتخابات به این ترتیب صورت بگیرد، مشروطیت و حکومت ملی و دموکراسی به معنی واقعی وجود ندارد. با همه­ی اینها از دوره­ی سیزدهم که قدرت رضاشاه زایل شد، نمایندگان هرچند به همان طریق انتخاب شده بودند، عده­ای از آنها مثلاً تا آنجایی که به خاطر دارم امیرتیمور کلالی و محمدرضا تهرانچی کم و بیش تمایلات مردم را منعکس می­کردند و بی­تأثیر هم نبودند. در مجلس چهاردهم نیز اقلیت به رهبری دکتر مصدق در بسیاری از موارد مانع دسیسه­های سیاست­های خارجی و کارگردان­های آن شد و اقلیت مجلس پانزدهم توانست در برابر قرارداد خائنانه گس-گلشائیان مقاومت کند. اینها نمونه­های همان مجالس بد بودند که به قول دکتر مصدق بودنشان بهتر از نبودن مجلس است. از این جهات، بر رژیم پارلمانی و مشروطیت ایران اعتراض وارد نبود، به عمل و اجرای آن که در دست حکومت­های دیکتاتوری بود و پارلمان­های ناشایسته­ای به وجود می­آوردند، اعتراض وارد بود.

س- شما خودتان که وزیر بودید آیا احساس می­کردید که در مقابل مجلس شورای ملی می­بایستی حساب پس بدهید و پاسخگو به مجلس باشید؟

ج- در همان مجلس شانزدهم که بنده وزیر شدم، با آنکه قاطبه نمایندگان شهرستان­های آن به همان کیفیات غیرقانونی انتخاب شده بودند، باز بنده به مقام مجلس احترام می­گذاشتم و هرگاه از طرف نمایندگان اشکالی می­شد به اشکالات آنها جواب میدادم.

مخصوصاً به خاطر دارم که وقتی توطئه­ای در مجلس سنا چیده بودند برای اینکه دانشگاه­های شهرستان­ها را تعطیل کنند و آقای دکتر صدیق اعلم را هم نامزد این کار کرده بودند که بگوید ما وسایل برای ایجاد دانشگاه و شرایط لازم برای آن حتی در تهران هم به حد کافی نداریم و بنابراین دانشگاه­های شهرستان­ها باید تعطیل بشود. بنده ضمن سخنرانی تندی به او جواب دادم و گفتم این دولت محال است حاضر شود که یکی از دانشگاه­های شهرستان­ها را تعطیل بکند و من به جنابعالی وعده می­دهم که دولت در نظر دارد علاوه بر جاهایی که اکنون دانشگاه دارد، در مراکز دیگری هم اقدام به تأسیس دانشگاه بکند و مجلس هم با اکثریت تمام با نظر من موافقت کرد. به خوبی به یاد دارم یکی از نمایندگان که برخاست و در تأیید بیانات من صحبت کرد، تدین وزیر اسبق فرهنگ بود. دکتر مصدق مخصوصاً اصرار داشت که وزرای کابینه­اش نسبت به مقام مجلس و نمایندگان با احترام رفتار کنند.

باز به خاطر  دارم که یکی از وزرای کابینه اول مصدق یعنی آقای مشار یک­روز در مجلس به فرامرزی نماینده­ی مجلس توهین کرد و درباره­ی او کلمه­ی شانتاژ به کار برد که موجب آشفتگی مجلس گردید. وقتی که گزارش این جریان به اطلاع دکتر مصدق رسید، ناراحت شد و به وزیر کابینه­اش سخت پرخاش کرد و از فرامرزی معذرت خواست. به همین جهت، کارگردانان و به اصطلاح متولیان آن­وقت مجلس که امثال دکتر طاهری و ملک مدنی بودند، بر حسب ظاهر به حکومت مصدق که مورد تأیید ملت بود، حرمت می­گذاشتند. مصدق هیچ­وقت بی­اعتنایی به مجلس نکرد. وقتی که جمال امامی مصدق را مورد اعتراض قرار می­داد و توهین می­کرد، دکتر مصدق به مجلس می­آمد و در حدود یک ساعت، یا دو ساعت با دلیل و استدلال و استقامت صحبت می­کرد و به اعتراضات آنها یکی­یکی جواب می­داد و آنها را ساکت می­کرد. منظور این است که مصدق بی­اعتنا به مجلس و رأی مجلس نبود.

س- وقتی که شما وزیر بودید عکس­العمل شما نسبت به مطالبی که مطبوعات درباره­ی شخص شما و درباره وزارتخانه­ی شما منتشر می­کردند، چه بود؟

ج- در وزارت من مطبوعاتی که با من سر لطف نداشتند بعضی از روزنامه­های مربوط به حزب توده بودند و روزنامه­ای که آقای درخشش در آن­موقع منتشر می­کرد.

س- مهرگان؟

ج- بلی. مهرگان بود. سال­ها بعد حق شاهد است که خود همین آقای درخشش آمد و از من معذرت خواست و گفت: «مرا فریب دادند و وادار کردند که آنها را بنویسم و دکتر بقایی عامل این کار بود». آن زمان بحبوحه­ی نفوذ و محبوبیت بقایی بود. می­دانید که در آن زمان دکتر بقایی و مرحوم خلیل ملکی باهم در یک حزب بودند، من همان موقع به حزب زحمتکشان آمدم و یک سخنرانی کردم که خلیل ملکی در آنجا به من احترام بسیار گذشت. با اینکه موقعی که او در حزب توده بود من با او برخوردی پیدا کرده بودم، یعنی در همان دوره چهاردهم مجلس که من رئیس دانشکده حقوق بودم، مرحوم خلیل ملکی سفری به انگلیس کرد و در آن­موقع حزب توده در میان جوانان دانشگاهی طرفدار زیاد داشت و یک عده­ای از جوانان دانشکده حقوق از ایشان دعوت کردند که در دانشکده برای آنها سخنرانی کند. من پذیرفتم و سالن را در اختیار آنها گذاشتم و خودم هم در پای سخنرانی او شرکت کردم. او راجع به دموکراسی شرق و دموکراسی غرب سخنرانی کرد. در ضمن صحبت­ها و نکته­سنجی­هایش دانشجویان به هیجان می­آمدند و برایش دست می­زدند. چون من و استادان دیگر ساکت نشسته بودیم، یک­مرتبه به من اشاره و اعتراض کرد: «شما چرا دست نمی­زنید؟ این صف اول چرا دست نمی­زنند؟ صف­ها از هم جداست» ولی در حزب زحمتکشان و بعد در نیروی سوم او همواره نسبت به من دوستی و همراهی داشت و هرگز برخورد نامناسبی با یکدیگر پیدا نکردیم.

س- آقای ملکی همیشه به شما خیلی علاقه­مند بودند. من این را دقیقاً به خاطر  دارم. به­طور کلی نظر شما راجع به رفتار مطبوعات در آن زمان چه بود؟

ج- روزنامه­هایی که در آن­موقع انتشار وسیعی داشتند یکی روزنامه اطلاعات بود، یکی روزنامه کیهان بود و یکی هم روزنامه باختر امروز و در بعضی مواقع تا حدی هم شاهد روزنامه دکتر بقایی. روزنامه­های دیگر مثل روزنامه ستاره، روزنامه اقدام که خلیلی مدیرش بود گاهی منتشر می­شد، گاهی نمی­شد. روزنامه کشور متعلق به جلالی نائینی و روزنامه­ی داد عمیدی نوری اینها روزنامه­های مؤثری نبودند. روزنامه حزب ایران هم وجود داشت، ولی شماره انتشارات آن محدود بود. در آن زمان روزنامه­های بزرگ تجارتی یعنی کیهان و اطلاعات به ظاهر با مصدق همراهی داشتند ولی در باطن با دربار با سیاست­های دیگر مربوط و مخالفان محیل و مزور بودند. ولی مصدق همیشه سعی داشت که از آنها استفاده کند، به همین جهت در همه­ی مسافرت­های خارجی که ما به شورای امنیت و لاهه کردیم، عباس مسعودی و نماینده روزنامه کیهان را همراه خود می­آورد. در مطبوعات آن زمان روزنامه مؤثر و کوبنده و تاریخی روزنامه باختر امروز مرحوم دکتر فاطمی بود.

س- نظر خصوصی دکتر مصدق درباره­ی به اصطلاح ابرقدرت­ها مثل دولت روسیه و دولت انگلستان و دولت آمریکا چه بود؟

ج- مصدق می­خواست با دولت شوروی واقعاً روابط همجواری دوستانه مسالمت­آمیز داشته باشدو و کاملاً معتقد بود که در ایران نباید اقدام تحریک­آمیزی علیه شوروی صورت بگیرد و ایران نباید هیچ اقدامی بکند که به نفع ابرقدرت دیگری در مقابل شوروی و بر ضد شوروی باشد. این روش ثابت سیاسی او بود، ولی به این موضع بسیار معقول و مشروع و صمیمانه او شوروی­ها آن‌طور که باید متأسفانه جواب ندادند. با وجود این، مصدق هیچ­وقت از این روشش منحرف نشد با اینکه آنها هیچ کمکی و همراهی سیاسی و اقتصادی در کار مصدق نکردند.

از طرف دیگر، مصدق عامل اصلی اختلافات و عامل اصلی تحریکات و عقب­ماندگی ایران را سیاست استعماری انگلیس می­دانست ولی بدون اینکه دشمن انگلستان باشد. او مکرر در مجلس از رژیم مشروطیت انگلستان و از دموکراسی آن کشور تجلیل می­کرد. ولی از سیاست استعماری آن دولت، از سوابقی که با ایران داشته و تجاوزات و تحمیلاتی که بر ملت ایران وارد آورده و اکنون نیز حاضر نیست از روش گذشته­ی خود عدول کند و از شرکت نفت انگلیسی که مهم­ترین منبع درآمد ملی این کشور را سرقت کرده است، بسیار ناراحت بود و رسالت ملی خود می­دانست که به آن وضع پایان دهد.

از طرف دیگر، کوشش دکتر مصدق بر این بود که آمریکا را متوجه کند که او بدخواه و دشمن انگلستان نیست و خواستار این هم نیست که آمریکا از ایران علیه انگلیس­ها حمایت و طرفداری کند، بلکه می­خواست حقانیّت ایران را به آمریکایی­ها نشان بدهد و بر آنها ثابت بکند که هم به نفع انگلستان هست و هم به نفع آمریکا و هم به سود جهان که ملت ایران به حق قانونی خودش برسد و مداخله­ای در امور او نشود و ایران بتواند با استفاده از منابع سرشارش روی پای خودش بایستد و بسیار علاقه­مند بود که با آمریکا روابط صمیمی و دوستانه داشته باشد. مخصوصاً در دوره­ی حکومت دموکرات­ها که او فوق‌العاده این امیدواری را داشت و از ترومن و از آچسون و مک‌گی به عنوان دوست یاد می­کرد. ولی متأسفانه آمریکایی­ها هم به دام سیاست خشک و خشن انگلیس­ها به­خصوص بعد از سر کار آمدن چرچیل و آیزنهاور افتادند و توجهی که می­بایست به تقاضاهای مشروع ایران که مصدق نماینده­اش بود، نکردند و بالاخره کار به جایی رسید که آمریکا از نظر انگلیس تبعیت کرد و وارد عمل جنایت­آمیزی در ترتیب توطئه کودتای مشترک انگلیسی و آمریکایی علیه مصدق شد و بعد از سقوط آن ایرانی وطن­دوست و آزاده هم تا حدودی که ممکن بود در داخل مملکت خودشان تبلیغات ناروا علیه او به راه انداختند. به عنوان یک بیمار و مفلوج زیر پتو خوابیده و به عنوان یک آدم افلیج درازقد و لاغراندام تا شده و بی­فکر و بی­اراده از او یاد کردند. به عنوان کسی که با توده­ای­ها لاس می­زده و راهگشا برای نفوذ توده­ای­ها و کمونیست­ها و شوروی­ها در ایران و خاورمیانه بوده است. تمام این ناسزاها و تهمت­ها برای تجویز و توجیه عملیات ناروای خودشان در برابر مردم آمریکا بود و الا همان آچسون که این حرف­ها را نسبت به مصدق می­گفت در موارد دیگر علناً تصدیق کرده است که او کمونیست نبوده و به هیچ­وجه هم مایل نبوده که با کمونیست­ها همکاری و همراهی داشته باشد.

س- آیا به نظر شما در آن گروه­بندی که در آن زمان در بین ابرقدرت­های جهانی بود و آمریکایی‌ها در جریان گرفتاری جوزف مکارتی و وحشتی بودند که کمونیست­ها همه جا را دارند می­گیرند، فکر نمی­کنید که در آن موقعیت دکتر مصدق یک کمی زیاده از حد به حزب توده، آزادی داد و خود این عمل مقدار زیادی باعث وحشت­زده کردن آمریکایی­ها و در نهایت تصمیم آنها به برانداختن مصدق شد که این موضوع را آیزنهاور هم در نطقی که در کنفرانس گاورنرهای آمریکایی در سال ۱۹۵۳ یک ماه قبل از سقوط دکتر مصدق در سیاتل واشنگتن برگزار شده بود، عنوان کرد و رسماً اسم دکتر مصدق را آورد. فکر نمی­کنید دکتر مصدق یک کمی زیاده­روی کرده است در باز گذاشتن دست حزب توده در آن زمان؟

ج- مصدق توده­ای­ها را خوب می­شناخت. یک­وقتی خود او به من گفت: «من سه بار سوار توده­ای­ها شده­ام». من درست نمی­دانم آن سه بار کی بود، ولی معلوم است که یعنی من آنها را به کارهایی وادار کردم که مطابق سیاست و نظر من بوده است. ولی هیچ­وقت او جانبدار و طرفدار آنها نبود و همیشه هم مراقبت داشت که آنها اعمال خرابکاری و آشوب در داخل مملکت نکنند. اما از صفات برجسته­ی مصدق دموکرات بودنش بود و به علت دموکرات بودنش او نمی­توانست آزادی احزاب را زایل بکند. توده­ای­ها از روز اول دشمنی و در روزهای بعد منافقی با مصدق کردند و همیشه بدخواه مصدق و بدخواه نهضت ملی ایران بودند. ولی مصدق بنا بر روش دموکراتیکی که داشت، اقدامی برای از بین بردن آنها از طریق سرکوب نکرد. الان من به شما توضیح دادم که ما یک وقتی با نمایندگان احزاب که از آن جمله مرحوم خلیل ملکی هم بود، پیش ایشان رفتیم و گفتیم که جای تظاهر و قدرت­نمایی در خیابان­ها نیست. گفت: «این کار را که من به صورت دیکتاتوری نمی­توانم بکنم باید از راه قانون باشد». البته توده­ای­ها خیلی افراط کردند، ولی آنچه که بیشتر مهم بود تبلیغات خارجی­ها بود که بال و پر توده­ای­ها را وسیع و عظیم و مؤثر و خطرناک نشان می­دادند. در واقع خطری که از جانب حزب توده متوجه مملکت ایران نبود و محال بود که توده­ای­ها بتوانند وضع را دگرگون کنند. مثلاً یا در انتخابات و یا از طریق انقلاب کردن و کودتا قدرت به دست بیاورند. این فقط باز برای توجیه همان عملی بود که کودتاچیان ایران به دستیاری خارجی­ها علیه نهضت و حکومت ملی کردند که چنین وانمود می­کردند که بلی ایران به لب پرتگاه رسیده و نزدیک بود که حکومت کمونیستی بر ایران مسلط بشود. اینها به کلی دور از واقعیت است. البته توده­ای­ها وجود داشتند، حضور داشتند، خیلی هم منافق و مخالف با مصدق بودند، ولی خطری نداشتند. یعنی اگر می­خواستند دست به عملیاتی بزنند که تحریک­آمیز و آشوب­گرانه باشد، مصدق با نهایت آسانی آنها را سرکوب می­کرد.

س- حتی با داشتن آن سازمان افسری؟

ج- بله. حتی با داشتن آن سازمان افسری. آن سازمان افسری هم چیز زیادی نبود. چیزی بود که به زودی دستگاه شاه هم توانست آنها را از بین ببرد.

س- هرگز شما از دکتر مصدق شنیدید که تمایل نشان داده باشد راجع به مثلاً توزیع ثروت و یا نظری نسبت به مالکیت خصوصی داده باشد و همچنین نسبت به قدرت روحانیون و اصولاً نظر خصوصی ایشان درباره­ی این مسائل چه بود؟

ج- دکتر مصدق در موضوع کشاورزها به فکر اصلاحاتی افتاد و قوانینی هم وضع کرد. از آن جمله، یکی از مقرراتش این بود که بیگاری را که در ایران متداول بود، ملغی کرد و از جمله باز مقرراتی برای تشکیل انجمن­های ده و سازمان­های روستایی وضع کرد و نظرش این بود که مقرراتی برای محدودیت مالکیت برقرار بدارد. ولی مصدق مخالف مالکیت نبود. می­خواست مقرراتی وضع کند که رفاه بیشتری برای کشاورزان به وجود بیاید و وسایل تعلیم و تربیت و بهداشت آنها را تأمین کند، ولی مجالی برای این کارها نیافت.

درباره­ی روحانیت مصدق یک ایران­شناس بزرگ بود. از نقش و تأثیر روحانیت در جامعه ایران از زمان صفویه تا اواخر دوره­ی قاجاریه و در نهضت مشروطیت ایران به خوبی واقف بود و روحانیون بزرگی را که به مشروطیت ایران کمک کرده بودند به نیکی یاد می­کرد و همچنین از مبارزات آقای کاشانی در دوران اشغال ایران تقدیر می­نمود و نامه­های او را چندین بار در مجلس قرائت کرد و تا زمانی که او از در مخالفت درنیامده بود با وی دوستی داشت. چون در آن زمان بعضی از افراد نسبت به آیت‌الله بروجردی توهین می­کردند مصدق از اختیارات خود استفاده کرد و قانونی مقرر داشت که بر طبق آن توهین به مرجع مسلم تقلید جرم شناخته شد و همچنین جامعه روحانیت اصلاح­طلب و وطن­دوست تهران از افراد پشتیبانی می­کرد. از طرف دیگر مصدق توجه داشت که سیاست­های استعماری با بعضی از شخصیت­ها و مقامات روحانی ارتباط دارند. خلاصه با همه احترامی که نسبت به روحانیت داشت معتقد بود که آنها نباید در امور عرفی و اداری و اجرایی مداخله کنند و روحانیت به عنوان مقام و سازمان دینی باید از سیاست جدا باشد.

س- به­طور کلی، اصلاحات داخلی که در زمان دکتر مصدق شد، شما می­توانید که یک توضیح مختصری برای ما بفرمایید.

ج- شما می­دانید که امکانات برای مصدق وجود نداشت. بودجه ما غیرکافی بود. ارزی در اختیار نداشتیم، به زحمت صادرات و واردات ما کفایت می­کرد و ارزی که با آن بتوانیم اصلاحات اقتصادی و عمرانی و احتیاجات دولت را برآورده بکنیم، نداشتیم. تنها ارزی که وجود داشت همان بود که از مجرای اصل ۴ به صورت قطره­چکان گاه­گاهی یک چیزی می­دادند. مخارج عمده­ی شرکت نفت هم که تعطیل شده بود با کارگران آن بسیار مخارج دولت شده بود که ماهی مبلغ هنگفتی بدون اینکه عایداتی از آن به دست بیاید صرف نگاهداری کارگران و مؤسسات آن می­شد.

با این کیفیت وسایلی که بشود در امور اقتصادی و در امور ارتباطی، راه­سازی و امور ساختمانی و صنعتی و تجارتی اقدامات مؤثر و اساسی کرد فراهم نبود. حتی بنده در موقع وزارتم مبلغ ده میلیون تومان اعتبار اضافی برای وزارت فرهنگ گرفتم، ولی چون پول وجود نداشت آن را هم نتوانستند بپردازند و ما برای مخارج جاری فرهنگ دچار مضیقه بودیم. به­طوری که ناچار بودیم از هر گوشه­ای که ممکن بشود از مخارج بکاهیم و با صرفه­جویی ادارات را بگردانیم. در این اواخر به­خصوص مصدق در فشار اقتصادی فوق‌العاده بود. با همه­ی اینها در دوره­ی او تجارت صادرات و واردات ایران تعادل پیدا کرد و برای اولین بار به علت کوششی که از طرف دولت برای توسعه­ی صادرات به عمل آمد، صادرات ایران بر واردات آن چربید و نه تنها از عهده­ی پرداخت مخارج ارزی واردات برآمد، بلکه تا اندازه­ی هم ارز اضافی برای مخارج دیگر به دست آوردیم.

ولی در آن گرفتاری­ها و در آن اشتغالات و اشکالات که وجود داشت، با نبودن منابع درآمد و با تعطیل صادرات نفت انتظار اینکه بشود یک کار عمده و مؤثر و نمایان کرد، واقعاً وجود نداشت و همین که مصدق می­توانست چرخ مملکت را بچرخاند و مملکت را نگه دارد، خود معجزه بود. در تمام آن مدت مصدق فقط سیصد میلیون تومان اسکناس تازه منتشر کرد که آن هم به صورتی عاقلانه انتشار یافت و مصرف شد که کوچک­ترین اثری در تورم و افزایش قیمت­های ایران نکرد.

س- آقای دکتر سنجابی، ما قبلاً راجع به حزب ایران یک مقداری صحبت کردیم و من می­خواستم اینجا فقط یک مقدار صحبت­های دیگری شما بفرمایید که در واقع مربوط می­شود به جزییات حزب ایران. اول اینکه می­خواهم بفرمایید که آیا احزب ایران دارای یک شورا یا یک کمیته­ی مرکزی بود؟ اگر بود چند عضو داشت و آنها چه کسانی بودند؟

ج- بله. حزب ایران هم یک شورا داشت و هم یک کمیته­ی مرکزی. در کمیته­ی مرکزی آن به مرور زمان و در طی سال­ها تغییراتی داده می­شد ولی افرادی که در این اواخر تقریباً به­طور همیشگی بودند اللهیار صالح، بنده، زیرک­زاده، مهندس بیانی، مهندس حق­شناس و مهندس حسیبی بودند. محمد پورسرتیپ گاهی بود و گاهی نبود. دکتر عالمی گاهی بود و گاهی نبود و افراد دیگری که ممکن است الان بنده به خاطر  نداشته باشم.

س- شاپور بختیار نبود؟

ج- شاپور بختیار هیچ­وقت در کمیته­ی مرکزی و حتی در شورای حزب هم نبود. تا آنجا که من اطلاع دارم عضویت او در حزب در سال­های اخیر یعنی در دوران دکتر مصدق صورت گرفت.

س- اعضای کمیته­ی مرکزی و شورا انتخاب می­شدند؟ و اگر انتخاب می­شدند، ترتیب انتخاب شدن آنها چطور بود؟

ج- حزب ایران ابتدا از همان افرادی که داوطلب و مؤسس حزب بودند تشکیل شد و یک عده­ای در آن شرکت کردند و همان عده خودشان شورا و کمیته مرکزی را انتخاب کردند که در آن ابتدا دکتر جزایری و ارسلان خلعتبری و صادقی وکیل آذربایجان و مهندس فریور هم بودند. بعد که حزب میهن هم با آنها شرکت کرد، بنده و بعضی دیگر از افراد حزب میهن در آن وارد شدیم و این کیفیت ادامه داشت تا موقعی که کنگره حزب ایران در زمان حکومت دکتر مصدق تشکیل شد و نمایندگان سازمان­های حزب در شهرستان­ها از اصفهان، از خراسان، از گیلان، از شیراز، از تبریز و از خوزستان به تهران آمدند و با نمایندگان سازمان مرکزی، کنگره را تشکیل دادند و اعضای شوراو کمیته مرکزی را انتخاب کردند.

س- به یاد می­آورید که چند نفر در آن شرکت کردند؟

ج- به­طور دقیق نمی­دانم، ولی تصور می­کنم از صدوبیست نفر متجاوز بودند.

س- به­طور کلی، حزب ایران حدس می­زنید چقدر عضو داشت؟

ج- زیاد نداشت. حزب ایران بیشتر کیفیتش مؤثر بود تا کمّیت آن. یعنی یک عده روشنفکر و تحصیل­کرده، دکتر و مهندس در آن شرکت داشتند و افراد آن مترقی و آزادی­خواه و دموکرات بودند.

س- یعنی به اصطلاح یک حزب الیت بود.

ج- بلی. اگر بشود چنین گفت. البته یک سازمان کارگری و یک سازمان صنفی بازاری هم داشت. ولی وسعتی را که بتواند طبقات و گروه­های اجتماعی را جلب کند و سازمان بدهد پیدا نکرد.

س- آیا جلسات حزب ایران به­طور مرتب تشکیل می­شد و چه مسائلی در آنجا مورد بحث قرار می­گرفت؟

ج- تقریباً مرتب تشکیل می­شد و مسائل سیاسی مربوط به کارهای حکومت­های به اصطلاح غیرملی یا حکومت­هایی بودند که ما با آنها مخالفت داشتیم. بیشتر مربوط به امور انتخابات و آزادی­های سیاسی و یا مسائل خارجی از قبیل قراردادها و یا مداخلات سیاست­های خارجی در ایران و یا مبارزه با احزاب و جمعیت­های وابسته به خارجیان صحبت می­شد. بعد هم که حکومت ملی دکتر مصدق شد، بیشتر جلساتی که تشکیل می­شد برای پشتیبانی از حکومت مصدق و مبارزه با مخالفان دکتر مصدق و معارضه با آنها و شرکت در میتینگ­ها و تظاهرات به نفع مصدق بود.

س- آیا حزب ایران روزنامه ارگان هم داشت؟

ج- بله. روزنامه ارگان هم داشت و روزنامه­ای بود به نام جبهه آزادی که زیرک­زاده سردبیرش بود و مرتب انتشار پیدا می­کرد. منتها روزنامه کثیر­الانتشاری نبود.

س- فعالیت­های عمده­ی حزب ایران و موفقیت­هایی که به دست آورد، کدام بودند؟

ج- فعالیت­های حزب ایران یکی این بود که توانست در تهران عده­ای از روشنفکران و تحصیل­کرده­های جوان درجه اول را به خود جذب کند، به­طوری که وقتی حکومت ملی تشکیل شد، عده­ی زیادی از آنها خود به خود در کابینه­ها شرکت کردند و بعد هم که جبهه ملی تشکیل شده، عده­ی کثیری از افراد حزب ایران به عنوان شخصیت نه به عنوان نماینده حزب، دعوت به شورای آن شدند. علاوه بر این، توانست در شهرستان­ها سازمان­هایی به وجود بیاورد و غیر از حزب توده تنها حزبی بود که در شهرستان­ها نسبتاً سازمان­های منظمی داشت.

در رشت یک سازمان بسیار منظمی داشت، در خراسان سازمان مبارزه و فعالی داشت، در آذربایجان، در اصفهان، در شیراز، در اهواز و آبادان و سایر شهرهای مهم ایران هم سازمان داشت. دیگر از موفقیت­های حزب ایران خدمتی بود که در مورد ملی شدن نفت کرد.

س- اگر اشتباه نکنم در سال ۱۳۳۱ بود که یک انشعاب در حزب ایران به رهبری آقای محمد نخشب صورت گرفت. ممکن است یک توضیحی بفرمایید که اصولاً آقای محمد نخشب کی بود و علت این انشعاب چه بود؟

ج- عرض کنم آقای نخشب با یک عده­ای از دوستانشان از قبیل حسین رازی و دکتر سامی و حبیب­الله پیمان و افراد دیگری، شاید در حدود شصت یا هفتاد نفر، آمدند و به حزب ایران پیوستند و عضو احزاب ایران شدند و حزب ایران هم آنها را پذیرفت. در حزب اتفاقاً آنها با بنده روابط خوبی داشتند و می­خواستند از وجود من بر علیه شخصیت­های دیگر حزب استفاده کنند. البته من حاضر به تفرقه­افکنی­ها و دودستگی­ها نمی­شدم. آنها در آن زمان ارتباط زیادی با کاشانی داشتند و خیلی هم خود را دارای تمایلات دینی و مذهبی نشان می­دادند. حزب ایران که در جامعه اسلامی ایران فعالیت می­کرد متوجه بود که یک رکن اساسی هویت ملی ما اسلامیت است اما معتقد به این نبودیم که غیرمسلمانان ایرانی نمی­توانند در حزب شرکت کنند. چنانکه چند نفر زردشتی هم در داخل حزب ما عضویت داشتند و ما نه برای زردشتی­ها و نه برای ارمنی­ها و نه برای هیچ ایرانی دیگر از جهت عقاید مذهبی مانعی در عضویت حزب نمی­دیدیم ولی همه احترام به اصول اسلامی داشتیم، احترام به روحانیون ترقی­خواه ملی داشتیم و با بسیاری از آنها به خصوص در دوران دکتر مصدق مرتبط بودیم و حتی در دوران مصدق بعضی از جلسات جامعه­ی روحانیت ملی تهران در منزل بنده تشکیل می­شد. هفده، هیجده نفر از روحانیون موجه آن­هایی که طرفدار نهضت ملی و حکومت دکتر مصدق بودند هر پانزده روز یک­بار تشکیل جلسه می­دادند و من رابط آنها با حکومت و جمعیت­های ملی بودم.

س- این آقایان چه کسانی بودند؟

ج- امثال آقای حاج سیدضیاءالدین حاج سیدجوادی، جلالی دماوندی و رضوی.

س- آیت‌الله زنجانی.

ج- آیت‌الله زنجانی به منزل ما نمی­آمد، ولی ما با او مرتبط بودیم. ما با آقای شریعتمداری هم در آن زمان مرتبط بودیم. چندین بار بنده به دیدن آقای شریعتمداری رفتم و حتی ایشان که هنوز به مرجعیت نرسیده بود، به بازدید من آمدند. خلاصه ما به روحانیت احترام و حتی همکاری هم داشتیم ولی معتقد به این نبودیم که روحانیون حق حکومت و حاکمیت دارند. البته هر روحانی به عنوان فرد می­تواند وکیل بشود، وزیر بشود، همه مقامات را اشغال بکند، ولی نه به علت اینکه رهبر و ولی مذهبی است. نخشبی­ها موضوع مذهب را که کسی با آن مخالفت و معارضه­ای نداشت بهانه قرار دادند و در داخل حزب شروع به اختلاف­اندازی کردند و سرانجام از حزب خارج شدند ولی در جریان نهضت ملی و حکومت دکتر مصدق خودشان را طرفدار مصدق نشان می­دادند. نخشب، شخصاً از افراد جاه­طلب بود و خودش را به روحانیت و شعائر اسلامی می­بست و با کاشانی ارتباط داشت و از این راه می­خواست پیشرفت بکند. متأسفانه در غالب مواقع او هم وسیله­ی نفاق و اختلاف می­شد. از آن جمله بعداً که به آمریکا آمد از افرادی بود که با مرحوم دکتر شایگان هم رقابت داشت و به او بی­احترامی­های زیاد کرده بود، نمی­دانم شنیدید یا نشنیدید؟

س- بله. بنده دو بار که با ایشان در سال­های ۱۹۶۰ در نیویورک ملاقات کردم خانم ایشان هم بی­حجاب بودند و حجاب اسلامی نداشتند.

حالا برمی­گردیم راجع به جبهه ملی صحبت می­کنیم. جبهه ملی اول را که شما راجع به آن صحبت فرمودید و راجع به جبهه ملی دوم، اگر حوصله دارید امروز صحبت می­کنیم. اگر نه موکولش می­کنیم برای جلسه فردا.

ج- بهتر است برای فردا که بتوانیم با صبر و با تفصیل درباره­ی آن صحبت کنیم.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: نوزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱۷

ادامه مصاحبه با آقای دکتر کریم سنجابی در روز چهارشنبه بیست و هفتم مهر ۱۳۶۲ برابر با نوزده اکتبر ۱۹۸۳ در شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا، مصاحبه­کننده ضیاء صدقی.

س- آقای دکتر، امروز قرار است که راجع به چگونگی تشکیل جبهه ملی دوم و اینکه چگونه مبارزات جبهه ملی دوم ادامه پیدا کرد وبه چه دلیل منحل شد، به تفصیل صحبت بفرمایید.

ج- انشاءالله و به امید خدا این مبحث را که از مباحث مهم تاریخ مبارزات ملت ایران است، بنده لازم می­دانم درباره­ی آن توضیحاتی تا آنجا که ممکن باشد، به طور تفصیل بدهم که در بایگانی شما هم محفوظ بماند.

چندین سال از حکومت کودتا گذشته بود. زاهدی نقشش را تمام کرد و با مخالفت شاه مواجه و از کار برکنار شد. مدتی حسین علا آمد و بعد حکومت به شخصی مفوض شد که در آن زمان فوق‌العاده مورد توجه­ی شاه و از عوامل مستقیم و از کارگردان­های بسیار نزدیک او بود، یعنی دکتر منوچهر اقبال. دکتر اقبال سال­ها بر سر این کار بود. به­تدریج که حکومت دیکتاتوری شاه و دستگاه دولت و سازمان امنیت مخوف آن ادامه می­یافت نارضایی­های مردم و معطل ماندن اصلاحات و مخصوصاً نارضایی در طبقات محروم و فقر و فاقه در میان کشاورزان روزبه­روز بیشتر تجلّی می­کرد. دولت­های خارج یعنی آمریکا و انگلیس نیز که متوجه اهمیت منطقه ایران، منطقه جغرافیایی و حساس ایران در خاورمیانه بودند و وضع نابسامان اقتصادی و اداری و فساد در دستگاه دربار و دولت و پارلمان و گسترش فقر و نارضایی‌های عمومی را مشاهده می­کردند، می­دیدند که ایران در یک موضع و موقع خطرناک برای ایجاد یک کانون بلوا و شورش علیه منافع آنها قرار گرفته است. بنابراین، به­تدریج آنها هم متوجه شدند که در مقابل تمایلات شاه که تنها منحصر به تقویت ارتش و تحکیم موقعیت استبدادی و خودنمایی و ظاهرسازی­های خودش بود، باید اقدامات و اصلاحاتی در مملکت شروع بشود که این نارضایی‌ها را ساکت کند. کم­کم نغمه­ی اصلاح قانون انتخابات، نغمه­ی اصلاحات ارضی میان کشاورزان و همچنین فکر تشکیل انجمن­های ایالتی و ولایتی و کم کردن فشار سنگین مرکزیت دولت را در اذهان انداختند.

حکومت وقت که حکومت دکتر اقبال بود، با این مسائل سرگرم بود و بازی می­کرد. به خاطر  دارم که بر اثر تلقین و فشار آمریکایی­ها طرحی در اواخر حکومت دکتر اقبال برای اصلاح وضع زمین­داری و اصلاحات ارضی تهیه شد و انتشار پیدا کرد که در واقع تنها یک ظاهرسازی صوری و اسمی بود که همه بلافاصله چه در داخل و چه در خارج متوجه فریب­کاری آن شدند.

و همین­طور در مورد تشکیل انجمن­های ایالتی و ولایتی و بلدی طرح­هایی تهیه کردند که در آنها تلویحاً حق رأی زنان پیش­بینی شده بود. با اینکه چه طرح اصلاحات ارضی و چه طرح مربوط به انجمن­های ایالتی و ولایتی و بلدی و چه رأی زن­ها تماماً صوری بود، در کشوری که مردها حق رأی نداشتند و از رأی آزاد دادن محروم بودند، صحبت از رأی زن­ها کردن، جز فریب­کاری چه می­توانست باشد؟ با وجود این همین طرح‌ها هم از هر طرف مورد اعتراض قرار گرفتند. ملیون و آزادی­خواهان آنها را فریب­کاری و ناقص می­دانستند. روحانیون به عنوان مخالف بودن با شریعت علیه آنها برخاستند. بنده شخصاً عکس فتوایی از آن زمان در دست داشتم که از آیت­اللههای بزرگ از آن جمله آیت‌الله بروجردی و حتی همین آقای خمینی و دیگران صادر شده بود که آنها با طرح قانون اصلاحات ارضی مخالفت کردند و آن را مخالف حق مالکیت و بنابراین مخالف قانون شرع و قانون اسلام دانستند و همچنین با حق رأی زن­ها نیز مخالفت کردند. این از جمله مسائل و اموری است که همه­ی ایرانیان می­دانند و در روزنامه­های آن زمان هم منتشر می­شد. به­علاوه، عکس آن اسناد با خط خود آن آقایان در خیلی جاها محفوظ و موجود است. ولی اکنون می­بینیم که آقایان حرف­های آن زمان خود را منکر می­شوند.

س- آقای دکتر، موضع آقای خمینی در واقع این بود که ایشان با هر نوع اصلاحات ارضی مخالف بودند نه فقط با اصلاحات ارضی شاه. با هر نوع اصلاحات ارضی مخالف بودند. برای اینکه آن را یک نوع دست­اندازی به مالکیت و به شرع اسلام می­دانستند؟

ج- بله. همین­طور است. با اصلاحات ارضی مخالف بود برای اینکه آن را برخلاف قانون شرع و تجاوز به اصل مالکیت می­دانست و این جزو مسائل مسلم است که اکنون از آن عدول کرده­اند.

در این زمان، انتخابات دوره­ی بیستم مجلس شورای ملی شروع می­شد. دکتر اقبال که عنواناً ریاست حزب ملیون را داشت و حزب مردم را هم ظاهراً آقای علم اداره می­کرد، هر دو حزب ساختگی شاه بودند با وجود این، یک نوع رقابتی بین آنها و میان افرادی که بین آنها تقسیم کرده بودند، وجود داشت. از هر طرف می­کوشیدند که توجه و تمایل شاه را به سمت خودشان جلب بکنند و عده­ی بیشتری وکیل در کرسی­های مجلس به دست بیاورند. در این ضمن، افکار مردم هم متوجه این ظاهرسازی­ها و تناقضات شده بود. دولت وقت به ظاهر این­طور جلوه می­داد که انتخابات آزاد است برای آنکه مخالفان خود را راضی و ساکت کند. معروف است و شاید شما هم این مطلب را شنیده باشید که دکتر اقبال دریک سخنرانی صریحاً اعلام داشت و در روزنامه­های آن زمان منتشر شد که به قول خودش به عصمت مادرش سوگند یاد کرد که انتخابات آزاد خواهد بود. ولی به همان سوگندی که خورده بود انتخابات او کاملاً غیرواقعی و کاملاً قلابی و استبدادی انجام گرفت که نه تنها در داخل مملکت فساد آن واضح و آشکار شد، بلکه در خارج هم متوجه شدند که چنین انتخاباتی و چنین نمایندگان مجلسی ممکلت را به شورش سوق می­­دهند. در همین زمان بود که فکر تجدید فعالیت جبهه­ی ملی در ذهن همکاران سابق دکتر مصدق و احزاب و عناصر ملی و آزادی­خواه وابسته به آن ظاهر شد. جلسات متعددی به­طور خصوصی از افراد مختلف، بعضی اوقات در منزل اللهیار صالح و بیشتر اوقات در منزل سیدباقرخان کاظمی تشکیل می­شد و بالاخره تصمیم گرفته شد که از یک عده­ای از افراد که سوابق مبارزاتشان در راه آزادی­خواهی و علیه استبداد و سوابق همکاریشان با دکتر مصدق و شرکتشان در احزاب ملی مسلّم بود، دعوت به عمل آید تا با هم بنشینند و ببینند چه اقدامی می­توانند بکنند. بالاخره این اقدام شد و هیئت اولیه­ای به وجود آمد که در واقع از شخصیت­ها بود و نه نمایندگان منتخب احزاب و جمعیت­ها. مثلاً عده­ی قابل توجهی از حزب ایران از افرادی که سرشناس در همکاری با مصدق بودند دعوت به عمل آمد که از آن جمله آقای صالح، سیدباقرخان کاظمی، بنده، جهانگیر حق­شناس، مهندس حسیبی، مهندس زیرک­زاده و دکتر شاپور بختیار بودیم. می­خواهم عرض کنم عده­ی افراد حزب ایران در آن شورا حتی بیشتر از تناسب جمعیت آن نسبت به دیگر احزاب بود و همین­طور از شخصیت­های مبارز و آزادی­خواه دیگر در حدود بیست نفر یا بیشتر در شورای اولیه شرکت داشتند. متأسفانه در اینجا باید بگویم که در ترکیب این شورا کوتاهی و قصوری شد که چند نفر از دوستان و رفقای ما مسبب آن بودند.

در آن­وقت جمعیتی از دوستان و رفقای مرحوم خلیل ملکی به نام جامعه سوسیالیست­های نهضت ملی ایران وجود داشت. خلیل ملکی مردی بسیار وطن­دوست و آزادی­خواه و پاکدامن و روشن­بین و تحلیل­گر درستی از ایدئولوژی­ها و مرام­های سوسیالیستی و همچنین دارای جهان­بینی روشنی بود. درست است که خلیل ملکی از حزب توده انشعاب کرد و بعد هم از حزب زحمتکشان دکتر بقایی انشعاب کرد و به همین علت درباره­ی او می­گفتند که خلیل ملکی متخصص در انشعاب است. ولی به تشخیص بنده این دو انشعابی که او کرد درست و به موقع بود و می­بایستی صورت بگیرد و می­بایستی موجب افتخار و نیک­نامی او باشد و نه موجب ایراد و اعتراض بر او. بنده و چند نفر از افراد دیگر از جمله کسانی بودیم که عقیده داشتیم که خلیل ملکی هم باید در شورای جبهه­ی ملی شرکت بکند. ولی در آنجا عده­ای جداً با او مخالف بودند. به نظر دوستان و رفقای ما در آن زمان حتی­الامکان می­بایستی نسبت به پذیرفتن افراد توافق آرائی در میان ما باشد. با اینکه مخالفین او اکثریت نداشتند، ولی موضوع او که یکی دو بار مطرح شد، بر اثر مخالفت­هایی مسکوت ماند.

نمی­دانم ایا لازم است توضیح بدهم که چه اشخاصی مخالف بودند.

س- خواهش می­کنم لطف بفرمایید. بالاخره اینها می­بایستی در تاریخ ثبت شود.

ج- به نظر بنده، افراد مؤثر در مخالفت ۵ نفر بودند. یکی مرحوم کشاورز صدر بود، دیگر دکتر شاپور بختیار و سومی آقای مهندس بازرگان -که حرف­های او در آن­موقع در آن شورا خیلی اثر داشت- و بالاخره دو نفر دیگر از رفقای سابق خود خلیل ملکی که از او جدا شده و جمعیت دیگری را به وجود آورده بودند و آنها دکتر خنجی و دکتر مسعود حجازی بودند.

در همین زمانی که ما شورا را تشکیل دادیم و به فعالیت پرداختیم و نشریه­هایی منتشر کردیم و نامه­هایی به مسئولین دولت و وزارت کشور درباره­ی آزادی اجتماعات و آزادی انتخابات نوشتیم و حرکت و هیجانی به وجود آوردیم، شاه متوجه تجدید فعالیت جبهه ملی شد. یک روز ارتشبد هدایت که مقام بالایی در ارتش داشت و ظاهراً رئیس کل ستاد بود، از طرف شاه به ملاقات بنده آمد و یکی دو جلسه با من ملاقات کرد. من به ایشان تذکر دادم که ما مخالفتی با اساس سلطنت نداریم، ما مشروطه­خواه هستیم و معتقد به قانون اساسی و اگر اعلی‌حضرت انتخابات را آزاد بکنند و آزادی فعالیت سیاسی بدهند، جز نفع زیانی بر ایشان وارد نخواهد بود. اما اگر بخواهند که ما از نظریات خودمان عدول کنیم و در طریق تسلیم و اطاعت و پیروی و دنباله­روی مثل احزاب ساختگی ملیون و مردم باشیم، این از ما به هیچ­وجه ساخته نیست. بنده علنی و صریح این مطالب را به ایشان گفتم. او از من دعوت کرد که خدمت اعلی‌حضرت برسم. گفتم اگر عرایض مرا به­طور عمومی قبول دارند، شرفیابی به‌جا است و الا بیشتر موجب رنجش خاطر ایشان خواهد شد. به خاطر دارم که در همان زمان مرحوم خلیل ملکی که با بنده دوستی نزدیک داشت، یکی دو بار به دیدن من آمد. اتفاقاً همان روزها به ایشان هم مراجعه شده و خواسته بودند که با شاه ملاقاتی بکند. من گفتم هیچ عیبی ندارد ایشان ملاقاتی کردند و بعد هم پیش من آمدند و گزارش ملاقات را دادند. او به شاه گفته بود که شما چه خطری و چه ضرری می­بینید، اگر افراد ملی و وطن­دوستی طرفدار شما باشند و مبارزه در راه آزادی و استقلال مملکت بکنند، افرادی که مردم آنها را می­خواهند و پاکدامن، آزادی­خواه هستند. طبیعی است منظور اصلی این ملاقات­ها و دعوت­ها جدا کردن ما و تفرقه انداختن میان ما بود. پس از تشکیل شورای جبهه­ی ملی ما به فکر این افتادیم که کمیته­ای برای اداره­ی جبهه انتخاب کنیم. در ابتدای کار که سازمان­های ما توسعه پیدا نکرده بود، اختیار را به آقای سیدباقرخان کاظمی دادیم که چهارنفر دیگر از اعضای شورا را برای همکاری با خودش انتخاب کند و جمعاً کمیته مرکزی موقت جبهه ملی را تشکیل بدهند. تا آنجایی که به خاطر  دارم چهار نفری را که ایشان انتخاب کردند بنده و کشاورز صدر و مهندس بازرگان و شاپور بختیار بودیم. از آن پس به این فکر افتادیم که محلی را برای اجتماعاتمان تهیه کنیم. در خیابان فخرآباد یک زمین وسیع شش، هفت­هزار متری بود که یک عمارت قدیمی با یک سالن نسبتاً بزرگ و چندین اتاق داشت. ما آن محل را اجاره کردیم و چون آمادگی کافی نداشت، جوان­­های دانشگاهی و دانشجویان که آن­موقع همه توجه به جبهه ملی داشتند وارد فعالیت شدند و در آماده کردن آن محل، صاف کردن زمین و برداشتن خاک و خاشاک و بوته­های هرز و تمیز کردن اتاق‌ها کمک کردند و بالاخره اثاثیه­ی مختصری خریداری کردیم و آن را به صورت باشگاهی درآوردیم که برای سخنرانی­ها و اجتماعات از آن استفاده کنیم. در همین باشگاه فخرآباد بود که در سخنرانی­های هفتگی ما هزاران نفر شرکت می­کردند و روزبه‌روز بر تعداد شرکت­­کنندگان افزوده می­شد. در همین باشگاه بود که ما مورد مهاجمه­ی تنظیم شده طرفداران شاه و مأموران سازمان امنیت قرار گرفتیم. به خاطر  دارم روزی که ما سخنرانی داشتیم، طیب چاقوکش معروف با جمع کثیری به باشگاه ما حمله آوردند و هیاهو راه انداختند و کتک­کاری مفصلی کردند.

برای اجتماعات دیگر چون متوجه بودیم که آنها ممکن است با آمادگی بیشتری بیایند، نظم و ترتیبی در کار دفاع از خود دادیم. یعنی از دمِ درِ بزرگ تا داخل باشگاه در دو صف از جوانان دانشگاهی و از جوانان مبارز بازاری انتخاب کردیم که هر یک از آنها یک پرچم ایران در دست داشت و پرچم­ها متصل به قطعه چوب­های تراشیده و محکم بود که در صورت لزوم می­شد چوب­ها را از پرچم بیرون کشید و برای مدافعه از آنها استفاده کرد. بار دیگر که طیب با دار و دسته­اش آمدند، مواجه با مبارزان آماده­ای شدند و سرافکنده رفتند و دیگر برنگشتند. با آنکه در اجتماعات و سخنرانی­های ما جمعیت انبوهی از همه­ی طبقات شرکت می­کردند، روزنامه­ها خبر آن را مطلقاً انتشار نمی­دادند و حتی یک کلمه اسم از جبهه­ی ملی نمی­بردند. به خاطر دارم که در آن زمان، زنی از فواحش معروف که اکنون اسم او را به خاطر  ندارم فوت کرد و در تشییع جنازه­اش جمعی از اوباش پایین شهر شرکت کردند و روزنامه درباره­ی آن یکی دو ستون چیز نوشتند.

س- شما مهوش معروف را می­فرمایید که آوازه­خوان و رقاص بود؟

ج- بلی. فکر می­کنم. من در سخنرانی­ام گفتم چطور است که این اجتماعات چندهزارنفری و این سخنرانی­هایی که می­شود به اندازه فوت چنین زنی هم برای جراید مهم نیست که چیزی راجع به آن نمی­نویسند و حتی بردن اسم جبهه ملی هم برای آنها جزو محرمات است. با فضیحتی که در انتخابات دوره­ی بیستم ظاهر شد، ناچار شدند که خودشان آن را باطل اعلام بکنند. حکومت دکتر اقبال هم مستعفی گردید و شریف امامی نخست‌وزیر شد.

در همین زمان بود که ما با ضایعه­ی بزرگی مواجه شدیم یعنی فوت همکار و مبارز ارجمندمان محمود نریمان. به مناسب فوت او در مسجد مجد به دعوت ما مجلس ترحیمی برگزار شد، چه در ختم او و چه در هفته­ی او انبوه جمعیت چنان بود که مسجد و راهروها و صحن مسجد و خیابان را تمام فرا گرفته بود و خود آن به صورت تظاهر عظیمی جلوه­گر شد. به خاطر  دارم در روزی که تشییع جنازه می­شد، آقای حسین مکی خیلی آرام و بی­اثر و تا حدی شکسته وارد اجتماع ما شد و در صف اشخاصی که در مقابل جنازه ایستاده بودند، شرکت کرد، ولی دوستان و رفقا و مردم توجهی به او نداشتند و او کار خودش را انجام داد و رفت.

س- کسی هم متعرض ایشان نشد؟

ج- نه کسی هم متعرض ایشان نشد. در مراسم هفته که بر سر مزار او در شمیران صورت گرفت، از طرف جبهه ملی سخنرانی عمده­ای شد که در آن روز کشاورز صدر حملات شدیدی به شریف امامی کرد و از جمله خطاب به وی گفت: «تکنسین شریف امامی تو اهل این کار نیستی، تو آزادی­خواه نیستی، مردم تو را قبول ندارند باید بروی». بالاخره انتخابات تجدید شد و در آن بر اثر مبارزات دامنه­داری که به عمل آمد، آقای اللهیار صالح از کاشان انتخاب شد و مورد استقبال عمومی مردم تهران قرار گرفت ولی برای بقیه افراد جبهه ملی راهی و امکانی برای شرکت در انتخابات نبود. انتخابات دوم هم مانند انتخابات اول کاملاً مصنوعی و ساختگی و به اصطلاح فرمایشی صورت گرفت. با وجود این به سبب تناقضات و اختلافات در میان کارگردان­های دولتی بعضی از افراد بالنسبه مستقل توانسته بودند برای خود راهی باز کنند و وارد مجلس بشوند. از آن جمله در همان جلسه­ی اول شخصی که ما تا آن زمان با او سابقه­ای نداشتیم برخاست و در همان زمینه­ی مطالبات جبهه ملی سخنرانی شدیدی علیه دستگاه استبدادی دولت اظهار کرد و او آقای مهندس مقدم مراغه­ای نماینده­ی آذربایجان بود. آقای صالح هم نطقی کردند با اینکه محدود و مختصر بود، ولی همان نطق مجلس و مردم را تکان داد.

س- ایشان برای اولین بار صحبت از نهضت ملی کردند. برای اولین بار منظورم بعد از ۲۸ مرداد است.

ج- بله. ایشان بعد از کودتای ۲۸ مرداد برای اولین بار در مجلس صحبتی درباره­ی نهضت ملی کردند. حکومت شریف امامی هم در این موقع ساقط شد. در این زمان در آمریکا تغییراتی صورت گرفته و دستگاه حکومتی عوض شده بود. کندی از حزب دموکرات به عنوان رئیس‌جمهور  انتخاب شد. همیشه در سیاست و در اداره آمریکا موقعی که دموکرات­ها و یا جمهوری­خواهان بر سر کار می­آیند تحولاتی پیدا می­شود. کندی از جمله افرادی بود که تغییرات عظیمی در اداره آمریکا و در روش­های مرتجعانه­ی آیزنهاور و دالس وارد آورد. او با روش شاه مخالفت داشت و از فسادی که در دستگاه اداری ایران بود مستحضر شده بود و لزوم اصلاحاتی را احساس می­کرد. ولی با کمال تأسف کندی و دموکرات­های همکارش نیز مرتکب اشتباه و گمراهی عظیمی شدند. یعنی بدون توجه به افکار عمومی مردم ایران با اطلاعات ناقص و غلطی که به دست آورده بودند در پیش خود برنامه­هایی بی­اساس برای اداره­ی ایران ترتیب داده و نامزد اجرای آن را نیز که باید متکی به آنها باشد، انتخاب کرده بودند. ملت ایران در آن­موقع در درجه اول آزادی می­خواست، در درجه اول دموکراسی می­خواست. می­خواست مقدراتش را خودش در دست بگیرد. اگر سیاست­های خارجی هیچ عمل مستقیمی نمی­کردند و خود را قیم ملت­های دیگر نمی­دانستند، همین قدر خودشان را موافق با تمایلات واقعی ملت­ها نشان می­دادند و اجازه می­دادند که ملت­ها مقدرات خودشان را در دست بگیرند نه تنها زمینه برای اصلاحات اجتماعی و برای دموکراسی در ایران فراهم می­شد، بلکه حتی زمینه برای دوستی نسبت به آنها بیشتر فراهم می­شد. ولی دستگاه کندی هم مانند دیگر دستگاه­ها می­خواستند افرادی را که خود آنها می­شناسند و برمی­گزینند مأمور و مسئول اداره­ی مملکت ایران بشوند. کندی از سال ۱۹۵۴ گویا که امینی سفیر ایران در آمریکا شد با او آشنایی داشت در این مدت هم عوامل آمریکایی مرتباً با آقای دکتر امینی مرتبط بودند. این حقیقت تاریخی واضح و آشکاری است و به هیچ­وجه جزو اسرار نیست. خود شاه نیز بارها به آن اقرار کرد که بر اثر فشار آمریکایی­ها بود که امینی را به نخست‌وزیری انتخاب کرد. امینی بلافاصله مجلس مجدداً انتخاب شده را منحل کرد. مردم ایران به آن اعتراضی نداشتند زیرا از آن انتخابات راضی نبودند. در همان روزهای اول حکومت امینی بود که ما از پیش اعلام میتینگی در جلالیه کرده بودیم و آن میتینگ یکی از مهم­ترین اجتماعات و یکی از مهم­ترین تظاهرات تاریخی ملت ایران بود. یکی از روزهایی که ممکن بود واقعاً مقدمه و سرنوشت­ساز باشد. آن­طوری که روزنامه­های دولتی نوشتند قریب هشتادهزار نفر در آن شرکت کردند. در آن میتینگ دکتر صدیقی و دکتر بختیار سخنرانی کردند و نطق اصلی و اساسی را بنده کردم. در آن نطق بود که من گفتم ایران تخته­ی هرزه مشق سیاست­های خارجی نیست که هر روز نقشی در آن بکشند و روز بعد آن را با کهنه کثیفی پاک کنند. ایران صفحه شطرنج بازی آنها نیست که به میل خودشان مهره­ای را جلو بیاورند و مهره­ای را عقب ببرند. ایران کشوری است که محل سکونت یک ملت بزرگ است، ملتی که دارای سوابق تاریخی عظیم است و می­خواهد خود او حاکم مقدرات خودش باشد، سرنوشت خودش را خود او تعیین کند. من در اینجا به نام ملت ایران علناً و آشکار به شما اخطار می­کنم که سرنوشت ایران باید در ایران و در تهران به وسیله نمایندگان منتخب ملت ایران معین بشود نه در لندن، نه در مسکو و نه در واشنگتن. این جمله تاریخی بود که در آن روز بیان شد و روزنامه­ی کیهان تمام متن نطق مرا منتشر کرد.

این سخنرانی به قدری مؤثر بود که سناتور ابراهیم خواجه نوری نویسنده­ی معروف یکی از نامه­هایش را به نام آن چاپ و منتشر کرد و آن را یکی از مهم­ترین نطق­های سیاسی ایران خواند. با اینکه تصمیم ما در آن­موقع این بود که در آن میتینگ نسبت به بعضی از مسائل سیاسی حاد صحبتی نشود که تحریک­آمیز باشد. دکتر بختیار در آنجا مطالبی اظهار کرد که برای ما زیان­بخش بود و غالب اشخاص متوجه آن شدند و بعد هم مورد ایراد و اعتراض قرار دادند ولی خوب بالاخره حرفی بود که از دهن خارج شده بود. نمی­دانم توجه به آن دارید یا خیر؟

س- بل. من توجه دارم ولی اگر شما بفرمایید که ضبط شود خیلی بهتر خواهد بود که دقیقاً روشن بشود آن مطلب چه بود. گویا یکی راجع به پیمان سنتو بود.

ج- بله. یکی راجع به پیمان سنتو بود. در آن زمان راجع به آن خیلی صحبت می­شد. خبرنگاران خارجی و آمریکایی و حتی شاید مأموران آنها به منازل رهبران جبهه ملی خیلی می­آمدند و یکی از مسائلی که همیشه می­پرسیدند راجع به پیمان سنتو بود. آنها در توهمات خود ما را متمایل به سیاست شوروی می­دانستند و با این سؤال می­خواستند ما را به دام بیاندازند. در جواب آنها من می­گفتم که این پیمان سنتو تضمین و تأمین کامل به ما نمی­دهد. مسئولیت برای ما به وجود آورده، تعهد برای ما ایجاد کرده، ولی تعهد متقابل به اندازه­ای که تضمین کامل برای ما داشته باشد، ندارد. بنابراین، معتقد هستیم که این پیمان باید مورد بررسی و ارزیابی مجدد قرار بگیرد. نظری که ما داشتیم این بود، زیرا در آن پیمان نه انگلستان و نه آمریکا که محرکین اصلی آن بودند خود هیچ­گونه تعهد قابل اطمینانی بر عهده نگرفته بودند و به هیچ­وجه معلوم نبود که چنان پیمان تحریک­آمیز و عملاً بی­اثری در آن زمان به نفع صلح جهان و صلاح ایران باشد.

این جریانی بود که سیاست انگلستان در آن­موقع به وجود آورده و تظاهر تحریک­آمیزی نظیر پیمان بغداد در زمان رضاشاه که بی­فایده و اثر بودن آن کاملاً به ثبوت رسیده بود. ولی ما نمی­خواستیم در آن­موقع طرفیتی با آن ایجاد کنیم که به­صورت تظاهر به جانبداری از طرف دیگر معرفی شود.

س- بله. مسئله دوم مربوط به کنسرسیوم بود.

ج- بله. مسئله دوم مربوط به کنسرسیوم بود. اصل و اساس مبارزه­ی ما بر سر مسئله­ی نفت بود. طبیعی است اگر حکومتی از جبهه ملی بر سر کار می­آید، قرارداد کنسرسیوم را به حال خود باقی نمی­گذاشت. ما آن قرارداد را منافی ملی شدن صنعت نفت می­دانستیم ولی در آن زمان که مبارزه بر سر آزادی و اصول مشروطیت و اجرای قانون اساسی بود، لزومی نمی­دیدیم که درباره­ی آن نظر قاطع اظهار کنیم. هر وقت سؤالی راجع به آن می­شد باز به همان ترتیب جواب می­دادیم که باید ارزیابی مجدد بشود.

س- آقای دکتر سنجابی، شما در آن موقع برای برگزاری این میتینگ و اصولاً تشکیل دادن سازمان جبهه ملی با آقای دکتر علی امینی تماس­هایی هم داشتید؟ چون آقای دکتر امینی گفتند که من به نمایندگان اینها گفتم که شما بروید حزب خودتان را درست بکنید، جبهه ملی مال شما نیست. جبهه ملی دکان دکتر مصدق است و شما می­خواهید از سرقفلی نام دکتر مصدق استفاده بکنید. اگر شما راست می­گویید بروید و احزاب خودتان را درست بکنید. در ضمن ایشان گفتند که یک عده زیادی از آن افرادی را که در میدان جلالیه آمده بودند خود ما یعنی دولت امینی و سازمان امنیت آنجا فرستاده بود. اما جبهه ملی فکر کرد که اینها واقعاً از طرفداران جبهه ملی بودند. می­خواستم ببینم نظر شما راجع به صحبت­های آقای امینی چیست و روابطتان را در آن زمان کمی توضیح دهید.

ج- تقریباً روز بعد ارسنجانی که وزیر پرسروصدای امینی بود، به من تلفن کرد و از من خواهش کرد که مرا ملاقات کند. در منزل یکی از خویشاوندان من که پشت دانشگاه است به ملاقات من آمد. او به من گفت: «شما اشتباه نکنید، شاه خیلی قوی است و شما اگر با امینی دربیافتید شاه را تقویت می­کنید». من هم به ایشان جواب دادم که رابطه­ی ما با شاه معلوم است. ما شاه را فقط به عنوان پادشاه مشروطه قبول داریم و این را علنی و آشکار در نطق­هایمان می­گوییم. شاه هم به هیچ­وجه نظر خوبی نسبت به ما ندارد و ما از گفتن این نکته که اجرای کامل اصول مشروطیت را می­خواهیم، ابا نداریم و بر سر این موضوع اساساً مبارزه می­کنیم. اگر امینی راست می­گوید و او هم با این فکر موافق است بسم­الله. الان که ایشان نخست‌وزیر هستند بیایند مانند یک نخست‌وزیر مشروطه قانونی حالا که مجلس را تعطیل کرده­اند به امر انتخابات مجلس بپردازند و اگر مجلسی انتخاب بشود که ۲۰ درصد یا ۱۰ درصد از نمایندگان واقعی مردم در آن شرکت کنند پایه مشروطیت ایران مستحکم خواهد شد و شاید هم امینی موقعیت بهتر و قوی­تر و محبوبیت بیشتری پیدا بکند. ولی با وضع کنونی شما آقای امینی ناچار است یا تکیه­گاهش خارجی باشد و یا شاه باشد و در میان ملت ایران معلق خواهد بود. دیر یا زود شما این نکته را خواهید فهمید. این مطلبی بود که بنده صریحاً به ارسنجانی گفتم. اما درباره­ی اینکه آنها جمیعت فرستادند یا اینکه امینی به ما گفته است که آقا به فکر خودتان باشید و شما تشکیلات خودتان را بدهید، اولاً او همچین حرفی اصلاً نزده، ثانیاً اگر هم زده غلط کرده و حرفش بی­اساس و بی­مورد بوده. برای اینکه ما دنباله­رو کار مصدق بودیم. ما همکارهای مصدق بودیم و بر اثر همان مبارزات برخاسته بودیم. احزاب ما هم همان احزابی بودند که قبل از مصدق در آن خط مبارزه می­کردند و مصدق را هم در همان خط تأیید و تقویت می­کردند. بنابراین حرف آقای امینی جز هوچی‌گری عادی او نبوده است.

س- معذرت می­خواهم من یک سؤال دیگر اینجا دارم. آقای امینی راجع به مسئله انتخابات که شما می­فرمایید صحبت کردید و چنین استدلال کردند که در آن زمان اوضاع اقتصادی ایران بی­اندازه خراب بود و در عین حال اگر من (آقای امینی) انتخاباتی می­کردم شاه در آن انتخابات دخالت می­کرد و بلوا و آشوب برقرار می­کرد، کما اینکه قوام­السلطنه هم نتوانست انتخابات را آزاد بکند و حتی دکتر مصدق هم نتوانست انتخابات را آزاد بکند و ناچار شد که انتخابات دوره­ی هفدهم را متوقف بکند. اگر من انتخابات می­کردم شاه هم همین بلوا و آشوب را به پا می­کرد، اما قصد من این بود که اول اوضاع اقتصادی مملکت را سر و سامان بدهم و بعد به انتخابات بپردازم. پاسخ شما به آقای امینی چه خواهد بود؟

ج- عرض کنم این عذر به مراتب بدتر از گناه است. اولاً سر و سامان دادن به اوضاع اقتصادی دولت، منافاتی با انتخابات نداشت. اگر او برنامه­ای و نقشه­ای داشت می­توانست به این کار بپردازد. اتفاقاً نکته­ی دومی که من ضمن بیاناتم می­خواستم به آن اشاره بکنم و حتماً می­کردم همین نکته است که شما پیش کشیدید و آن راجع به برنامه اقتصادی او بود. برخلاف تصور او، او نه تنها اقتصاد مملکت را به راه نیانداخت و از کسادی و بحران بیرون نیاورد، بلکه اقتصاد ایران را فلج ساخت و یکی از موجباتی که ما با او اختلاف داشتیم همین موضوع سیاست اقتصادی او بود. برای اینکه از جمله­ی کارهایش این بود که اعتبارات بانکی را به کلی متوقف ساخت، آن هم در زمانی که ایران احتیاج به فعالیت­های اقتصادی در رشته­ی بازرگانی و صنعتی و در کارهای ساختمانی داشت که مردم بی‌کار را جذب بکند و این کارها هم شروع شده بود و در آن زمان تورم پولی اصلاً وجود نداشت. امینی یک مرتبه آمد و اعتبارات را متوقف کرد. متوقف کردن اعتبارات یعنی متوقف کردن همه­ی فعالیت­های اقتصادی. وزیر دارایی امینی آقای دکتر بهنیا، که یکی از برگزیده­ترین کارشناسان مالی ایران بود و بنده با او سوابق همکاری از دوران رضاشاه در وزارت دارایی داشتم، در همان زمان مقاله مفصلی در مجله­ی رسمی بانک ملی نوشت که من آن مقاله را در حضور دانشجویان دانشگاه وابسته­ی به جبهه ملی قرائت کرد. در آن مقاله، بهنیا علنی و آشکار نوشته بود که ما ورشکسته به تقصیر هستیم یعنی وزیر دارایی اقرار به ورشکستگی به تقصیر دولت کرده بود. بنابراین، برنامه امینی هم در این مورد یک برنامه فلج­کننده و از اعمال اشتباه­آمیز ایشان بود. بله ما درباره­ی انتخابات با او خیلی اختلاف داشتیم. به خاطر  دارم علاوه برآن ملاقات که ارسنجانی  شخصاً با من کرد در منزل یکی از دوستان مشترک ما در شمیران که حالا متأسفانه اسم او به خاطرم نیست، چهار پنج نفر از رهبران جبهه ملی یعنی دکتر صدیقی، اللهیار صالح و بنده و کشاورز صدر و شاید هم سیدباقرخان کاظمی و دکتر بختیار با دکتر امینی ملاقات کردیم که شاید راه­حلی برای رفع اختلافات پیدا شود. مطلب اساسی ما بر سر انتخابات بود. ما می­گفتیم شما که مجلس را تعطیل کرده­اید، اکنون مخالف و مناقض با قانون اساسی هستید. اگر به قانون اساسی خود را پایبند می­دانید، آن قانون می­گوید انتخابات در مدت سه ماه از انحلال مجلس باید شروع بشود و شما باید این انتخابات را انجام دهید. اما اینکه می­گویید که دربار و ارتش و ایادی درباری در این امر دخالت می­کنند، این عذر نخواهد بود، این مفهوم و معنایش این است که هیچ­وقت انتخابات در ایران صورت نگیرد. شما اگر خودتان را نخست‌وزیر مستقل و مسئول می­دانید و معتقد به اصول مشروطیت و حکومت ملی هستید، کوشش بکنید هر قدر ممکن است انتخابات آزاد باشد. در دوره­های پیش، حکومت­های وقت به دستور شاه انتخابات را صددرصد فرمایشی انجام می­دادند، حکومت شما اقلاً کاری بکند که عامل اراده­ی او در تحمیل اشخاص نباشد، حتی­الامکان بی­طرف باشید. وقتی که شما رئیس دولت هستید و استانداران و فرمانداران که تا حدودی از دستورات شما پیروی می­کنند، رعایت ظاهر آزادی انتخابات را بکنید، نمی­گوییم که انتخابات صددرصد آزاد و قانونی صورت خواهد گرفت، چنان که در زمان مصدق هم نگذاشتند کاملاً آزاد باشد، ولی در زمان مصدق ۶۰ درصد یا ۷۰ درصد نتیجه­بخش بود. حالا اگر در زمان شما این کوشش را بکنید و تنها ۲۰ درصد نتیجه­بخش باشد، در شهر تهران مردم مسلماً موفق خواهند شد که نمایندگان را مطابق تمایلات خود انتخاب بکنند. در ولایات هم در بسیاری از جاها افرادی مطابق تمایلات مردم انتخاب خواهند شد. بنابراین، لااقل یک اقلیت بیست یا سی نفری در مجلس به وجود خواهد آمد و همین بیست، سی نفر پایگاه محکمی اگرنه برای تشکیل اکثریت برای حفظ آزادی­های عمومی و دفاع از منافع ملی خواهد بود.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: نوزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱۸

و پایگاهی خواهد بود که شما هم می­توانید به آن تکیه کنید و حتی ممکن است همان اقلیت جزو مدافعین شما بشوند و نیرویی به شما بدهند.

ولی او در آن زمان فقط تکیه به خارج داشت. در همین روزها بود که شاه سفری به خارج از ایران کرد. به آمریکا آمد و با کندی ملاقات کرد. ظاهراً کندی هم او را خوب تحویل نگرفت. وقتی که شاه در آن سفر از تظاهر عظیم میدان جلالیه ما خبردار شد، به وحشت افتاد و به امینی برای جلوگیری از توسعه­ی جبهه ملی فشار آورد. امینی در آن­موقع به جای اینکه به عنوان یک نخست‌وزیر مستقل و آزاده مثل بعضی از نخست­وزیران دیگری که بودند در خط قانونی ایستادگی بکند، تسلیم شاه شد و برای راضی کردن او جبهه ملی را قربانی کرد. ما را فدای شاه کرد به این امید که پشتیبانی شاه نسبت به او ادامه داشته باشد و با پشتیبانی سیاست خارجی هم که باعث بر سر کار آمدن او شده بتواند به حکومتش و به هوچی‌گری­هایش ادامه بدهد. او از آن آدم­های پرحرف و وراجی بود که به موقع و بی­موقع دائماً سخنرانی می­کرد، ولی غالب حرف­هایش نمایشی و بی­اثر بود. خلاصه از آن جلسه هم که در منزل یک دوست مشترک تشکیل شد و بحث­های زیادی کردیم، نتیجه­ای حاصل نشد. بنابراین، بین ما و او که در روزهای اول حکومتش تفاهمی بود، تفاهم به‌هم خورد و روزبه­روز جدایی و فاصله بیشتر می­شد. حکومت امینی علیه ما موضع سخت و شدید گرفت و عین رفتاری با ما کرد که حکومت­های اقبال و شریف امامی می­کردند. یعنی در جلوگیری کردن از انتشارات ما، اجتماعات ما و ندادن امتیاز روزنامه به ما. در تابستان همان سال به مناست پیشامد سی تیر ما می­خواستیم برای تجدید خاطره­ی آن …

س- ۳۰ تیر ۱۳۳۱

ج- بله. برای تجدید خاطره­ی ۳۰ تیر و تجلیل از شهدای آن تظاهراتی بکنیم. از این رو، دعوت به میتینگی کردیم و روز قبل از میتینگ بر سر مزار شهدا رفتیم و در موقعی که با اتومبیل­هایمان به در گورستان ابن­بابویه رسیدیم، به خاطر  دارم که مرحوم طالقانی هم از طرف دیگر آمد و به ما ملحق شد. در آنجا همه­ی ما رهبران ملی و همراهان ما را گرفتند و توقیف کردند و به زندان بردند و در روز بعد هم که شهر به حالت آمادگی نظامی درآمده بود از اجتماع مردم با نیروی نظامی جلوگیری کردند.

س- قبل از این توقیف چند بار جبهه ملی با اقای امینی و آقای ارسنجانی  ملاقات و گفت‌وگو داشت؟

ج- حداقل دو بار. یک­بار ارسنجانی  مرا دید و یک­بار کمیته­ی ما با خود امینی ملاقات کرد. در این دستگیری ۳۰ تیر ما تقریباً بیش از هفت یا هشت روز در زندان نبودیم، ولی در همین چند روز که در زندان بودیم، محل باشگاه ما را که از خیابان فخرآباد به خیابان دمشق منتقل شده بود، حکومت نظامی امینی تصرف کرد و دیگر آن را هیچ­وقت به ما تحویل نداد.

امینی در امور اقتصادی به خیال خودش به اقدامات و اصلاحاتی دست زد که در واقع بیشتر فلج­کننده بود، علاوه بر آن، تظاهراتی به عنوان جلوگیری از فساد و دستگیری مفسدین و رشوه­خواران و متخلفین کرد و جمعی را به عناوین مختلف به زندان انداخت و همه روزه به سخن­پراکنی­هایی پرت و پلا می­پرداخت. ما که از داشتن باشگاه و روزنامه و آزادی اجتماعات و انتشارات محروم شده بودیم، به توسعه تشکیلات خود مشغول شدیم در دانشگاه و در بازار و در میان کارمندان سازمان­های دولتی شبکه­های وسیعی به وجود آوردیم. در سازمان دانشجویان دانشگاه تهران قریب صد حوزه داشتیم. در بازار تهران تعداد حوزه­ها از صد متجاوز بود و همین­طور در اغلب سازمان­های دولتی مخصوصاً در میان فرهنگیان گسترش قابل توجهی پیدا کرده بدیم. در واقع، سازمان جبهه ملی در آن زمان وسیع­ترین و نافذترین تشکیلات سیاسی کشور ما شده بود. به تدریج شروع کردیم که در بین دانش­آموزان دوره دوم دبیرستان­ها هم سازمانی به نام جوانان طرفدار جبهه ملی به وجود بیاوریم. دبیرستان­های بزرگ آن­وقت مثل دبیرستان دارالفنون، دبیرستان هدف، دبیرستان البرز و دبیرستان­های دیگر عده­ای دانش­آموز وابسته به جبهه ملی داشتند. در یکی از روزهای دی­ماه خبردار شدیم که دانش­آموزان طرفدار جبهه ملی در دارالفنون تظاهراتی صورت داده و عده­ای از آنها را اخراج کرده­اند. به مناسبت اخراج آنها ما مراجعه به مسئولین دبیرستان و مقامات وزارت فرهنگ کردیم ولی در برگرداندن آنها مؤثر واقع نشد. دانشجویان دانشگاه به طرفداری از آنها پرداختند و برای روز اول بهمن ماه تظاهراتی ترتیب دادند که البته با موافقت تشکیلات مرکزی جبهه­ی ملی بود که من مسئول آن بودم. در این روز، عوامل دولت و چماقداران و سربازان گارد مسلح به دانشگاه حمله آوردند و فجایع عظیمی صورت دادند. درها و شیشه­ها را شکستند، کتابخانه­ها را به هم ریختند، عده­ای از دانشجویان پسر و دختر را زخمی کردند، به­طوری که دکتر فرهاد که در آن زمان رئیس دانشگاه بود به من همان روز تلفن کرد و گفت: «کاری اینها در دانشگاه کردند که سپاه مغول هم نکرده است». با اینکه دکتر فرهاد منتخب شخص شاه بود، خود او این حرف را به من زد و شورای دانشگاه را همان روز دعوت کرد و همان روز، نامه­ی اعتراض­آمیزی درباره­ی این عمل و تجاوز وحشیانه به دولت نوشت و استعفای خودشان را اظهار کردند که خیلی موجب برآشفتگی شاه و علت مغضوبیت بعدی دکتر فرهاد گردید.

س- آقای امینی معتقد است که این جریان در واقع توطئه­ی خود شاه علیه دولت او بود و جبهه ملی هم دانسته یا ندانسته وسیله و آلت این توطئه قرار گرفت.

ج- عرض کنم آقای دکتر امینی در هر زمان به یک کیفیتی مطابق مصلحت وقت بیانی می­کند و گناه خود را توجیه می­کند. در آن زمان که شاه قدرت داشت و او علناً نمی­توانست به شاه اعتراض بکند، تظاهر آن روز دانشجویان و جبهه ملی را منسوب به سپهبد بختیار می­کرد. می­گفت این اقدام و تحریک او بوده و عوامل جبهه ملی مرتبط به بختیار بوده­اند. بعد نظر را، حالا که شما می­گویید، تغییر داده و می­گوید: «شاه آنها را تحریک کرده بود که علیه او اقدام بکنند». در واقع، تمام اینها دروغ محض است. البته این تظاهرات به صورت همراهی و همدردی با دانش­آموزان اخراج شده و علیه حکومت امینی بود این مسلم است. ولی اینکه مرتبط با شاه باشد یا مرتبط با بختیار باشد و یا مرتبط به عوامل دیگری خارج از جبهه ملی باشد، به کلی برخلاف واقع و دور از حقیقت است. حکومت دکتر امینی بر اثر این پیشامد عده کثیری از رهبران و مسئولین جبهه ملی را به زندان انداخت که از آن جمله بنده بودم، دکتر صدیقی بود، مهندس خلیلی بود، زیرک­زاده بود، مهندس حسیبی بود، کشاورز صدر بود، دکتر بختیار بود، مسعود حجازی بود، دکتر خنجی بود و عده کثیری هم از دانشجویان وابسته به جبهه ملی بودند که آنها را در طبقه پایین زندان موقت شهربانی زندانی کردند و ما را در طبقه­ی بالای آن موسوم به بهداری که یکی از دانشجویان زندانی شده­ی طبقه پایین همین آقای بنی­صدر اولین رئیس­جمهوری حکومت انقلابی ایران بود. اتفاقاً در همان ایام چندنفر از زندانیان دیگر را که به عنوان دزدی و اختلاس و رشوه­خواری و یا به اتهام توطئه­چینی علیه حکومت امینی زندانی شده بودند، پیش ما آوردند و هم زندان با ما کردند که از جمله رشیدیان و سناتور فرود و پسر آیت‌الله بهبهانی و مهندس فروغی بودند.

اتهامات علیه ما ظاهراً این بود که تظاهرات روز اول بهمن دانشگاه ارتباط با سپهبد بختیار داشته است. به دفعات مکرر ما را به محل بازجویی بردند و از یکی­یکی ما به دقت بازجویی و بازپرسی کردند و چندین ماه بازجویی­ها به شدت ادامه داشت. همچنین از دانشجویان تنها تنها و یا با هم بازپرسی­ها کردند و پرونده قطور و عظیمی برای آن تشکیل دادند.

در اینجا لازم است به یک نکته حساس اشاره کنم و آن این است: با اینکه نهضت آزادی در ابتدای تشکیلات جبهه ملی دوم اسماً با ما بود و با ما همکاری داشت ولی در دوران امینی، مهندس بازرگان و رفقایش با امینی ساختند و با او همراهی و همکاری می­کردند. شاید پیش خودشان چنین توجیه می­کردند که تقویت از امینی مخالفت با شاه است و به هیچ­وجه به دنبال اینکه رفقای آنها را مبارزان جبهه ملی را همکاران دکتر مصدق را زندانی کرده و مورد اتهام ناروا قرار داده و نسبت کذب ارتباط با بختیار و باشاه و با دیگران به آنها می­دهند نرفته و در مقام دفاع از ما برنیامدند. بلکه جلسات ارتباط و مذاکره با امینی به­طور مرتب و منظم داشتند و یک دسته از آن­هایی که مخفیانه و مزروانه دامن‌زن این اتهامات ناروا بر ما بودند، همین دسته­ی نهضت آزادی مهندس بازرگان و رفقای او بودند. خلاصه با اینکه خیلی کوشیدند و افراد متعددی از ارتشی­ها و از دادگستری در این بازجویی­ها به­طور دقیق شرکت کردند، ولی چون از هیچ جایی نتوانستند کوچک­ترین دلیلی، اثری، شاهدی به دست بیاورند که این تظاهرات ارتباط با دار و دسته­ای یا شخصیتی خارج از جبهه ملی داشته است، ناچار مدت مدیدی آن را متوقف کردند و بالاخره اظهار رأی کردند که هرچند در نتیجه تحقیقات و بازپرسی­ها معلوم نشده که جبهه ملی در واقعه اول بهمن ارتباط با عوامل دیگری داشته باشد، ولی به علت اینکه نتوانسته است انضباط در دانشجویان برقرار کند که آن آشفتگی به وجود نیاید از این جهت مرتکب تقصیر شده است. تنها ایرادی که بر ما گرفتند این بود که دانشجویان در آن روز تظاهرات شدید و سنگ­پرانی کرده­اند و عدم دیسیپلین آنها ناشی از ضعف انتظامات جبهه ملی بوده است.

س- آقای دکتر، معذرت می­خواهم. حالا که شما صحبت از نهضت آزادی فرمودید از آنجایی که این جمعیت نهضت آزادی از بطن جبهه ملی دوم درآمد، ممکن است لطف بفرمایید و یک مقداری برای ما توضیح بدهید که اصولاً این اختلاف چرا ظاهر شد که منجر به تشکیل شدن نهضت آزادی شد؟

ج- نمی­دانم در روز پیش خدمتتان توضیح دادم؟

س- راجع به نهضت آزادی چیزی نفرمودید.

ج- عرض کنم موقعی که ما جبهه ملی را تشکیل دادیم و شورای جبهه ملی تشکیل شد و جلسات شورای جبهه ملی در منزل­های ما، منزل سیدباقرخان کاظمی یا دکتر صدیقی یا صالح یا جاهای دیگری، تشکیل می­شد و در این جلسات هم آقای مهندس بازرگان و آقای دکتر سحابی و آقای طالقانی و شاید هم آقای نزیه و شاید هم افراد دیگری از آنها بودند. یک­روز که ما و این قبل از حکومت امینی و در همان اوایل تشکیل جبهه ملی بود، در منزل آقای دکتر صدیقی بودیم، در همان خیابان پامنار، نشریه­ی چاپ شده و پلی­کپی در حدود بیست و چند صفحه به دست ما رسید که با امضای نهضت آزادی ایران بود که در آن به­طور صریح و آشکار به جبهه ملی حمله شده بود. به رهبران جبهه ملی از آن جمله به نام دکتر صدیقی، سنجابی، کاظمی و یا صالح حمله شده بود که اینها افراد فرصت­طلب هستند و موقعی که ملت برای مبارزه ظاهر می­شود، آنها هم از سوراخ­ها بیرون می­آیند و در روزهای دیگر معلوم نیست کجا هستند و از این جور حرف­ها که حالا بنده درست مطالبش را به خاطر ندارم. این نشریه در همان جلسه به دست ما رسید و همانجا مطرح شد. آقای مهندس بازرگان و آقای دکتر سحابی هم حضور داشتند. رفقای جبهه ملی شروع به اعتراض کردند که آقا این دورویی چیست و چطور قابل توجیه هست. شما یا با ما هستید یا نیستید. اگر ما را صمیمی و صادق و درست می­دانید و با ما هستید پس این انتشارات چیست؟ اگر ما همین هستیم که در این نشریه نوشته­اید پس چرا با ما هستید. ما تصور می­کنیم که این نشریه بدون اطلاع شما و از طرف اشخاصی غیر از رفقا و دوستان شما نوشته شده و مجعول است. آقای مهندس بازرگان گفت: «نخیر مجعول نیست و آن را رفقای ما نوشته­اند». گفتیم به­به مبارک است همه­ی رفقای ما اعتراضات شدید کردند. حالا اسم نمی­برم چه کسانی بودند ولی همه اعتراض کردند که این یک دورویی محض است. شما موظف هستید یا آنها را اخراج کنید و یا از ما کنار بگیرید. بازرگان گفت: «ما نمی­توانیم آنها را اخراج بکنیم ولی از آنچه نوشته­اند متأسف هستیم». گفتیم ما با اشخاصی که ما را خائن می­دانند و خدمت‌گزار ملت نمی­دانند نمی­توانیم همکاری بکنیم. این سبب شد که از آن تاریخ آنها دیگر در جلسات ما شرکت نکنند ولی در عین حال، خودشان را وابسته به جبهه ملی بدانند. وضع بر همین منوال بود تا موقعی که حکومت امینی تشکیل شد و آنها از همراهان او شدند. با جریان‌هایی که بعداً به ظهور رسید و از آن صحبت خواهیم کرد. این سؤال مطرح می­شود آیا همان سیاستی که باعث بر سر کار آمدن امینی شده بود، باعث نزدیکی و ارتباط آنها با او نشده بود؟

س- این بحثی را که می­فرمایید در همان زمانی بود که کنگره جبهه ملی تشکیل شده بود و شورای جبهه ملی هم بود که شما با این جزوه روبه­رو شدید؟

ج- خیر. کنگره هنوز تشکیل نشده بود. این در همان سال اول است.

س- ۱۳۳۹.

ج- بله ۱۳۳۹ و هنوز هم حکومت امینی نیامده بود. شاید حکومت اقبال بود و یا شریف امامی. مسلماً زمان حکومت دکتر اقبال بود.

س- ولی آن موقع آنها به نام نهضت آزادی بودند؟

ج- بلی به اسم نهضت آزادی بودند.

س- من شنیدم که اختلافات از زمانی شروع شده بود که در جبهه ملی صحبت از اصلاحات ارضی می­شد و یا حتی خانم­های بدون حجاب در درون جبهه ملی می­آمدند.

ج- نخیر آن داستان جدایی است که بعداً به آن می­رسیم.

س- پس این اولین باری بود که شما متوجه شدید که آقایان به اصطلاح آن­چنان که تظاهر می­کنند موافق با رهبران جبهه ملی نیستند.

ج- بلی اولین بار بود آنها تظاهرات مذهبی و دینی می­کردند و با روحانیون و بازاریان ارتباط داشتند. بازرگان مرد مقدس­نما و نمازخوان مزوری است ولی آقای دکتر سحابی بسیار درستکار و بسیار متدین و آزادی­خواه است و دنبال­روی از آقای مهندس بازرگان می­کند. به­علاوه، جمعی رفقای خودخواه، حسود و لجوج داشتند.

س- چیزی که برای من عجیب است این است که در سال ۱۳۳۲ کودتا شد. بعد از آن نهضت مقاومت تشکیل شد که شما و آقای مهندس بازرگان و آقای طالقانی و احزاب جبهه­ی ملی همه اینها در همان نهضت مقاومت بودید. بعد که نهضت مقاومت ملی کارش به آن دلایلی که شما اشاره فرمودید ادامه پیدا نکرد و هفت سال بعد از کودتا در سال ۱۳۳۹ جبهه ملی به وجود آمد. خوب در این مدت مبارزه همان­طوری که آقایان نهضت آزادی بودند شماها هم بودید. بنابراین این چه مسئله­ای بود که بگویند هر وقت که به اصطلاح سر و صدائی نیست و مردم تکان نمی­خورند شما نیستید. خوب آقایان هم نبودند.

ج- در واقع همین است. در مدت نهضت مقاومت به­طوری که اشاره کردم من در مخفیگاه بودم. دوستان دیگر نیز یا در زندان و یا مخفی بودند. آنها که آزاد بودند همه در آن نهضت کم و بیش شرکت داشتند. بازرگان در مدت نهضت ملی مصدق جزو هیچ­یک از عوامل اصلی نبود. به او، به عنوان مهندس یک خدمت فنی واگذار شده بود ولی او و جمعیت نشناخته­اش در هیچ­یک از اجتماعات و تظاهرات و سخنرانی­ها که در آن زمان می­شد، شرکت نداشتند. در هیچ جا در مبارزات و انتخابات پارلمانی، اثری، نشانی از آقای مهندس بازرگان و از رفقای او در آن دوره دو، سه ساله مصدق دیده نشد. شاید خود شما آن­وقت در ایران بودید…

س- بله. بنده خودم در تمام آن تظاهرات بودم.

ج- در آن زمان جمعیتی به نام نهضت آزادی مطلقاً وجود نداشت و آقای مهندس بازرگان هم در هیچ اجتماع و تظاهری دیده نمی­شد

س- من هیچ­وقت آقای مهندس بازرگان را در آن میتینگ­ها ندیدم.

ج- بله. فقط به عنوان فرد سمتی در امر نفت به او واگذار شد در آن هم با مکی اختلاف پیدا کرد و کاری نتوانست انجام دهد و ناتمام و ناقص گذاشت.

س- بعداً ایشان مثل اینکه رئیس هیئت مدیره شرکت نفت شدند برای مدتی. تا روز ۲۸ مرداد مثل اینکه سمتشان این بود.

ج- درست نمی­دانم چه سمتی و تا چه زمان داشت. به هر حال، به عنوان شخصی و فنی و جنبه­ی سیاسی نداشت. او هیچ­وقت در مذاکرات و در جلسه­های شور و مشاوره­ای که در خدمت آقای دکتر مصدق داشتم حتی راجع به مسائل نفت هم شرکت نداشت. در هیچ­یک از هیئت­های نمایندگی ایران نبود، به آمریکا و لاهه نیامد و در انتخابات دوره هفدهم که تمام دوازده نفر نامزد جبهه ملی در تهران انتخاب شدند و همچنین در قیام سی تیر، اثری و نشانی از آقای مهندس بازرگان نبود.

بله. اختلاف ما با آنها در همان ابتدای تشکیل جبهه ملی و قبل از آمدن حکومت دکتر امینی شروع شد که من فراموش کردم پیشتر درباره­ی آن توضیح بدهم ولی در زمان حکومت دکتر امینی روی همان سابقه­ی اختلافی که با ما داشتند با امینی مرتبط شدند و شروع به سم­پاشی راجع به جبهه ملی کردند تا حکومت امینی باقی بود ما در زندان ماندیم. حکومت او در سال بعد ساقط شد و علم بر سر کار آمد. من و دکتر بختیار آخرین دو زندانی بودیم که بعد از هفت ماه در شهریور سال ۱۳۴۱ آزاد شدیم. رفقای دیگر که بیست روز یا یک­ماه قبل از ما آزاد شده بودند شروع به فعالیت و تشکیل جلسات شورای جبهه ملی کرده بودند.

وقتی که بنده آزاد و وارد جلسه­ی شورا شدم گفت‌وگوی تشکیل کنگره جبهه­ی ملی در بین بود. چون از سال پیش اعلام کرده بودیم که در سال آینده کنگره جبهه ملی از نمایندگان احزاب و جمعیت­ها و شعب ما در شهرستان­ها تشکیل خواهد شد. این وعده را از این جهت داده بودیم که سازمان­های ما وسعت یافته و هم­مسلکان اعتراض داشتند که سازمان ما دموکراتیک نیست. شورای عالی و کمیته مرکزی انتخاب نشده­اند و خط­ مشی و اهداف ما روشن نیست. بنابراین بعد از آنکه از زندان امینی خلاصی پیدا کردیم موضوع تشکیل کنگره مطرح شد. بنده چون اطلاع یافتم که در داخل جبهه ملی بعضی از افراد هستند که نسبت به اصالت تظاهرات اول بهمن و نسبت به مبارزه­ای که جزو افتخارات ما بوده سم­پاشی می­کنند و بعضی­ها که نسبت به بعض دیگر رقابت دارند، می­خواهند از آن پیراهن عثمان بسازند. بنابراین، در اولین روزی که با شورا مواجه شدم گفتم چون مسئول تشکیلات جبهه ملی هستم، ادامه شرکت من در جبهه ملی تنها موقوف بر این است که به اصالت پیشامد اول بهمن رسیدگی شود که آیا افرادی از ما با اشخاصی یا عواملی خارج از جبهه ملی هرچه و هرکس باشد، مرتبط بوده­اند یا نه. اگر هست معلوم بکنند و باید به مجازات برسند. اگر نیست آن­هایی که اتهام زده­اند، باید عذرخواهی بکنند و باید این استخوان لای زخم از جبهه ملی خارج شود و الا من ادامه کار نخواهم داد. شورا هم سه نفر از افراد را معین کرد که به جریان واقعه اول بهمن رسیدگی کنند. آن سه نفر بعد از رسیدگی کامل گزارشی تهیه کردند مبنی بر اینکه جبهه ملی مبارزه اصیل خود را انجام داده و در آن تظاهرات هیچ­گونه ارتباطی با عوامل و عناصر خارج از جبهه نبوده و پیشامدهای ناگواری که برای بعضی از دانشجویان رخ داده، نتیجه مهاجمه­ی خشونت­آمیزی چماقداران و تفنگداران دولتی بوده است. این گزارش در جلسه­ی شورای جبهه ملی که آقای سیدباقرخان کاظمی ریاست آن را داشت، قرائت شد. بعد از آن بنده با مسئولیت تشکیلاتی که داشتم اقدام برای تشکیل کنگره کردم. آیین­نامه تشکیل کنگره به تصویب شورا رسید، به سازمان­های خودمان در استان­ها، در گیلان، در آذربایجان، در خوزستان، در اصفهان، در شیراز، در خراسان و در هر جایی که شعبه داشتیم و به سازمان­های مرکزی بخشنامه فرستادیم که نمایندگان خودشان را انتخاب بکنند و برای هر محل و هر سازمان عده­ی نمایندگان را به تناسب سازمان­های آنها معین کردیم. سازمان­های مرکزی جبهه ملی را که به خاطر  دارم عبارت بودند از سازمان دانشجویان، سازمان بازاری­ها، سازمان اصناف، سازمان کارگران، سازمان کارمندان و بانک­ها، سازمان فرهنگیان، سازمان ورزشکاران و سازمان کشاورزان. برخلاف اینکه به آقای دکتر مصدق گزارش داده و ایشان نیز بعداً در نامه­ی خود به آن اشاره کرده بودند که نمایندگان دانشجویان را خودشان انتخاب نکردند و شما برای آنها انتخاب کردید، خود سازمان دانشجویان جبهه ملی از هر دانشکده جداگانه نمایندگان خود را انتخاب کردند و به علت کثرت تعداد دانشجویان نمایندگان آنها نسبت به نمایندگان همه­ی سازمان­های دیگر بیشتر بودند. یعنی مجموعاً از ۱۷۰ نماینده که از مرکز و از استان­ها آمدند، ۳۶ نفر نمایندگان سازمان دانشجویان دانشگاه بودند که از طرف خودشان انتخاب شده بودند. ما توجه داشتیم که بعضی از عناصر در داخل ما مشغول تفرقه­افکنی و خرابکاری هستند. نهضت آزادی به عنوان یک جمعیت پیوسته­ی به جبهه ملی در کنگره حضور نداشت، ولی با سوابق مبارزاتی که آقای بازرگان و دکتر سحابی و طالقانی و نزیه داشتند، آنها را هم دعوت کرده بودیم که در آن شرکت کنند. بعضی از افراد آنها نیز از سازمان­های دیگر جبهه ملی انتخاب شده بودند مانند عباس شیبانی وکیل فعلی مجلس شورای اسلامی و صباغیان که بعداً وزیر کشور آقای بازرگان شد.

بدین­ترتیب، کنگره جبهه­ی ملی با قریب ۱۷۰ نماینده از سازمان مرکزی و شهرستان­ها تشکیل شد. ما درست که بررسی می­کردیم، می­دیدیم که حداقل بین ۹۰ تا ۱۰۰ نفر از آنها افرادی هستند که با تمایلات اکثریت شورای جبهه ملی موافقت دارند. شاید در حدود ۴۰ یا ۵۰ نفر در بین دانشجویان و بعضی از دسته­های احزاب تمایلات مخالف داشتند. آن­هایی که مخالف بودند با کمال تأسف یکی دار و دسته­ی آقای فروهر بودند چه در میان دانشجویان و چه در سازمان­های دیگر و یکی هم دار و دسته­ی نهضت آزادی با دکتر عباس شیبانی و صباغیان بود. غیر از این دو دسته تعداد قابل توجهی از دانشجویان وابسته به سازمان­های چپی بودند که در داخل جبهه ملی رخنه کرده بودند. نظر ما بر این بود و این مطلب خیلی قابل توجه است که آقای سیدباقرخان کاظمی را به عنوان ریاست کنگره انتخاب کنیم. در این بین، اطلاع پیدا کردیم که جمعی از مخالفین نزد آقای صالح رفته با ایشان صحبت کرده و او نیز قبول کرده که داوطلب ریاست کنگره بشود و نسبت به سیدباقرخان کاظمی که مردی مدیر و بسیار منظم در اداره­ی جلسات و در حفظ پرونده و پیشینه و تنظیم کارها بود و به­علاوه شخصیتی محترم و مؤدب و ورزیده داشت شروع به بدگویی و بدزبانی کرده­اند. بعضی از رفقای خیلی مؤثر شورااز آن جمله آقای دکتر صدیقی هم با انتخاب کاظمی هیچ موافقت نداشت. از جمله مخالفین دیگر که خیلی در این­باره سر و صدا و فعالیت کرد، مرحوم کشاورز صدر بود.

س- هیچ­وقت ایشان علت مخالفتشان را توضیح دادند؟

ج- تمام بهانه­جویی بود. فقط برای اینکه نامزد اکثریت بود آنها می­خواستند شخصیت موجه دیگری را نامزد کنند که آراء را بشکنند. ملتفت هستید؟ حرف­هایی که درباره­ی کاظمی می­زدند، بهانه­جویی بود. می­گفتند وزیر خارجه زمان رضاشاه بوده. خوب اگر این بوده وزیر مصدق هم بوده. پس مصدق هم نمی­بایست او را بیاورد و وزیر کند. به­علاوه، خود همان آقایان بعداً کاظمی را به عنوان رهبر جبهه ملی سوم انتخاب کردند. اینها بهانه­جویی بود. بنده خودم شخصاً در این باب با آقای صالح تماس نگرفتم، چون موضوع خیلی حساس بود، نمی­شد به یک کسی گفت که شما نامزد نباشید یا باشید، به وسیله دیگران تماس گرفتیم دیدیم که آقای صالح هم قبول کرده است که نامزد ریاست کنگره بشود. با محاسبه که کردیم و با محبوبیتی که صالح داشت با عدم توجهی که ممکن بود تعدادی از رفقای ما به اصل نکته که ایجاد افتراق و دودستگی بود داشته باشند، می­دیدیم که اگر به همین ترتیب رأی­گیری بشود ممکن است آراء آقایان صالح و کاظمی تقریباً مساوی و نزدیک به هم باشد و از روز اول که جاسوسان سازمان امنیت و درباری در پیرامون جلسات کنگره بودند، فوراً این موضوع اختلاف و دودستگی را به صورت انعکاس نامطلوبی در مطبوعات داخل و خارج از ایران جلوه­گر سازند. بنابراین، خود من با آقای کاظمی صحبت کردم و به ایشان گفتم که آقای کاظمی خدا شاهد است نامزد ما و نامزد اکثریت شما بودید ولی با کمال تأسف وضعی پیش آمده که اگر ما چنین رأی­گیری بکنیم، از همان روز اول شکستی در آراء ما به وجود خواهد آمد. بنابراین، از شما خواهش می­کنم از نامزدی خودتان صرف­نظر کنید. کاظمی ناراحت شد و گفت: «چه کسی با من مخالفت می­کند؟» گفتم آقا بهتر است وارد اشخاص و بهانه­جویی­هایی آنها نشویم. واقعیت این است و ما ناچاریم برای آن چاره­جویی کنیم. هرچند آن شخص محترم و گرامی ناراحت و گله­مند شد، ما تصمیم گرفتیم که به آقای صالح رأی بدهیم و به دوستان و همراهان مؤثر اطلاع دادیم و مطلب را مخفی گذاشتیم. مخالفین هم قبلاً اعلام کرده بودند که نامزد آنها آقای صالح است.

مطلب دیگری که بعضی از آنها پیش کشیدند این بود که تا زمانی که دکتر مصدق هست رئیس کنگره کس دیگری غیر از ایشان نمی­تواند باشد. باید دکتر مصدق را رئیس کنگره انتخاب کنیم و آقای عباس شیبانی را مأمور کرده بودند که بیاید و عکس مصدق را بیاورد و پیشنهاد رأی­گیری به نام ایشان بکند. خوب با این عنوان، کسی نمی­توانست مخالفت بکند. ما فوراً تابلوی بزرگی از عکس دکتر مصدق را توی سالن در پشت سر هیئت رئیسه نصب کردیم و تصمیم گرفتیم که قبل از شروع به کار پیامی خدمت آقای دکتر مصدق صادر کنیم و ایشان را به عنوان رئیس افتخاری کنگره انتخاب کنیم و اظهار تأسف نماییم از اینکه ایشان به علت گرفتاری که دارد نمی­توانند رهبری و اداره­ی کنگره را عهده­دار باشند. وقتی که جلسه تشکیل شد، شیبانی با اینکه تظاهر و هیاهویی کرد، ولی در برابر وضع پیش­بینی نشده­ی این پیشنهاد و این پیام قرار گرفت که با بیانی بسیار مؤثر و هیجان­انگیز نوشته شده بود و بعد هم رأی که به آن ترتیب گرفته شد، بهانه­ی دیگری برای آنها نماند. بعد از آن برای هئیت رئیسه که معین کرده بودیم رأی گرفتیم آقای صالح با اکثریت خیلی زیاد نزدیک به اتفاق آراء انتخاب شدند آنها که غافلگیر شدند در وسط کار رأی­شان را برگرداندند و به آقای کاظمی دادند. این­گونه پیشامدها و دورویی­ها در اجتماعات و در کارهای سیاسی متأسفانه پیش می­آید ولی دیگر برای آنها دیر شده بود. موقعی آنها خبردار شدند که تقریباً جلسه تشکیل شده بود و در ضمن جلسه تصمیم گرفتند که به کاظمی رأی بدهند که تعداد خیلی کمی رأی آورد. دو نفر هم به عنوان نایب رئیس انتخاب شدند. بنده نایب رئیس اول و آقای دکتر آذر نایب رئیس دوم انتخاب شدیم. منشی­ها هم به همان ترتیب از اکثریت انتخاب شدند و بعد هم دو کمیسیون انتخاب کردیم یکی به نام کمیسیون سیاسی برای تهیه منشور جبهه ملی و یکی هم کمیسیون اساسنامه. در این دو کمیسیون از اعضای سازمان­ها و احزاب در هر یک از آنها افرادی از همه­ی احزاب وجود داشت. مثلاً در کمیسیون سیاسی که بنده و افراد دیگر عضویت داشتیم، آقای مهندس بازرگان هم بودند. در کمیسیون اساسنامه آقای دکتر سحابی و افراد دیگری بودند. آقای فروهر و دیگران نیز همه بودند. یک منشوری تهیه شد و یک اساسنامه که همه­ی آنها با اکثریت زیاد به تصویب رسیدند. بعد از آن هم بر طبق اساسنامه جدید به انتخاب اعضای شورای مرکزی جبهه ملی پرداختیم. مطابق اساسنامه پیش­بینی شده بود که اعضای شورای مرکزی ۵۰ نفر باشند که ۳۵ نفرش را کنگره انتخاب کند و ۱۵ نفر دیگر در اختیار شورا باشد که بر حسب مقتضیات و با توسعه جبهه و ملحق شدن جمعیت­های دیگری به آن تدریجاً انتخاب کند. آن ۳۵ نفر هم از همه­ی اعضای گروه­ها انتخاب شدند. حالا کاظمی و حسیبی و صالح و صدیقی و پارسا و بنده و دکتر آذر و اینها در رده­ی اول بودیم، در رده­های بعدی رفقای دیگر همه بودند. کشاورز صدر بود، دکتر بختیار بود، مهندس زیرک­زاده بود، مهندس بازرگان بود، جلوتر از آنها طالقانی بود، دکتر سحابی نفر آخر آخر بود که انتخاب نشد. از ورزشکاران پهلوان تختی انتخاب شد و غیره.

به نظر بنده، در تاریخ دموکراسی ایران یعنی در تاریخ سازمان­های حزبی این کنگره جبهه ملی یکی از باشکوه­ترین، مؤثرترین و دموکراتیک­ترین اجتماعات سیاسی ایران بود که اگر بگویم نظیری برای آن نبوده، شاید به گزاف نگفته باشم. منشوری بسیار سنجیده و مفصل ترتیب داد که با احتیاجات وقت ایران تطبیق می­کرد. قطعنامه فوق‌العاده قوی راجع به اینکه شاه باید سلطنت کند نه حکومت، راجع به اینکه سازمان امنیت یک سازمان جاسوسی و تحدیدکننده آزادی و برهم­زننده نظم و امنیت است و باید منحل شود و راجع به آزادی زندانیان سیاسی و غیره صادر شد. منشوری که مسائل مختلف مملکت را، مسائل اقتصادی، مسائل اجتماعی و مسئله اصلاحات کشاورزی را، مسئله حق رأی زنان را، مسئله سیاست مستقل خارجی و سیاست دفاعی مملکت را تماماً در بر داشت. در اینجا می­خواهم بگویم که یکی از خصوصیات ثابت و همیشگی شاه، خودنمایی و بهره­گیری از عقاید و اقدامات دیگران و به خود نسبت دادن آنها بود. جبهه ملی که در این موقع یک کنگره بی­سابقه تشکیل داد و منشور سیاسی اجتماعی و اقتصادی مترقی­ای عرضه کرد و اجتماعات پرشوری به وجود آورد و میتینگ­هایی می­داد که در آن ده­ها هزار نفر شرکت می­کردند. شاه هم در آن زمان عیناً شعارهای جبهه ملی و روش جبهه ملی را تقلید می­کرد و در واقع ادای آن را درمی­آورد. می­خواست به همان صورت در اجتماعات ظاهر شود که عکسش را در جراید منتشر کنند و در میان مردم مثل یک رهبر سیاسی دست بلند کند و سخنرانی بکند و کنگره تشکیل بدهد، ولی تمام آن ساختگی و بر اثر فشار بود. بعد هم مواد انقلاب شاه و ملت را به همان ترتیب تقریباً از روی اصول منشور جبهه ملی عرضه کرد و رفراندوم مصنوعی را ترتیب داد. اقتباس از افکار دیگران و نسبت دادن خدمات و اقدامات دیگران به خودش یکی از خصوصیات شاه بود. همچنان که با قوام­السلطنه کرد و همچنان که با مصدق و دیگران کرد.

س- آقای دکتر معذرت می­خواهم، در آن جریان کنگره باز هم بین جبهه ملی و اعضای نهضت آزادی برخوردهایی بود؟

ج- بله. در آنجا رفقای نهضت آزادی مخصوصاً آقای مهندس بازرگان سخنرانی ایراد کرد که در آن سخنرانی مفهومش این بود که با اینکه به منشور رأی داده و خود او عضو کمیسیون منشور بوده، باز با تشکیلات و اصول و روش جبهه­ی ملی همراه نیست و آخر کلامش را با این جمله ترکی ختم کرد «بودرکه واردا» یعنی ما همین هستیم که هستیم.

س- من شنیدم موقعی که در کنگره خانم­های جبهه ملی بی­­حجاب ظاهر شدند آقایان به عنوان اعتراض خارج شدند ممکن است راجع به این مسئله توضیح بفرمایید.

ج- بله. یکی از مسائلی که آنجا درباره­اش صحبت و جنجال شد، همین بود. ما فقط دو نفر به عنوان نمایندگان زنان در کنگره داشتیم. یکی خانم داریوش فروهر بود و یکی دیگر که اسم او را به خاطر  ندارم. موقعی که آنها وارد شدند اول یکی از آقایان معممین ما به نام خلخالی بلند شد و هیاهو کرد. در کنگره چهار، پنج نفر از روحانیون شرکت داشتند از آن جمله آقایان طالقانی، انگجی، سیدضیاءالدین، حاج سیدجوادی، جلالی، دماوندی، شبستری و خلخالی بودند. خلخالی بلند شد و اعتراض کرد و بد گفت و آن را مخالف اصول اسلامی معرفی کرد. یکی دو نفر از نهضت آزادی­های رفیق مهندس بازرگان نیز بلند شدند و هیاهویی به راه انداختند و چند نفر از آنها از جلسه خارج شدند. تختی هم با آنها درآویخت. آن روحانی که اعتراض کرد پس از آن دیگر در کنگره شرکت نکرد.

س- آقای طالقانی هم از جلسه خارج شدند؟

ج- اتفاقاً آقای طالقانی ماندند و به آنها اعتراض کردند. گفت: «آقا بنشینید این بازی­ها چیست که درمی­آورید».

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: نوزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱۹

امروز صحبتمان را به تشکیل کنگره جبهه ملی رساندیم که به نظر بنده این کنگره یکی از پایه­دارترین و اصولی­ترین فعالیت­های سیاسی بعد از مشروطیت ایران و از هر جهت دموکراتیک و مترقی و ملی بود. در همین زمان که کارهای کنگره جریان داشت و در منزل مرحوم حاج حسن قاسمیه از بازرگانان معروف تهران تشکیل می­شد که اینجا باید یادش را بخیر کنیم و خدایش بیامرزد که با نهایت فداکاری کوشش کرد، با اینکه این عمل برای او متضمن ضرر و خطر زیاد بود، از هیچ چیز مضایقه نکرد.

در پیرامون آن محل عوامل سازمان امنیت با ضبط صوت­های مخصوص وجود داشتند و ما کاملاً مستحضر بودیم که آنها مراقب همه­ی فعالیت­های ما هستند و در داخل ما هم علی­التحقیق مأمورینی داشتند که بعداً هم بر ما روشن شد. در همین زمان بود که شاه از قید دکتر امینی هم فارغ شده و می­خواست خودش را رهبر منحصربه­فرد اصلاحات و ترقی­خواهی ایران معرفی کند به این طریق جبهه ملی را از صحنه فعالیت و سیاست خارج سازد. برنامه­ی به اصطلاح رفراندوم شاه و انقلاب شاه و ملت خود را عرضه کرد و موادی به ظاهر ترقی­خواهانه و اصلاح­طلبانه از قبیل اصلاحات ارضی، انجمن­های ایالتی و ولایتی، مشارکت کارگران در سود کارخانه­ها، حق رأی زنان، و این نوع مسائل را که در برنامه جبهه­ی ملی وجود داشت، اعلام کرد و می­خواست آنها را به رفراندوم و مراجعه به آراء عمومی بگذارد. ما متوجه بودیم که این رفراندوم به معنای یک تحول اجتماعی و در خط ­مشی دموکراسی نیست، بلکه درست برای آن است که با یک ظاهرسازی نهضت دموکراتیک ایران و حرکت استقلال­طلبی مردم ایران را متوقف بسازد و عنوان اصلاحات و برنامه­های انقلاب یک برنامه­ی صوری برای پرده­پوشی بر روی دیکتاتوری است که می­خواهد آغاز بشود. به همین جهت، جبهه ملی طی اعلامیه­ی هیجان­انگیزی به مردم هشدار داد که تمام این ظاهرسازی­ها توطئه­ای برای استقرار یک دیکتاتوری جدید است و شعاری که ما دادیم این بود: «اصلاحات بله، دیکتاتوری خیر» و برای اعتراض علیه آن مردم را دعوت به میتینگ و تظاهرات کردیم. به نظرم اعلامیه معروف ما تحت عنوان «قم فاستقم» در همین زمان بود ولی قبل از اینکه تظاهرات صورت بگیرد، مجدداً ما را در اول بهمن همان سال ۱۳۴۱ توقیف کردند و به زندان انداختند. این بار بیش از دویست نفر از رهبران و از فعالین درجه­ی اول جبهه ملی در همه­ی سازمان­ها توقیف شدند که از رهبران و اعضای شورای جبهه ملی افرادی را که به نظرم می­آید از این قرار بودند: کاظمی، صالح، صدیقی، بنده، آذر، حق­شناس، شاپور بختیار، کشاورز صدر، داریوش فروهر، مهندس حسیبی، زیرک­زاده، علی اردلان، مهندس بازرگان، دکتر سحابی، نصرت­الله امینی، [ابراهیم] کریم­آبادی، آیت‌الله طالقانی، مسعود حجازی، حاج مانیان، اصغر پارسا و عده دیگری. ما را در دو محل زندانی کردند. یکی در زندان بزرگ خود شهربانی، زندان معروف قصر در پایین قصر قجر و جمع دیگر را هم به یک محل مربوط به سازمان امنیت به نام قزل قلعه بردند. در زندان شهربانی ما مجموعاً قریب ۸۰ نفر بودیم که این جمع را از بازاریان و دانشجویان و اعضای شورا و کمیته در دو اتاق جا داده بودند که واقعاً جای اینکه در اتاق­ها پا را راحت دراز کنیم، نداشتیم. یک عده از ما آن جمله بنده و مهندس بازرگان و دکتر سحابی و چند نفر دیگر را در راهروی زندان جلوی دستشویی زیلویی انداختیم و رختخواب­هایمان را پهن کردیم. بقیه رفقا در قزل قلعه زندانی بودند. از هر نوع ارتباط ما با خارج و از اینکه خانواده­ها ما از وضع ما اطلاع پیدا کنند، جلوگیری کردند. حتی اجازه ندادند که غذای خودمان را خودمان تهیه کنیم و از همان غذای معمولی زندان برای ما می­آوردند که یک­روز ما دیدیم در دیگ غذایی که برای ما آورده­اند حشرات در داخل آن جوش می­زند. دو سه ماه، ما به این کیفیت تحت فشار بودیم تا اینکه محاکمات ما شروع شد و مدت مدیدی ادامه داشت. هر روز می­آمدند و چند نفر از ما را می­بردند یا در همان محل زندان و یا در ساختمانی مربوط به سازمان امنیت خارج از زندان بازپرسی می­کردند.

س- این سازمان امنیت زمان پاکروان بود؟

ج- بلی. سازمان امنیت در زمان سرلشکر پاکروان بود. بنده را چندین بار، چهار یا پنج بار یا شاید هم بیشتر برای بازجویی بردند. دو بار در همان محل زندان قصر بود و چند بار دیگر اتومبیلی می­آوردند و ما را به یک محلی در داخل شهر که مربوط به سازمان امنیت بود، می­بردند. البته تحت­الحفظ و در میان سربازان تفنگ به دستی که در جلو و پشت سر ما قرار داشتند.

همان روز اول که ما زندانی شدیم و روزنامه­های دولتی آن زمان را به زندان آوردند در یکی از همان روزنامه­ها خواندیم و دیدیم که قصد دارند دو نفر از ما را محاکمه صحرایی بکنند، یعنی آقای صالح و بنده را. اتفاقاً دو روز بعد خود آنها آن خبر را تکذیب کردند تصور می­کنم از خارج بر آنها فشاری وارد آمده و چنین خشونتی را به صلاح ندانسته بودند و الا قصد آنها این بود که چند نفر از ما را اعدام بکنند. استنطاق­ها ادامه داشت و در روزهای اول با شدت و با پیچاندن ما بود. اتهاماتی که به ما نسبت می­دادند یکی ارتباط با حزب توده بود، یکی ارتباط با تحریکات و مخالفت­های بعضی از روحانیون بود که در آن­وقت تازه آیت‌الله خمینی و بعضی از علما دیگر هم سر و صداهایی به راه انداخته بودند ولی با ما ارتباط نداشتند.

س- هنوز ۱۵ خرداد نشده بود.

ج- نخیر. هنوز نشده بود. اتهام دیگر ارتباط با شورش عشایر جنوب بود. در عشایر جنوب در میان قشقایی­ها و ایلات بویراحمدی هم حرکت­هایی مخالف دولت صورت گرفته بود و بالاخره اتهام مخالفت با سلطنت مشروطه ایران بود. مطابق همان ماده کذایی که در قانون مجازات عمومی در زمان رضاشاه گذاشته شده بود. بله ما را به عنوان مخالفت با سلطنت مشروطه تعقیب می­کردند گویی که دستگاه استبدادی و دیکتاتوری شاه سلطنت مشروطه بود. به­تدریج متوجه شدیم که در میان این ۸۰ نفری که در زندان با ما هستند عده­ای از مأمورین خود ساواک هستند. اتفاقاً آن­هایی که مأمور ساواک بودند از افراد آتشین و چپ­نمای تندرو بودند. آنها را برای خبرچینی و برای ایجاد تحریکات و ایجاد مخالفت نسبت به رهبران آورده بوند. آنها معمولاً محرک تظاهراتی می­شدند یا شعارهای تندی می­دادند و یا مثلاً گاهی در حیاط زندان با چوب و با کهنه مجسمه­ای درست می­کردند و جقه­ای بر سر آن می­گذاشتند و آن را آتش می­زدند و از رهبران جبهه دعوت می­کردند که به آنجا بروند و بازی­های آنها را تماشا کنند. بعداً در سال­های انقلاب چند نفر از آنها که از تندروترین آن افراد بودند شناسایی کردیم که از مأمورین ساواک بودند و در دستگاه آنها مشاغل مهم داشتند ولی در آن زمان در زندان بعضی از دانشجویان آنها و مانند قهرمانان روی دست می­گرفتند و به افتخارشان شعار می­دادند.

پس از چند ماهی که در زندان شهربانی بودیم بعد از آنکه مسائل مورد اتهام را یکی­یکی از همه­ی افراد پرسیدند و مورد بازجویی قرار دادند به­تدریج احساس می­کردیم که دستگاه در مقام یک نوع مدارا و سازش با ما قرار گرفته است. اولین علامت نرمش این بود که اجازه می­دادند هفته­ای یک­بار زن و بچه ما به دیدن ما بیایند. بعد هم اجازه دادند که از منزل­ها برای ما غذا بیاورند. چهار، پنج نفر از ما داوطلب شدیم و ترتیب دادیم که غذای کافی برای ۷۰ یا ۸۰ نفر از منزل­ها بیاورند. بعد هم پیدا بود که جریان بازجویی­ها به صورت مسامحه است و آن تندروی سابق را که ما را جلوی سرنیزه می­انداختند، ندارند.

س- این بازجویی­ها را چه کسانی می­کردند؟ آدم­های معروفی مثل ناصر مقدم بودند؟

ج- یکی دو روز اول سرهنگ دیگری بود که الان اسمش در نظرم نیست و نشناختم. ولی بعد از او خود سرهنگ مقدم چندین بار از من در محل زندانی شهربانی و یا در محل مربوط به سازمان امنیت بازجویی می­کرد و از رفقای دیگر هم همین­جور.

س- رفتار او با شما و سایر زندانیان چطور بود؟

ج- رفتارش حقیقتاً بسیار مؤدب بود. بسیار آدم مؤدب و خوش­برخورد و ملایمی بود. بنده تصور می­کنم از سازمان امنیت و از ناحیه همین مقدم و رئیس مافوقش سرلشکر پاکروان بود که دربار و دولت درصدد یک نوع سازشی با جبهه ملی درآمدند. نشانه­اش این بود که پنج نفر از ما را انتخاب کردند و از محل زندانی شهربانی که دانشجویان و افراد دیگر بازاری و رفقای دیگر بودند، خارج کردند و به قزل قلعه بردند و در آنجا در ساختمان جدایی از زندان قزل قلعه که اصلاً دفتر زندان بود و چهار پنج تا اتاق و یک حمام داشت، جا دادند. چند نفری را که اول بردند: بنده و صالح و صدیقی و دکتر آذر بودیم. بعد هم شاپور بختیار و کشاورز صدر را هم آوردند. آقای کاظمی به علت کسالت چند روز قبل از این جریان آزاد شده بود. در همین محل بود که آنها شروع ارتباط با ما کردند. سرلشکر پاکروان خودش دو سه بار آمد، جهانشاه صالح که در آن­­موقع وزیر و برادر اللهیار صالح بود چندین بار آمد و همچنین شخص دیگری به نام صنعتی­زاده کرمانی رئیس مؤسسه و چاپخانه­ی فرانکلین بود. صنعتی­زاده در یک سال پیش هم که در زندان موقت شهربانی در داخل شهر بودیم، مرتب به دیدن ما می­آمد و با دکتر بختیار ملاقات می­کرد. بعد هم بر ما معلوم شد که او یکی از عوامل سیاسی خیلی مهم است و با خارجیان ارتباط دارد و مستقیماً با شاه ملاقات و در مسائل عمده­ی سیاسی اظهارنظر می­کند و نظریات او مورد توجه قرار می­گیرد. معلوم نبود این شخص که هیچ­گونه سمت سیاسی ندارد، چگونه واسطه این مذاکرات شده است. بنده شخصاً نسبت به او بسیا مشکوک بودم، خود مؤسسه فرانکلین هم بسیار مشکوک بود. موضوعی که آنها بیشتر در مذاکراتشان صحبت می­کردند، این بود که جبهه ملی نسبت به سلطنت ابراز وفاداری و احترام بکند و دستگاه دولت هم جبهه ملی را به رسمیت بشناسد و فعالیت او را در حدودی آزاد بگذارد.

کلماتی که آنها در این مورد به کار می­بردند loyal Opposition بود و از اینجا معلوم بود که منشاء آن باید خارجی باشد. مذاکرات اصلی را با آقای صالح می­کردند، بنده و دکتر صدیقی هم همیشه در مذاکرات شرکت داشتیم. ما به این آقایان جواب می­دادیم که نسبت به سلطنت موضع ما کاملاً مشخص است. ما مدتی وزیر بوده، مدتی وکیل مجلس بوده­ایم. در زمان کابینه مصدق ما به عنوان وزیر و به عنوان وکیل سوگند به قانون اساسی خورده­ایم و قانون اساسی هم سلطنت مشروطه را مقرر داشته و هم در آن سلطنت سلسله پهلوی ذکر شده است. در طول تمام مبارزات یکی دو سه سال اخیر هم ما چیزی جز اجرای قانون اساسی نخواسته­ایم. در کنگره جبهه ملی هم همین مطلب به­طور صریح معین شده است و شعار ما مبنی بر «استقرار حکومت قانونی» هم به همین معنی است. بر طبق قانون اساسی ایران شاه سلطنت می­کند نه حکومت. به نظر ما این شخص خود اعلی‌حضرت هستند که برخلاف مقام خودشان و برخلاف مصالح سلطنت و برخلاف قانون اساسی تمایل به حکومت مستقل دارند. اگر ایشان بر اصول مشروطیت باقی بمانند و به ما آزادی فعالیت در حدود قانون اساسی بدهند ما نه تنها با ایشان مخالفتی نداریم، بلکه در صورت لزوم هم ممکن است از سلطنت مشروطه دفاع بکنیم. ولی اگر وفاداری به سلطنت را به این معنی بگیرند که ما چاکر و جان­نثار باشیم این برای ما غیرممکن است، ما بر همان روش خودمان باقی هستیم. البته شخص پاکروان در این مورد فوق‌العاده حسن ظن داشت و مطلب را تقریباً به­صورت توافق­نامه­ای درآوردند و قصدشان این بود که ما را آزاد کنند و در حدودی آزادی فعالیت بدهند که معلوم نبود آن حدود چیست. چیزی را که ما می­خواستیم که نشان­دهنده اجرای قانون اساسی و آزادی فعالیت سیاسی باشد، انتخابات مجلس بود. می­گفتیم مشروطیت و دموکراسی وقتی است که انتخابات مجلس صورت بگیرد و انتخابات مجلس آن آزاد باشد. اگر این انتخابات آزاد نباشد، همه­ی وعده­ها بی­اساس است. بر این اصول صورت توافقی به دست آمد. ولی پاکروان یک روز که به خدمت صالح آمده بود و من و دکتر صدیقی هم حضور داشتیم به ما گفت: «شما تصور نفرمایید این صحبت­هایی که شده و نتیجه­ای که ممکن است به دست بیاید از روی رغبت و به آسانی صورت گرفته. نخیر، شما برای این کار و ما برای رسیدن به این نتیجه مخالفین و دشمنان خیلی بزرگی داریم و بسیاری از اشخاص هستند که نزد شاه می­روند و صحبت مخالف می­کنند». از آن جمله او ذکر کرد که نعمت‌الله نصیری که آن­موقع رئیس کل شهربانی بود و دیگران به شاه می­گویند که آزاد گذاردن جبهه ملی به منزله دریچه­ای است که بر محل بی‌هوایی گشوده شود. اگر این دریچه باز شود، یک­مرتبه تمام مردم، تمام افکار عمومی متوجه جبهه ملی می­شود و آنها به قدری وسعت و نیرو می­گیرند که دیگر کنترل آنها از دست ما خارج خواهد بود. شاه را خیلی ترسانده و مردد کرده­اند. در میان دوستان ما هم راجع به این مذاکرات اختلاف نظر بود. آقای صالح جمعی از افرادی را که در خود زندان قزل قلعه بودند خواست و با آنها جریان مذاکرات را در میان گذاشت و از آنها نظرخواهی کرد. اغلب آنها تندروی کردند و گفتند که این کار فریب­کاری محض است و ما نباید تن به چنین سازشی بدهیم.

س- ممکن است اسم چند نفر از آنهایی که با این جریان مخالف بودند بفرمایید.

ج- یکی از افرادی که مخالف بود، داریوش فروهر بود. داریوش همیشه تندی­هایی داشت. او جوان وطن­دوست و فداکاری است ولی خوب سلیقه­های مخصوصی دارد. یکی دیگر کشاورز صدر بود.

س- منظور اینها از مخالفت چه بود و آن­موقع چه می­خواستند؟

ج- هیچ پیشنهاد مستقیمی که چه باید کرد نداشتند. ولی ما اگر چنین نتیجه­ای می­گرفتیم که فعالیت جبهه ملی را آزاد بگذارند که دارای باشگاه و روزنامه و حق اجتماعات باشد، به­خصوص اگر می­توانستیم برای آزادی انتخابات نتایجی به دست بیاوریم تمام به نفع آزادی و دموکراسی بود ولی اگر چنان آزادی به دست می­آمد ممکن بود رهگشا برای نهضت مجدد آزادی­خواهی در ایران بشود. البته ممکن بود عده­ای ما را متهم به سازشکاری با دستگاه دربار و استبداد بکنند.

س- شما فرمودید که حدود و ثغور آن آزادی کاملاً معلوم نبود.

ج- نخیر. معلوم نبود تا چه حد. قرار بود اجازه باشگاه به ما بدهند، اجازه روزنامه هم بدهند، ولی درباره­ی انتخابات به هیچ­وجه حاضر به تجدید انتخابات و شرکت آزاد ما در انتخابات نبودند. پیدا بود که آنها می­خواهند ما را به دنبال خود بکشند و می­خواهند به یک کیفیتی سرهم­بندی بکنند. این بود که در چنان وضع مبهمی با شک و تردید و اختلافی که در میان همکاران ما وجود داشت، آقای صالح اعلام قطع مذاکرات کردند. علم هم یک­، دو بار با آقای صالح ملاقات و مذاکره کرد ولی نتیجه­ای از آن حاصل نشد.

س- شما در ملاقات با آقای علم حضور داشتید؟

ج- نخیر. بنده اصلاً ایشان را ملاقات نکردم.

س- آقای صالح گزارش آن را به شما دادند؟

ج- بله می­دادند.

س- من شنیدم که آقای علم یک­بار ایشان و سایر رهبران جبهه ملی را به­طور غیرمستقیم مورد تهدید قرار داد. یعنی به این ترتیب که به آنها گفت: «شما فکر نکنید که اگر یک­بار یک روز صبح چند نفر را بگیرند و به قول معروف سرشان را زیر آب بکنند در دنیا به جایی برخواهد خورد». شما در این مورد چیزی می­دانید؟

ج- بله. به نظرم چنین چیزی به صالح گفته بود. نصیری رئیس کل شهربانی هم نسبت به جبهه ملی چنین نظری داشت. به خاطر دارم قبل از جریان زندانی شدن ما به مناسبی می­خواستیم تظاهر و اجتماعاتی بکنیم و او از آن جلوگیری کرد. من به دفتر او رفتم و با او صحبت کردم که به چه جهت با تظاهر قانونی ما مخالفت می­کند. او گفت: «شما دشمن شاه هستید و باید معدوم بشوید». من بلافاصله یقه­اش را از پشت میزش گرفتم و کشیدم.

س- توی شهربانی؟

ج- توی شهربانی. یقه­اش را گرفتم و کشیدم و گفتم اگر راست می­گویی بیا و الان هر دو به نزد شاه برویم و تو به شاه بگو و من هم به او می­گویم. ببینیم شما و امثال شما دشمن شاه هستید یا ما. چنان تند به او جواب دادم که به کلی ساکت شد. او یکی از افرادی بود که علیه ما و برای نابودی ما به انواع مختلف کوشش می­کرد. خوب در این موقع دکتر مصدق هم در توقیفگاه خودش در احمدآباد بود و البته ما هیچ­گونه تصمیم سیاسی بزرگی بدون مشاوره­ی با او نمی­توانستیم اتخاذ بکنیم و اتخاذ نمی­کردیم. این هم یکی از علل قطع مذاکره ما با نمایندگان دولت و دربار بود که نمی­دانستیم او در این­باره چه نظری دارد.

س- یعنی اگر به توافقی با دستگاه رسیدید؟

ج- مثلاً. موقعی که آقای صالح در آن جلسه اعلام داشت که ما دیگر مذاکرات را ادامه نمی­دهیم تنها کسی که به او اعتراض شدید کرد، دکتر شاپور بختیار بود. یعنی اعتراض به اینکه صالح نیروی تصمیم و قوت اراده ندارد و با تغییر از اتاق بیرون رفت.

س- یعنی ایشان موافق بودند که یک نوع سازشی با دستگاه صورت بگیرد؟

ج- بله. او خیلی موافق بود که آن مذاکراتی که شده بود به نتیجه برسد. در همین اوان که ما در زندان قزل قلعه بودیم، یک­روز از همان محل زندان خودمان شنیدیم که صدای تیراندازی شدید از داخل شهر می­آید و بعد دود و آتش­سوزی­ها را از آن بالا در شهر می­دیدیم پیدا بود که غوغای مهمی شده است و این همان واقعه ۱۵ خرداد ماه ۱۳۴۲ بود. یک مأمور سازمان امنیت که ظاهراً درجه­ی استواری داشت ولی مردی همه­کاره و مؤثر در امور زندانیان بود، به نام ساقی مراقبت از ما را برعهده داشت.

س- گروهبان بود.

ج- گروهبان بود یا افسر جزء ولی قدرتش از یک سرلشکر بیشتر بود.

س- بله ایشان همه­کاره قزل قلعه بودند.

ج- ساقی هم در همان محلی که ما شش­، هفت نفری زندانی بودیم در یک گوشه­ای نشسته بود. ساعت در حدود دو بعدازظهر بود که رادیوی تهران اخبار را با صدای بلند پخش کرد و ما گوش می­دادیم دیدیم مصاحبه­ای با سرلشکر پاکروان رئیس سازمان امنیت در جریان است. وی راجع به کیفیت واقعه ۱۵ خرداد گزارش شدیدی داد از اینکه مرتجعین و آخوندها و عده­ای از آشوبگران بازاری و اینها باعث این جریان و محرک کشتار و غارت و آتش­سوزی شده­اند و تهدید کرد که مرتکبین به سختی مورد تعقیب و مجازات قرار خواهند گرفت. بعد یکی از روزنامه­نگارانی که آنجا بود از او پرسید که آیا جبهه ملی نیز در این امر دخالتی داشته است؟ پاکروان گفت: «جبهه ملی در این موضوع به هیچ­­وجه دخالت نداشته است» وقتی او این حرف را زد ساقی که در آن گوشه ایستاده بود دستش را بلند کرد و با لهجه­ی ترکی خود گفت: «الهی شکر». برای اینکه هرگاه ما هم به آن آشوب آلوده می­شدیم زحمات و دردسرهای تازه­ای برای او ایجاد می­شد.

در همین ایام، چند روز پیش­تر از حادثه­ی ۱۵ خرداد بود که مهندس بازرگان و دکتر سحابی را هم از محل زندان شهربانی به قزل قلعه آوردند. همان روز مرحوم کریم­آبادی که با ما زندانی بود طرف عصری آمد و به من گفت: «دکتر سحابی ناراحتی بزرگی برایش پیدا شده». گفتیم چه شده؟ وقتی که آمده­اند جلو در زندن از دوبل پاچه­ی شلوارش ورقه­ای به زمین افتاده. آن­هایی که او را آورده و همراهش بوده­اند، ورقه را به او می­دهند و می­گویند این از شما افتاده. او متوجه نبوده و گفته نه چیزی نیست مال من نیست. بعد از آنکه او را به داخل زندان می­برند، متوجه می­شود که آن ورقه افتاده و خیلی ناراحت شده و به من مراجعه کرد که با ساقی مذاکره کنم شاید آن ورقه را به او پس بدهند. کریم آبادی با ساقی خیلی دوست بود و ساقی هم به او احترام می­گذاشت.

س- به کریم­آبادی؟

ج- بله. به کریم­آبادی. کریم­آبادی به ساقی مراجعه می­کند و ساقی می­گوید: «چرا زودتر نگفت و چرا خودش متوجه نشد». ورقه افتاد و به او دادند و او خودش رد کرد. آن ورقه ظاهراً پیش­نویس یک اعلامیه­ی تند و تحریک­آمیز علیه شاه و دربار به خط آنها بوده. بنده که آن را ندیدم ولی وقتی کریم­آبادی به ساقی مراجعه می­کند که مأمورین سازمان امنیت در دفتر زندان مشغول مطالعه­ی آن بوده­اند. آنها را دیگر نزد ما نیاوردند و در همان قسمت عمومی زندان نگه داشتند. در همان محل جمعی از رؤسای طوایف قشقایی و بویراحمدی نیز زندنی بودند که بعداً به محاکمه و اعدام چند نفر آنها انجامید.

سه ماه بعد از جریان ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ ما را به­تدریج آزاد کردند. این بار نیز بنده آخرین نفری بودم که در اواخر شهریور ماه آزاد شدم. در این دو سال متوالی ما مجموعاً پانزده ماه در زندان بودیم. ولی به علت جریاناتی که به آن اشاره کردم متأسفانه آقایان مهندس بازرگان و دکتر سحابی آزاد نشدند و پس از مدتی آنها را محاکمه و محکوم به حبس کردند.

موقعی که ما هنوز در زندان بودیم به دنبال جریان ۱۵ خرداد عده­ای از روحانیون معتبر را دستگیر کردند و آنها را آوردند و در قسمت­های مختلف پیرامون ما در همان زندان قزل قلعه زندانی کردند ولی ما نتوانستیم با آنها ملاقات و ارتباط پیدا کنیم.

بعد از آزادی ما در اواخر شهریور مجدداً جلسات شورای جبهه ملی را در منزل­ها تشکیل می­دادیم. ولی وضع این بار با سال گذشته که کنگره جبهه ملی را با آن خوبی تشکیل دادیم، به کلی متفاوت شده بود. از طرفی، نظام دیکتاتوری بر ایران مسلط شده بود. شاه به مراد خویش که در دست گرفتن قدرت انحصاری بود، رسیده بود. تمام موانع داخلی را سرکوب کرده و همه سیاست­های خارجی را با حکومت مطلقه­ی خود همراه ساخته و رفراندوم خود را انجام داده بود و خود را در انظار مردم ایران و جهانیان رهبر اصلاحات اجتماعی و اقتصادی و عامل انقلاب به اصطلاح شاه و ملت معرفی می­کرد. در همین اوان بود که علم نخست‌وزیر وقت با آقای صالح ملاقات کرده و تغییر اوضاع را به ایشان اطلاع داده و جبهه ملی را با قاطعیت مورد تهدید قرار داده بود. تصور می­کنم از طرف سازمان امنیت هم با بعضی از همکاران ما که درست نمی­توانم آنها را مشخص کنم، تماس­هایی حاصل شده و اخطارها و تهدیدهایی به عمل آمده بود. از طرف دیگر، در داخل جبهه­ی ملی مواجه با اختلافاتی شدید شده بودیم چه در میان اعضای شورا و چه از جانب سازمان­های دانشجویی وابسته به جبهه ملی. تا آن تاریخ به هیچ­وجه در هیچ یک از احزاب و جمعیت­ها مسئله مبارزات مسلحانه مطرح نشده بود ولی جمع قابل توجهی از دانشجویان ما تمایلات چپی افراطی داشتند. آنها به ظاهر در سازمان ما ولی عملاً و علناً علیه آن بودند. چنانکه می­دانید بعضی از همین دانشجویان آن زمان وابسته به نهضت آزادی و جبهه­ی ملی بودند که بعداً از بنیان‌گذاران چریک­های فدایی خلق و مجاهدین خلق شدند. من بسیاری از آنها را شخصاً می­شناختم. بعضی از آنها در دانشکده حقوق شاگرد خود من بودند. من مخصوصاً به ضیاء ظریفی و بیژن جزنی می­گفتم فرزند این چه روش و چه انصافی است که شما در جبهه ملی باشید و علناً علیه آن تبلیغ بکنید. اگر شما معتقد به این سازمان و راه و روش آن نیستید، می­توانید از آن خارج شوید و خودتان فعالیت دیگری در پیش بگیرید. ولی آنها در آن زمان پایگاه علنی دیگری نداشتند و سازمانشان در داخل جبهه ملی بود. بعضی از افراد شورای جبهه­ی ملی هم با آنها خوش و بش داشتند و آنها را تقویت می­کردند. یکی از آنها خدا رحمت کند مرحوم کشاورز صدر بود. یکی دیگر که در مورد او جمع بین ضدین شده بود، داریوش فروهر رهبر و سرور پان‌ایرانیست­ها بود. رفقای حزبی فروهر و خانم فروهر و دانشجویان وابسته به حزب آنها که در سازمان دانشجویان جبهه ملی بودند، بیشتر با همان عناصر چپی افراطی همکاری داشتند تا با دانشجویان در خط جبهه­ی ملی. اکثریت دانشجویان دانشکده­های فنی و علوم و پزشکی و کشاورزی چنان­که در انتخابات کنگره سال پیش معلوم شده بود، وفادار به جبهه­ی ملی بودند. دو دانشکده­ای که محل فعالیت شدید عناصر چپی بود و در آن اکثریت داشتند دانشکده­های ادبیات و حقوق بودند. مسئول سازمان دانشجویان آقای دکتر هدایت‌الله متین دفتری هم بیشتر با همین گروه­های مخالف مربوط بود و آنها را تقویت می­کرد. من به عنوان مسئول کل تشکیلات یکی دو بار به ایشان تذکر دادم، ولی تغییری در روش او حاصل نشد. یکی دیگر از جوانان بسیار خوب و درس خوانده ما که من او را خیلی دوست داشتم و هنوز هم دارم، دکتر حسین مهدوی بود که او نیز نسبت به آنها تمایلاتی داشت.

با اینکه اکثریت سازمان دانشجویان جزو وفاداران به اوصل جبهه ملی بودند ولی یک دسته از آنها که مخالف سرسخت ما بودند راه و روشی پیدا کردند و از مجاری مخصوصی، شاید از مجرای همان دکتر هدایت‌الله متین دفتری و یا شاید دکتر غلامحسین مصدق به خدمت آقای دکتر مصدق مرتبط شدند و نامه­هایی به عنوان سازمان دانشجویان جبهه ملی به ایشان نوشتند. برحسب تصادف و اتفاق در همین زمان از سازمان جوانان جبهه ملی اروپا، به نظرم آن­هایی که در آلمان فعالیت می­کردند، یک نامه­ای به آقای دکتر مصدق نوشته شده و آنها از طرف خودشان بدون آنکه کوچک­ترین دستوری به آنها از طرف سازمان مرکزی داده شده باشد، اعلام کرده بودند بنابر مشکلات و اختلافاتی که در پیشرفت فعالیت خود داشته­اند، تصمیم اتخاذ کرده­اند که تمام احزاب را منحل کنند و سازمان واحدی به نام جبهه­ی ملی تشکیل بدهند. آقای دکتر مصدق به آنها جواب می­دهد که این عمل و این انحلال حزب­ها کار صحیحی نبوده و باید حزب­های مختلف در جبهه ملی باشد و جبهه ملی چیزی جز حزب­ها و جمعیت­های مختلف نباشد. بر طبق اساسنامه­ای که در کنگره سال پیش به تصویب رسیده بود ما درباره تشکیلات و درباره­ی مرامنامه جبهه ملی نظریات دیگری داشتیم. بنده چون مسئول تشکیلات جبهه ملی بودم و زیر و بم و دردسرهای اینکار را کاملاً می­دیدم و می­چشیدم لازم می­دانم راجع به آن توضیحات کافی بدهم.

س- تمنا می­کنم. خواهش می­کنم بفرمایید.

ج- بنده خودم شخصاً عضو حزب ایران بودم و علاقه­مند به حزب ایران. در شورای جبهه ملی هشت با ده نفر که الان درست تعدادش یادم نیست، از افراد حزب ایران به عنوان شخصیت وجود و حضور داشتند، در انتخابات کنگره هم به عضویت شوراانتخاب شده بودند. بنابراین، من یک آدم غیرحزبی نبودم، سال­ها را در حزب گذرانده بودم و رئیس کمیته­ی مرکزی حزب ایران و مورد توجه­ی غالب جوانان حزب ایران بودم. با سایر احزاب ملی هم روابط همکاری خوبی داشتیم. جبهه ملی و شورای جبهه ملی مخالف با احزاب نبود، ولی وضع در آن زمان به­طوری بود که ایجاب می­کرد جبهه­ی ملی سازمان­هایی خارج از احزاب داشته باشد. زیرا عده کثیری از افراد بدون اینکه بخواهند وارد یک حزبی بشوند، وارد یکی از این احزاب وابسته به جبهه ملی بشوند می­خواستند مستقیماً وارد جبهه ملی بشوند و در اجتماعات و فعالیت آن شرکت کنند. ما هم که می­بایستی از وجود آنها استفاده کنیم به هیچ­وجه نمی­توانستیم به اینها بگوییم یا بروید عضو یک حزبی بشوید و از راه آن حزب عضویت جبهه ملی را قبول کنید یا خودتان یک حزبی تشکیل بدهید و بعد بیایید به ما ملحق بشوید. مثلاً در میان دانشجویان عده کثیری و بلکه اکثریت مطلق آنها وابستگی به هیچ حزبی نداشتند. در بازار که ما بیش از صد حوزه داشتیم، فقط چند نفر آنها مربوط به حزب ایران و چند نفر عضو حزب ملت ایران فروهر بودند. و همین­طور در سازمان محلات و اصناف و در سازمان فرهنگیان و کارمندان و به همین ترتیب در سازمان کارگران. غالب احزاب ما سازمان­های کارگری نداشتند. وجود این سازمان­ها ضروری و لازم بود ولی آنها به خودی خود سازمان­های سیاسی نبودند و مرام و ایدئولوژی سیاسی خاص نداشتند. بنابراین، ما معتقد شده بودیم که اگر جبهه ملی بخواهد به صورت یک نهضت سیاسی نیرومند و مؤثر درآید باید هم اهداف سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن روشن شود و هم دارای تشکیلات منضبط و هم تعلیمات لازم باشد و این خواسته­ی هزاران نفری بود که در سازمان­های جبهه ملی مرکز و شهرستان­ها نام­نویسی کرده بودند و همین خواسته بود که در کنگره سال پیش به صورت یک منشور و یک اساسنامه تشکیلاتی تنظیم گردید. در عین اینکه ما حزب­ها را هم قبول داشتیم که هر حزبی که با اهداف ملی ما هماهنگ باشد، علی‌حده بتواند در جبهه ملی شرکت داشته باشد و افراد حزب­ها را هم افراد جبهه ملی می­شناختیم. آقای دکتر مصدق که آن نامه را به دانشجویان اروپایی نوشت، عده­ای از همان افراد مخالف آن را در تهران منتشر کردند و چند نفر از رفقای شورای ما مشغول پراکنده کردن آن در داخل شورا شدند و هیاهو به راه انداختند که پیشوا با این تشکیلات جبهه ملی موافق نیست و باید این شورا و این تشکیلات منحل شود. ما هم نامه­ی مبسوط و مفصل به ایشان نوشتیم که در این کتابچه­ها که شما می­بینید متن آن موجود و بسیار خواندنی است. با وجود توضیحات مفصلی که در این نامه راجع به ضرورت تشکیلات موجود و تصویب آن از طرف کنگره منتخب اعضای و عدم مغایرت آن با نظریات ایشان داده شده بود، آقای دکتر مصدق با نهایت اصرار نظر ما را رد کرد و حتی عنوان کردند که افراد از ما بهترانی در شورای جبهه ملی هستند بدون آنکه معلوم کند منظور ایشان چه افرادی است و شورای جبهه ملی را متهم کرد که خودش خودش را انتخاب کرده و حال آنکه از طرف یک کنگره منتخب از جانب چندین هزار نفر اعضای سازمان­های مرکز و شهرستان­ها انتخاب شده بود. به هر حال، چون ما ارتباط مستقیم با ایشان نداشتیم و آقای دکتر مصدق هم از جریان اختلافات و دودستگی داخل جبهه خبردار نبود و کسانی خدمت ایشان می­رسیدند که توضیحات برخلاف واقع می­دادند این اختلاف­نظر شدید با پیشوا پیدا شد و نتوانستیم آن را رفع کنیم.

س- رابطه بین شورای مرکزی جبهه ملی و دکتر مصدق آقای دکتر متین دفتری بود؟

ج- بیشتر رابط ما دکتر غلامحسین مصدق بود ولی پیدا بود افراد دیگری خدمت دکتر مصدق می­رسند و این مطالب را به ایشان می­گویند. در جواب نامه­ی دوم ما آقای دکتر مصدق نامه­ی دیگری نوشت که درواقع خواستار انحلال شورای منتخب کنگره و انحلال تشکیلات موجود جبهه ملی شده بود. ما هم ناگزیر خدمت ایشان نوشتیم که چون نمی­توانیم برخلاف معتقدات خود و برخلاف مصوبات کنگره اقدامی بکنیم و چون از طرفی هم معارضه­ی با نظر آن جناب را به صلاح نهضت و ملت نمی­دانیم، ناچار فعالیت خود را متوقف می­کنیم..

س- بله این نامه­ای که اینجا هست به تاریخ ۱۰ اردیبهشت ۱۳۴۳ به امضای دکتر مهدی آذر هست از طرف شورای مرکزی جبهه ملی به آقای دکتر مصدق. ایشان هم اینجا نوشتند: «نظر به اینکه آن جناب که رهبر و پیشوای نهضت ملی هستید، صراحتاً ترتیب شورای مرکزی جبهه و اساسنامه­ی آن را نفی فرموده­اید و نظر به اینکه مقابله با نظریات پیشوای معظم را به صلاح نهضت، ملک و ملت نمی­دانیم و با توجه به اینکه عناصر معتقد به اساس تشکیلاتی فعلی جبهه ملی از شرکت در سازما­ن­های نوع دیگر معذور خواهند بود، چنانکه توضیحات مربوطه در عریضه قبلی و این نامه مورد قبول واقع نشود، ادامه کار این شورا غیرمقدور خواهد بود. با تجدید مراتب ارادت و ادعیه خالصانه از طرف شورای مرکزی جبهه ملی دکتر مهدی آذر».

ج- بله. بعد از اینکه ما شورای جبهه ملی و فعالیت جبهه ملی را به این صورت تعطیل کردیم، آقای دکتر مصدق به آقای کاظمی رجوع کردند. در اینجا باید بگویم که متأسفانه در جبهه­ی ملی نسبت به آقای کاظمی بدرفتاری و بی­انصافی شده بود. به­طوری که پیشتر توضیح دادم او به ریاست کنگره انتخاب نشد، بعد از کار کنگره هم که شورای مرکزی جبهه ملی تشکیل شد به ریاست شورا هم انتخاب شد و این موجب رنجش او گردید که در جلسات شورا شرکت نمی­کرد، او نسبت به ما و مخصوصاً نسبت به شخص من هر نظری داشته باشد بنده خود از اول تا به آخر نسبت به او حسن عقیده داشتم. او تحقیقاً مرد پاکدامن و در اداره­ی وظایفش بسیار مرتب و منظم بود. کارگردان­های مخالف جبهه­ی ملی که از رنجیدگی آقای کاظمی خبر داشتند، به­علاوه وی از شخصیت­های سیاسی مهم جامعه ما محسوب می­شد از آقای دکتر مصدق تقاضا کردند که تشکیل جبهه ملی جدید را به صورتی که ایشان مقتضی می­دانند به آقای کاظمی ارجاع کنند. این بود که ایشان به آقای کاظمی نوشتند و دانشجویان مخالف و آقایان وابسته­ی به احزاب درصدد برآمدند که جبهه ملی دیگری به نام جبهه ملی سوم به وجد بیاورند. در واقع، باید گفته شود که این جبهه ملی سوم طفل نازاده از مادر بود، یک موجودی بود که به دنیا نیامد، نتوانست فعالیتی به نام جبهه ملی در عرصه­ی ایران به ظهور برساند. همه­ی فعالیت­هایی که می­گویند برای تشکیل جبهه ملی سوم شده در واقع، فعالیت­هایی بوده برای کشتن و از بین بردن جبهه ملی چون تاریخ و واقعیت نشان داد که بعد از آن دیگر جبهه­ای که بتواند در داخل مملکت عرض اندام بکند و مظهر کوچک­ترین اثری بشود اصلاً به وجود نیامد. بنابراین جبهه ملی سوم عملاً منتفی شد و همه­ی کوشش­هایی هم که آقای دکتر مصدق کرد و نامه­هایی که نوشت به کلی بی­نتیجه ماند. بنده در خاتمه­ی بحثم باید بگویم که آقای دکتر مصدق پیشوای بزرگ و محبوب مردم ایران و مورد تکریم و تعظیم و تجلیل همه­ی ما در آن زمان همیشه بوده و هستند. ولی ایشان معصوم از خطا نبودند. بنده مثلاً نسبت به انحلال مجلس روز پیش توضیح دادم که با نظر ایشان موافق نبودم و به ایشان صراحتاً گفتم که شما ممکن است با یک فرمان عزل و یا با یک کودتا مواجه بشوید و با کمال تأسف با هر دو این پیشامد مواجه شد و در برابر آن کاری نتوانست بکند و همچنین در مورد نحوه­ی دفاع از حقانیت ایران در دیوان لاهه بنده و آقای دکتر شایگان با ایشان اختلاف نظر داشتیم و حق با ما بود. همچنین دکتر مصدق اهل تشکیلات حزبی اصلاً نبود. در تاریخ مبارزات سیاسی خود هیچ­وقت در حزبی شرکت نکرد و حاضر نشد هیچ تشکیلات سیاسی را سرپرستی بکند و همواره متکی به پشتیبانی افکار عمومی غیرمتشکل بود. بنابراین نظری که درباره­ی تشکیلات جبهه­ی ملی داشت، به نظر بنده غیرتشکیلاتی و غیرمنطبق با واقعیات بود.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: نوزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۲۰

س- من در رابطه با این موضوعی که فرمودید دو سؤال دارم که اگر اجازه بفرمایید این سؤالاتم را مطرح کنم.

ج- بله بفرمایید.

س- سؤال اول این است که شما راجع به موضوع ایدئولوژی در جبهه توضیح فرمودید. مسئله این است که اگر یک جبهه­ای صاحب یک ایدئولوژی باشد و تمام احزابی که در آن جبهه شرکت کردند خودشان را منحل بکنند، آن چیزی که دکتر خنجی خواسته بود و عملاً آن را پیشنهاد می­کرد که احزاب خودشان را منحل بکنند در جبهه و یک ایدئولوژی را بپذیرند، آن­وقت دیگر آن یک جبهه نمی­شد و می­شد یک حزب دیگری. روی این مسئله است که من می­خواستم شما یک مقداری توضیح بفرمایید.

ج- عرض کنم عملی که دکتر خنجی و رفقای او برای انحلال جمعیت کوچکی که داشتند، کردند، ما به آنها تکلیف نکرده بودیم خود آنها کردند و این تکلیف را هم به هیچ­یک از احزاب نمی­کردیم. اما چون در مقابل این واقعیت قرار گرفته بودیم که احزاب جاذبه و کشش کافی برای تجمع مردم و تحرک مردم ندارند، بنابراین، افرادی را که می­خواستند مستقیماً وارد سازمان جبهه ملی بشوند، به­صورت غیروابسته به احزاب دیگری ناچار می­پذیرفتیم. ولی این به این معنا نبود که ما بگوییم این حزب یا آن حزب منحل بشود. البته با این ترتیب، چون جبهه ملی وسعت زیادی پیدا کرده بود و در تهران و شهرستان­ها سازما­ن­هایش از سازمان­های احزاب جدا بود، سازمان دانشجویان داشت، سازمان بازاریان داشت، سازمان محلات و اصناف داشت، سازمان فرهنگیان و کارمندان، سازمان کارگران و سازمان کشاورزان داشت و اینها همه هرکدام حوزه­ها و جا و محل و فعالیت مخصوص داشتند لازم بود که ما برای اداره­ی این تشکیلات، نظم و ترتیبی به وجود بیاوریم. علاوه بر این، با کمال تأسف ایدئولوژی­های احزاب در آن­موقع فوق‌العاده ضعیف و ناقص بود و ما در فکر این بودیم که در یک منشور وسیعی همه­ی مسائل سیاست خارجی، سیاست داخلی، سیاست اقتصادی، امور فرهنگی، امور بهداری، امور خانوادگی و غیره را پیش­بینی بکنیم. آن­هایی که در این احزاب بودند و در این کنگره شرکت کردند و در کمیسیون­های منشور و اساسنامه­ی جبهه ملی حضور داشتند و عضو آن کمیسیون­ها بودند، آنها نیز اساسنامه و آن منشور را پیشنهاد و تصویب کردند و خود آنها پای گزارش­های مربوط به این مسائل را امضا کردند. مثلاً گزارش مربوط به منشور به امضای بنده و حق­شناس که عضو حزب ایران بودیم، هست، به امضای آقای مهندس بازرگان هم هست. به امضای یکی دو نفر از رفقای داریوش فروهر هم هست. بنابراین، همه این منشور و این اساسنامه را به عنوان هدف­ها و تشکیلات جبهه ملی پذیرفته بودند. خوب البته جبهه ملی به این ترتیب صورت یک سازمان شبه حزبی وسیعی داشت که در عین حال احزابی هم جداگانه در آن عضویت داشتند و ما به هیچ­وجه مخالف با شرکت احزاب دیگری نبودیم. با جمعیت نهضت آزادی که در ابتدای کار آن مخالفت را با ما ظاهر و آن اعلامیه را صادر کرد و بعد هم علیه ما با حکومت دکتر امینی همکاری کرد، با وجود این کنار آمدیم و آنها را به کنگره دعوت کردیم و در کنگره هم شرکت کردند و بعد هم عضویت نهضت آزادی را در جبهه ملی پذیرفتیم. تنها جمعیتی که به نظر من نسبت به او بی­انصافی شد، جمعیتی بود منسوب به خلیل ملکی.

س- جامعه سوسیالیست­های نهضت ملی ایران.

ج- جامعه سوسیالیت­ها که ما درباره­ی آن کوتاهی کردیم شاید اگر وجود خلیل ملکی بود با قدرت بیان و حسن تشخیصی که داشت و با فعالیت زیادی که داشت در روش ما فوق‌العاده مؤثر واقع می­شد ولی متأسفانه بسیاری از رفقای ما مخالف او بودند و توافقی درباره­ی آمدن او به دست نیامد. بنده به خاطر  دارم که یکی دو نفر از دانشجویان ما در اروپا نامه­ای به من نوشتند، در آن­موقع که مسئول تشکیلات جبهه ملی بودم که به­طوری که معروف هست شما نسبت به خلیل ملکی عقیده­ای دارید و نسبت به ایشان مخالفت می­کنید. بنده به آن شخص جوابی نوشتم و این جواب من هم در یک جایی منتشر شد و در آن با نهایت صراحت نوشتم که به هیچ­وجه چنین چیزی نیست. من آقای خلیل ملکی را یکی از افراد آزادی­خواه و فداکار می­دانم و فعالیت او را در همه­ی موارد تصدیق دارم و امیدوارم اشکالی که در موضوع او پیش آمده است، رفع بشود و ما بتوانیم از وجود ایشان استفاده­ی کامل ببریم. این نامه­ای بود که من نوشتم ولی به هر حال، این نقض در سازمان جبهه ملی ما در آن­موقع وجود داشت.

س- خود جامعه سوسیالیست­های نهضت ملی ایران هم یک حزب به آن صورت در واقع نبود ولی خوب این مسئله عنوان شد و به یک عبارتی پیراهن عثمان شد برای اینکه جبهه ملی از ورود احزاب جلوگیری می­کند. آن نامه­ای را که شما می­فرمایید حتماً در بایگانی جامعه سوسیالیست­های ایرانی در اروپا هست و حتماً آن را پیدا خواهم کرد.

ج- مرحوم خلیل ملکی هم از آن اطلاع داشت.

س- یک موضوع دیگری را که من می­خواستم از شما سؤال بکنم مربوط به اساسنامه­ی جبهه ملی است. راجع به ماده ۳۹ اساسنامه جبهه ملی است که می­گفت تمام احزاب و سازمان­ها می­بایست یک لیستی از افراد و از سوابق آنها به تفصیل به بایگانی جبهه ملی بدهند که در آنجا محفوظ باقی بماند. یکی از ایرادات دکتر مصدق هم همین مسئله بود که مگر بایگانی جبهه ملی اداره بایگانی دولتی است که این چیزها را نگه دارد و در آنجا بود که ایشان اشاره کرد که با وجود از ما بهتران چگونه می­شود چنین چیزهایی را در بایگانی محفوظ داشت.

ج- بله. خوب اولاً موضوع از ما بهتران که متأسفانه معلوم نشد و در پرده ابهام باقی ماند و هر کسی می­توانست بگوید که او مورد این اتهام بوده یا نبوده، یا مخالف او مورد این اتهام بوده یا نبوده است. این متأسفانه عنوانی بود که بیشتر ضربه زد و ایجاد یأس کرد تا اینکه نفعی وارد کند. اما جبهه ملی که آن ماده را مقرر داشت بر این مبنا بود که دیسیپلین بیشتری در سازمان به وجود بیاید. بر این مبنا بود که افراد نابابی که وارد هستند، نباشند. عده زیادی با کمال تأسف در آن زمان از عوامل چپی و سازمان امنیتی در داخل جبهه ملی رخنه کرده بودند و اینها بیشتر خرابکار و ماجراجو و ماجرا انگیز بودند و جبهه ملی متوجه بود اگر بخواهد فعالیت مؤثری در جامعه ایران به وجود بیاورد باید اول دست به یک تصفیه­ای در داخل خودش بزند.

س- اینجا الان من نامه­ی آقای دکتر مصدق را دارم که در تاریخ ۱۲ خرداد ۱۳۴۳ است و خطاب به آقای اللهیار صالح نوشتند. در آخر این نامه تقریباً به صورت تقاضا خودشان می­نویسند: من نقل قول می­کنم «برای خیر جامعه یک اساسنامه­ای که مورد قبول عموم باشد، تنظیم بفرمایید و یک عده مخالف را با این عمل پسندیده امیدوار و در خدمت وطن مهیا فرمایید و با این عمل پسندیده جامعه را از خود راضی و برای خدمت به وطن عزیز مهیا نمایید. این است نظریات ارادتمند تا چه قبول افتد و چه در نظر آید» دکتر محمد مصدق. آقای اللهیار صالح در ۱۸ خرداد ۱۳۴۳ در یک نامه کوتاهی به این صورت جواب می­دهند: «راجع به اصلاح اساسنامه جبهه ملی هم که بار دیگر اشاره فرموده­اید جواب همان است که در نامه­های رسمی هیئت اجرایی و شورای جبهه ملی و از شوراهای جبهه به عرض رسیده است و بنده نمی­توانم چیزی بر آن اضافه کنم. سلامتی وجود محترم را خواهان است». اللهیار صالح.

من می­خواستم که شما یک توضیحی راجع به آن آخرین جلسه­ی شورای مرکزی جبهه ملی که گویا در منزل آقای امیرعلایی تشکیل شد بفرمایید و در آنجا به آقای صالح می­خواستند اختیارات بدهند به عنوان رئیس هیئت اجرایی. ایشان امتناع می­کرد و در عین حال ایشان آن سیاستی را که بعداً به نام سیاست صبر و انتظار و یا سیاست سکوت معروف شد در آنجا پیشنهاد کردند.

ج- بله. اولاً جبهه ملی و افرادی که معتقدند به یک اصلی و اصولی هستند و یک تشکیلاتی را پذیرفتند و قبول می­کنند، اگر آن را پذیرفتند باید بر فکر خودشان ثابت باشند. در آن زمان با همه­ی احترامی که ما به مصدق داشتیم نظر ایشان را غیرعملی می­دانستیم. تاریخ هم نشان داد، واقعیت نشان داد که فکر ایشان غیرعملی است. بعداً آن سازمان و حزب­ها دور هم به ظاهر جمع شدند و به صورت ظاهر یک شبه جبهه­ای به نام جبهه ملی سوم ترتیب دادند ولی به هیچ­وجه عملی نشد و از بین رفت. ما متوجه این نکته بودیم و اگر عقیده به آن منشور و آن سازمان و آن اساسنامه داشتیم می­بایستی درباره­ی آن ثابت بمانیم. مطلب فقط این بود که در برابر ملت ایران و با نهضتی که مصدق رهبری‌اش کرده ایستادگی در مقابل او عمل بی­جا و بی­ربطی بود. بنابراین بدون اینکه ما معتقد به فرمایشات ایشان و نظریات ایشان باشیم و نمی­توانستیم تشکیلات مصوب کنگره را تغییر بدهیم ناچار جریان را به اختیار ایشان گذاشتیم که خود ایشان به هر ترتیبی که مقتضی می­دانند جبهه ملی را تشکیل بدهند و شورا را ما تعطیل کردیم و منتظر بودیم که ببینیم این جبهه­ی ملی به چه ترتیب آن­طوری که ایشان می­خواهند عملی می­شود.

س- اگر جبهه ملی فعالیت می­کرد شما به آن می­پیوستید؟

ج- اگر جبهه ملی واقعی به فعالیت و اثر می­افتاد البته بنده مضایقه نداشتم ولی با کمال تأسف چنین چیزی صورت نگرفت.

س- من هر وقت این نامه­ها و این مطالب را می­خوانم به فکر یک موضوعی می­افتم. یک موضوعی در واقع به نظر من عجیب می­آید و آن اصرار بر شرکت احزاب در جبهه ملی دوم است. تا آنجایی که من به خاطر  دارم در آن زمان احزابی وجود نداشتند. یکی حزب ایران بود که خود شما راجع به آن صحبت کردید و فرمودید که یک حزب الیت بود و آنچنان نفوذی میان توده­های مردم نداشت و جامعه سوسیایست­ها هم حزب نبود و یک سازمان الیت دیگری بود که عیناً مثل حزب ایران آن چنان نفوذی میان همه­ی توده­ها نداشت و آن چیزی را هم که آقای دکتر محمدعلی خنجی به آن حزب سوسیالیست می­گفت تا آنجایی که من اطلاع دارم شاید از حدود بیست و پنج یا سی نفر …

ج- حدود شصت یا هفتاد نفر بودند.

س- شصت، هفتاد نفر بودند، ولی حزب در واقع نمی­شد. آن چیزی که در واقع مردم را جمع می­کرد در داخل جبهه ملی دوم خاطره­ی مبارزات رهبران جبهه ملی در آن دوران ملی شدن صنعت نفت بود و نه حزب.

ج- کاملاً درست است و این­ها را که شما اسم بردید احزاب حامی آن­وقت بودند. احزاب دیگر حتی کوچک­تر از این بودند، موقعیت­شان و سازمان­هایشان کوچک­تر بودند. یک قدری خودخواهی­ها، یک­قدری چپی­ها باعث این پیشامد شد.

س- باعث انحلال جبهه ملی شد؟

ج- در واقع باعث انحلال جبهه ملی شد. چون جبهه ملی سوم به وجود نیامد، ما مخالفتی با جبهه ملی سوم نکردیم. مخالفتی هم با عملی شدن نظریات جناب دکتر مصدق به عمل نیاوردیم، در مقابل آن آقایان نایستادیم. فقط شرکت نکردیم و منتظر بودیم اگر واقعاً فعالیت آنها مؤثر است و حرکتی در جامعه به وجود می­آورند شاید ما هم به آنها می­پیوستیم ولی متأسفانه چیزی وجود خارجی پیدا نکرد.

س- الان در عین حال بنده از شما تقاضا کردم که راجع به آن آخرین جلسه شورای مرکزی جبهه ملی که در منزل آقای دکتر امیرعلایی تشکیل شده بود یک مقداری توضیح بفرمایید که آقای صالح در آنجا سیاست سکوت را پیشنهاد کردند یعنی سیاست صبر و انتظار را پیشنهاد کردند.

ج- در واقع همین است. زمانی بود که جبهه ملی رو به تعطیل می­رفت و چون رو به تعطیل می­رفت، بنابراین به این فکر افتادند که فعلاً به آقای صالح اختیاراتی بدهند که ببینیم چه پیشامدی می­کند و چه صورت تشکیلاتی ممکن است آنها که فکر جدیدی دارند به وجود بیاورند و صالح فعلاً به عنوان یک رهبری باشد که بعد اگر لازم شد افراد دیگری را هم دعوت بکند. در آنجا عده­ای از افراد شروع کردند به هتاکی خیلی زیاد، بنده در اینجا نمی­خواهم وارد شخصیات بشوم و بدگویی­ها و اوراق پراکنی­ها را توضیح بدهم.

س- به چه شخصی؟ به آقای صالح؟

ج- بله به آقای صالح حمله کردند و خیلی بی­احترامی کردند و جلسه تعطیل شد.

س- در آن جلسه هم آقای داریوش فروهر و آقای دکتر بختیار با سیاست سکوت پیشنهادی آقای صالح موافق بودند و رأی به آن دادند فقط با اختیار دادن به ایشان مخالف بودند.

ج- بله، یعنی آنها هم متوجه شده بودند که فعلاً عمل سیاسی حادی نمی­شود کرد. آقای صالح هم چنین عقیده­ای داشت.

البته بنده خودم با سیاست سکوت موافقت نداشتم و مطلب بر سر بودن یا نبودن جبهه ملی بود. اساس مطلب بر سر بود و نبود جبهه ملی بود. و این مطلب هم که به آقای صالح فعلاً نمایندگی داده بشود برای همین بود و سیاست صبر و انتظار هم باز برای این بود که ببینیم این تشکیلات چه صورتی می­گیرد و چه وضعی پیدا می­کند. اگر یک جبهه­ای وجود می­داشت جبهه نمی­توانست بی­حرکت و ساکت بماند. جبهه­ای که بی­حرکت و ساکت بماند در واقع حکم اعدام و نفی خودش را صادر کرده است. اما اگر به صورت یک جبهه­ای باقی می­ماندیم می­بایستی دوباره رو به یک حوادثی برویم. شاید مواجه با گرفتاری­هایی، شاید مواجه با زندانی­های دیگری می­شدیم.

س- یعنی منظور شما این است که می­بایستی در مقابل رویدادهای سیاسی موضع می­گرفتید.

ج- محققاً می­بایستی موضع بگیریم، ولی این در صورتی بود که ما سازمانی داشته باشیم که به نام آن سازمان بتوانیم اقدام و فعالیت کنیم نه بصورت فردی. ولی متأسفانه آن سازمان به وجود نیامد و آنچه بود از بین رفت.

س- آقای دکتر مصدق یک­بار هم اظهار تمایل کرده بود که آقایان رهبران جبهه ملی و یا لااقل یک نفر از آحمدآباد برود و با ایشان مستقیماً مذاکره بکند. آیا هیچ­وقت این کار صورت گرفت؟

ج- بنده نشنیدم. نمی­دانم. مثل اینکه بعضی از رفقایمان یکی دوباری ایشان را دیده بودند. ظاهراً مذاکرات مهمی راجع به جبهه نشده بود ولی از زمان سقوط ایشان در سال ۱۳۳۲ تا موقع فوتشان بنده متأسفانه دیگر ایشان را زیارت نکردم و پیشامد هم نکرد که با ایشان مکاتبه مستقیم داشته باشم.

س- پس شما هیچ نوع مذاکره­ای با ایشان در آن تاریخ نداشتید؟

ج- نخیر. مذاکراتی که می­شد از طریق همین جبهه ملی و نمایندگان جبهه ملی بود.

س- سؤالی را که بنده در این لحظه می­خواهم از شما بکنم مربوط به جریان ۱۵ خرداد است. هرچند که شما ۱۵ خرداد در زندان بودید، ولی می­خواستم ببینم که به­طور کلی نظرتان در آن موقع راجع به جریان ۱۵ خرداد چه بود و چه خاطراتی درباره آن اوضاعی که منجر به به وجود آمدن ۱۵ خرداد شد دارید؟

ج- ما چون مخالف وضع موجود بودیم، چون مخالف دستگاه سلطنت استبدادی بودیم، هر نهضتی را که مردم علیه آن می‌کردند، بالطبع مورد قبول و مورد رضای ما بود و در تصور ما هم این حرکت­ها به دنبال همان مبارزاتی بود که از زمان مصدق شروع شده و ما هم ادامه­دهندگان آن بودیم. البته متوجه بودیم که باعث این جنبش بیشتر آقایان روحانیون هستند، ولی ما در آن­موقع با روحانیون هرچند ارتباطات سیاسی نداشتیم، اما نسبت به آنها هم مخالف و بدبین نبودیم و این عقیده را هم داشتیم که در بازجویی­ها که از ما می­کنند باید نسبت به روحانیون و پیشوایان مذهبی با احترام زیاد صحبت کنیم. و چون توجه داشتیم که دیانت و به­خصوص مذهب شیعه، در اکثریت مردم ایران عنصر اساسی هویت ملی مردم ایران است، همان­طور که از اصل ایرانیت استفاده می­کنیم از هویت دینی و مذهبی آن هم باید استفاده کنیم و به ترتیبی که در دوره­های گذشته از وجود روحانیون مؤثر و متنفذ در پیشرفت خواسته­های ملت در جریان قبل از مشروطیت و در جریان مشروطیت و در زمان آقای کاشانی استفاده شده، باز از روحانیون متنفذ به این ترتیب استفاده بکنیم. ما در عین حال، نسبت به روحانیت قم احترام داشتیم و آنها کم و بیش به ما مربوط بودند. آقای شریعتمداری را غالباً می­دیدیم و رفقای دیگر ما با آقای گلپایگانی و آقای نجفی مرعشی ارتباط داشتند و همچنین نسبت به آقای خمینی که تازه علمدار انقلاب شده بود. ما آقای خمینی را در واقع در آن زمان در خط همان انقلاب ملت ایران و خواسته­های مردم ایران در خط آزادی و استقلال تصور می­کردیم. این بود که ما نظر مخالفی نسبت به او نداشتیم، ولی آن حرکت و آن تحرک ۱۵ خرداد از ناحیه ما نبود و آن آقایان به وجود آورده بودند.

س- شما اولین بار که اسم آقای خمینی را شنیدید، چه تاریخی بود؟

ج- تقریباً بلافاصله یا اندک مدتی بعد از فوت مرحوم بروجردی بود. مثل اینکه تا زمانی که بروجردی زنده بود، خمینی نمی­توانست که با وجود او و با حضور او عرض اندام بکند. وقتی که بروجردی مرحوم شد، خمینی اعلامیه­هایی صادر کرد که این اعلامیه­ها هرچند تجلیلی و تکریمی نسبت به مبارزات گذشته ایران و مبارزات دکتر مصدق و جبهه ملی نداشت، ولی در خط مخالف آن هم نبود. رعایت قانون بود، رعایت آزادی بود، رعایت حقوق مردم بود.

س- صحبت از قانون اساسی بود.

ج- صحبت از قانون اساسی بود. البته بیشتر مسائلی که مورد توجه خود آقایان روحانی بود در آن زمان جزو آن اعلامیه­ها بود. اما کلیاتش همین مسائل بود و بنابراین ما با آنها مخالفتی نداشتیم و خیلی هم امیدوار بودیم که از این نیرو بتوانیم استفاده ببریم و از اینکه نیروی روحانی تا آن­موقع ساکت و آرام وبی­اثر مانده بود، همه حتی متأثر بودیم و هرگز این فکر و اندیشه را نداشتیم که این تحرک و این نهضت جدید روحانی ممکن است یک چیزی غیر از آنچه که تا حالا خواسته مردم ایران بوده باشد و بیش از مسئله آزادی و استقلال باشد، که تاکنون در همه­ی نهضت­های ما وجود داشته است.

س- ولی یک مسئله­ای هست آقای دکتر که مورد سؤال است و آن این است که حتی از زمان مشروطیت که نگاه بکنیم درست است که آقایان بهبهانی و طباطبایی همراه مشروطه­خواهان بودند ولی خوب آنجا مثلاً آقای شیخ فضل­الله نوری هم بودند که با مستبدین بودند و مخالف مشروطه­خواهان یا مثلاً حاجی خمامی بود که با مستبدین بود و مخالف مشروطه­خواهان. در زمان نهضت ملی هم باز هم گروه روحانیون به دو دسته در واقع تقسیم می­شدند. درست است که کاشانی تا مدتی با نهضت ملی و دکتر مصدق همراهی کرد، ولی خوب آقای بروجردی همیشه از شاه حمایت می­کرد و با دکتر مصدق مخالف بود. بعد از آن آقای کاشانی هم مسیرش را عوض کرد و به همان راه آقای بروجردی با شدّت و حدّت بیشتری وارد شد. آیا این فکر برای رهبران جبهه ملی به وجود نیامد که یک مطالعه دقیق­تری به وضع اینها بکنند؟

ج- در واقع ما این­طور فکر می­کردیم که روحانیون دو موضع بیشتر نخواهند داشت. یا همان موضع محافظه­کاری و ارتجاعی و سازش با قدرت استبدادی و عدم تحرک را خواهند داشت و یا اینکه موافق با خواسته­های مردم و در جهت تقاضاهای ملی و مردمی و آزادی­خواهی و عدالت­خواهی خواهند بود. یعنی فکر این را می­کردیم که اگر نهضتی از ناحیه روحانیون باشد، خارج از این شق دوم نخواهد بود و به این ترتیب، امیدوار بودیم که نیروی دیانت و ایمان که در عامه­ی مردم نفوذ و تأثیر فوق‌العاده دارد و روحانیون صالح، توانایی تحرک آن را دارند، نهضت استقلال و آزادی­خواهی و عدالت­طلبی مردم بتواند به یک نحوی از این نیرو همان­طوری که در دوره­های مختلف بهره برده، استفاده کند و به هیچ­وجه فکر نمی­کردیم که یک نهضتی به وجود بیاید و یک نهضت انقلابی باشد و غیر از انقلابی باشد که خواسته ملت ایران است و غیراز آزادی و دموکراسی و استقلال باشد.

س- آقای دکتر سنجابی، در ادامه بحث­هایمان می­خواستم یک موضوعی را از شما سؤال بکنم و آن مربوط به تشکیل مجلس مؤسسان می­شود که در ۲۸ فوریه ۱۹۴۸ بود که تقریباً در حدود اسفندماه ۱۳۲۷ می­شود که شاه فرمان تشکیل مجلس مؤسسان را صادر کرد و اختیار انحلال مجلسین را به خودش داد. من می­خواستم ببینم که این تغییراتی که در قانون اساسی در آن مجلس مؤسسان شد در رویدادهای سیاسی بعدی ایران چه تأثیری داشت؟

ج- عرض کنم این مجلس مؤسسان به همین منظور تشکیل شد که شاه هر وقت بخواهد مجلسی را که در مقابل خودش و مخالف خودش ببیند منحل کند و به همین دلیل هم بود که مجلس سنا را که در دوره­های پیش با اینکه در قانون اساسی پیش­بینی شده ولی عملاً تشکیل نشده بود، به وجود آورد. عدم تشکیل مجلس سنا در ادوار گذشته مخالف با قانون اساسی نبود چون در قانون اساسی پیش­بینی شده بود تا زمانی که مجلس سنا تشکیل نشده مجلس شورای ملی مرجع تمام امور مقننه خواهد بود و به همین استنباط هم مشروطه­خواهان مجلس سنا را اصلاً تشکیل ندادند. تشکیل مجلس سنا به این منظور بود که شاه می­دید در آن وسیله قوی و مؤثری در اختیار او قرار می­گیرد، زیرا از یک طرف نصفی از سناتورها به انتخاب علنی و قانونی او منصوب می­شوند و نصف دیگر هم ممکن است با دخالت غیرمستقیم همیشگی او انتخاب بشوند. بنابراین سنا یک دستگاهی بود که صددرصد به این ترتیب در اختیار پادشاه مستبد قرار می­گرفت. بنده باید این نکته را اضافه کنم که سنای ایران در تمام دوران شاه یک محل تقاعد و بازنشستگی و به اصطلاح یک پرستارخانه­ای برای عده­ای از بازنشستگان دستگاه امپراتوری و استعماری انگلستان بود که بنابر سوابق خدماتشان و بنابر تمایلاتی که سیاست­های خارجی داشتند، آنها را وارد مجلس سنا می­کردند.

بنده خوب به خاطر  دارم در بعضی از شهرها که عناصر متنفذ و سرشناس آن شهرها را می­شناختم شاه معمولاً اشخاصی را انتخاب می­کرد که بدنام­ترین و غیرموجه­ترین افراد و مشهور به جاسوسی و خدمت‌گزاری برای سیاست خارجی بودند. به­طور کلی و عموماً سنا این وجهه را داشت، استثناء بود اگر افرادی مثل باقر کاظمی و محمود حسابی گاهی در آن وارد می­شدند، مخالفتی که دکتر مصدق در ابتدای دوره­ی شانزدهم با آن تغییرات قانون اساسی کرد به همین منظور بود که دوره­ی شانزدهم برای نهضت ملی ایران سرنوشت­ساز بود و مخالفتی هم که ما با مجلس سنا در دوره­ی هفدهم کردیم و مجلس سنا را منحل کردیم باز به این منظور بود. مجلس سنا را که بعد از کودتای ۲۸ مرداد مجدداً تأسیس کردند، باز به همان ترتیب از ناموجه­ترین و بدنام­ترین افراد تشکیل می­دادند و صددرصد در اختیار مطلق شاه بود. اما مجلس شورای ملی هم به ترتیبی که همه می­دانیم نمایندگان آن بدون توجه به آراء مردم و برخلاف مقررات در اثر مداخلات دولت و به وسیله عوامل دولتی انتخاب می­شدند با مجلس سنا تفاوت چندانی نداشت. بنابراین در عمل آن تغییر قانون اساسی یک امر سیاسی فوق‌العاده مؤثری نبود. ولی اگر انتخابات مجلس صورت صحیح پیدا می­کرد و اگر مشروطیت در مملکت ما واقعاً اجرا می­شد و مجلس شورای ملی نماینده­ی مردم می­شد، آن­وقت آن تغییرات که در قانون اساسی وارد کرده بودند و با مجلس سنایی که با آن ترتیب تشکیل می­دادند، یک ماده خطرناکی در مقابل مجلس شورای ملی و افکار عمومی مردم محسوب می­شد، اما در عمل چون هیچ­وقت چنین چیزی نبود، آن تغییرات هم از لحاظ عملی چیز مهم و مؤثری نبودند.

س- من بیشتر این سؤال را از این جهت کردم که فرصتی پیدا شود که یک تجزیه و تحلیلی بشود که چطور شد شاهی که بعد از رفتن پدرش به سلطنت رسید، یک شاه جوانی که تظاهر به دموکراسی و احترام به قانون اساسی می­کرد، چطور شد که یک­مرتبه به صورت فرد خودکامه­ای درآمد. انسان وقتی رویدادهای سیاسی را مطالعه می­کند، یکی از مسائل مهمی که در واقع اتفاق افتاد همین تشکیل مجلس مؤسسان و شرکت آدم­هایی مثل آقای امیرتیمور کلالی و دیگران در آن مجلس بودند که به شاه در واقع قدرتی را دادند که اختیار انحلال مجلسین را داشته باشد و یا مثلاً بعد از رفتن رضاشاه در واقع املاکی را که رضاشاه ضبط کرده بود از او گرفته شد و قرار بود که به صاحبانش برگردانده بشود که بعد آقای هژیر نخست‌وزیر شدند و دوباره این زمین­ها را به خانواده پهلوی برگرداندند. می­خواستم با اشاره به این مطالب شما یک تصویری بدهید که چطور این رویدادها باعث شد که شاه خودکامه شود.

ج- مسئله دیکتاتوری شاه یک مسئله­ای است که باید در یک جلسه­ دیگری به تفصیل درباره­ی آن صحبت بکنیم و چون یک مجلس دیگری که مربوط به دوران ۱۵ ساله حکومت خودکامه شاه هست خواهیم داشت، بنده خیال می­کنم در آنجا مجال این بحث را داریم و صحبت خواهیم کرد. یک مقدار از خصوصیات اخلاقی شاه و موجباتی که باعث شد او رو به دیکتاتوری برود و از عواملی که در فساد این دستگاه مؤثر بودند بایستی بحث بکنیم که همین­ها موجب این انقلاب، موجب نارضایتی مردم و قیام عمومی علیه او شد که جای بحث مفصلی دارد. موضوع آن قانون اساسی هم اگر انتخابات واقعی در مجلس بود، یک ماده خطرناک بود و ماده­ای بود که می­بایستی در مقابل ایستاد و آن تغییر قانون اساسی را به کلی لغو و باطل کرد. اما چون مجلس شورای ملی واقعی هم نداشتیم، بنابراین آن ماده اصلاً بی­اثر بود و هیچ­وقت شاه احتیاجی به اینکه مجلسی را منحل کند، نداشت. اگر مجلس بیست­ویکم را منحل کرد، آن هم بر اثر عمل امینی بود برای اینکه دکتر امینی می­خواست به پشتیبانی خارجی یه مدتی خودکامگی کند و الا همان مجلس را خود شاه و حکومت شاه به وجود آورده بودند و یکی دو نفری مثل اللهیار صالح و یا مقدم مراغه­ای که در آن وارد شده بودند، تغییر زیادی در اوضاع نمی­دادند.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: بیستم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۲۱

ادامه مصاحبه با آقای دکتر کریم سنجابی در روز پنج­شنبه ۲۸ مهر ۱۳۶۲ برابر با ۲۰ اکتبر ۱۹۸۳ شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا، مصاحبه­کننده ضیاءالله صدقی.

س- آقای دکتر، امروز می­خواهم از شما تقاضا کنم که راجع به رویدادهای بعد از انحلال جبهه ملی و مقدمات انقلاب به تدریج صحبت بفرمایید.

ج- دوران بعد از تعطیل فعالیت جبهه ملی را که از سال ۱۳۴۲ تا سال ۱۳۵۷ جمعاً پانزده سال می­شود، می­توانیم به دوران دیکتاتوری شاه یا برگشت به دیکتاتور شاه نام­گذاری کنیم. تعطیل فعالیت جبهه ملی به نظر من دو اثر نمایان داشت. یکی برگشت به حکومت مطلق دیکتاتوری بدون مزاحم و معارض شاه و دوم آغاز مبارزات و فعالیت­های زیرزمینی که بنده درباره هرکدام توضیحاتی می­دهم.

قبلا باید این نکته را مختصری بررسی کنیم که چطور شد شاه به دیکتاتوری مطلق برگشت و حکومتش بدون منازع شد و یک شخصیت واحد مطلق مسلط بر امور پیدا کرد. یعنی به­طور خلاصه این رژیم ۱۵ ساله را که رژیم دیکتاتوری شاه است ما چطور می­توانیم توجیه کنیم و چطور می­توانیم در تاریخ ایران بشناسیم.

بنده به خاطر دارم آن اوانی که ما هنوز در زندان بودیم مقاله­ای در یکی از روزنامه­های معروف تهران، شاید روزنامه کیهان بود یا روزنامه دیگر منتشر شد که خیلی معنادار بود و مردم شاید زیاد به آن توجه نکردند و آن این بود که درباره­ی اداره­ی ایران و شیوه و روش اداره­ی ایران چه تدبیری اندیشیده شده و بالاخره ایران روی چه روالی بایستی اداره شود. در آن مقاله این­طور اظهار نظر شده بود مقامات جهانی که ذی‌نفع در این مناطق هستند و منافع حیاتی دارند توجه کرده و شناخته­اند که این منطقه قرق و منطقه انحصاری سیاست انگلیس­ها بوده است و آنها هستند که سوابق طولانی در شناسایی این منطقه و در تشکیل حکومت­های آن در دوره­های گذشته داشته­اند و دارای نفوذ و رسوخ ثابت فوق‌العاده و آگاهی و اطلاعات زیاد هستند و تجارب آنها را هیچ­یک از دولت­های دیگر ندارند. بنابراین تفاهم حاصل شده است که بنابر آن تجاربه و به راهنمایی آن تجارب برای اداره­ی این منطقه و از آن جمله ایران عمل بکنند و از آن استفاده بکنند.

بنده می­خواهم در اینجا نظریه بیان کنم که شاید این نظر شخصی خود من باشد و شاید بسیاری هم با من موافق باشند و بسیاری هم مخالف. بنده این دوره را برخلاف آنکه به ظاهر گفته می­شود که دوره­ی قدرت و اعمال نفوذ مستقیم و منحصر آمریکایی­ها بر سیاست ایران و بر شاه ایران بوده، برعکس دوره­ی تسلیم شاه به راهنمایی و روش سیاست انگلیس­ها می­دانم. یعنی آن عامل بیشتر از عوامل دیگری در اوضاع ایران مؤثر بوده اگر ما به چند نکته در این­باره توجه کنیم قدری این مطلب روشن خواهد شد. اول اینکه ببینیم پارلمان­های ما یعنی مجلس شورا و مجلس سنا از چه جور اشخاصی ترکیب و تشکیل می­شد. دوم اینکه رؤسای دولت­ها چه کسانی بودند و چه سوابقی داشتند. سوم اینکه مسئولین احزاب صوری و مصنوعی دولتی که در آن زمان ساخته می­شدند، چه اشخاصی بودند.

بنده در اینجا به­طور خلاصه عرض می­کنم دولت­هایی که در آن زمان بعد از سقوط مصدق تشکیل شدند به ترتیب عبارت بودند از حکومت زاهدی، حسین علا، منوچهر اقبال، شریف امامی، علی امینی، علم، حسنعلی منصور، عباس هویدا، آموزگار، شریف امامی، ازهاری و بالاخره شاپور بختیار. آن­هایی که درباره­ی امور ایران و خانواده­های ایران و سوابق سیاسی خانواده­ها و رجال آگاهی و اطلاع دارند، تشخیص می­دهند و تشخیص داده­اند که از این افراد که اسم بردم به استثنای یکی دو نفر، بقیه از وابستگان شناخته شده­ی قدیم و جدید سیاست انگلیس بودند. یعنی روی معرفی آنها و تمایل آنها و اعمال وسایل آنها شاه انتخاب می­کرد و آمریکا هم با آنها موافقت و مدارا می­کرد. همچنین اگر توجه کنیم به مسئولیت، احزاب دولتی یا احزاب شاهی که در این مدت ده پانزده سال مصنوعاً به وجود آمدند و عبارت بودند از دکتر اقبال، امیر اسدالله علم، حسنعلی منصور، هویدا، محمد باهری و جمشید آموزگار مطلب روشن­تر می­شود. بنده نمی­خواهم پرده­دری راجع به اشخاص ضمن این بحثم بکنم ولی مردم ایران و آگاهان مردم ایران همه­ی این اشخاص را یا شخصاً یا به علت ارتباطات خانوادگی‌شان منسوب و مربوط به سیاست­های انگلیس می­دانند و این برحسب اتفاق نبود که این اشخاص به این سمت­ها و به این مسئولیت­ها انتخاب می­شدند. اتفاق یک مورد یک دفعه ممکن است صورت بگیرد. وقتی یک جریان در طول یک مدت طولانی و درباره­ی اشخاص متعدد عیناً صدق کرد می‌شود آن را به یک روال و به یک روش ثابت نسبت داد. این هم درباره­ی احزاب که شاید بعداً هم درباره آن قدری روشن­تر و مفصل­تر بحث کنیم.

اما درباره­ی مجلسین، دیروز بنده توضیح دادم که مجلس سنا به صورت یک مجلس بی‌کاره و معطل درآمده بود، زیرا آنچه را که ممکن بود مجلس سنا در برابر یک مجلس شورای ملی منتخب مردم و دارای افکار حاد و تند انجام بدهد و تعادلی به وجود بیاورد، غیر لازم شده بود و احتیاج به چنین مجلسی دیگر نبود، چون افراد منتخب مجلس شورای ملی هم از قبیل همان افراد محافظه­کار و مطیع و گوش به‌فرمان بودند و به این ترتیب هیچ انتظار این نمی­رفت که از ناحیه مجلس شورای ملی یک اقدام حاد، یک مقاومت و اعتراض در برابر اراده­ی شاه بشود و یا یک قانون تندی به تصویب برسد که مجلس سنا تعادل و تعدیلی در آن به کار ببرد. مجلس سنا یک مجلس ساکت و آرام و مطیع بود که فقط به صورت یک دستگاه بازنشستگی برای کهنه سیاست­کاران وابسته به همان سیاست که اسم بردم تشکیل شده بود یعنی تک­تک افراد آن که انتصاب می­شدند از آن­هایی بودند که در گذشته خدمت به آن دستگاه کرده بودند و شاه فوق‌العاده توجه داشت که هیچ­وقت فردی را که از لحاظ شخصی معتقد به یک اصول و پای­بند به سجیه­ای باشد در این مجلس وارد نکند و تمام از یک گروه و از یک دسته باشند. مجلس شورای ملی هم که از افراد مطیع و به اصطلاح فرصت­طلب و گوش به فرمان انتخاب می­شدند، از افراد کم و بیش شناخته­شده­ی محلی بودند. آن­هایی که ساواک قبلاً درباره آنها تحقیق کافی کرده و آنها را حاضر و آماده نموده برای اینکه کاملاً در جریان امور مجلس بر طبق روش و روالی عمل بکنند که به آنها تعلیم داده می­شود و دولت خواهان آن هست. روی این زمینه­ها بنده شخصاً عقیده­ام این است که این دوران بیشتر تحت هدایت و روش مخفی و زیرکانه انگلیس­ها بوده است تا روش جاهلانه­ی آمریکایی­ها. علاوه بر این شاه از انگلیس­ها وحشت داشت زیرا که پدر او را از کار برکنار کرده بودند، زیرا متوجه بود که انگلیس­ها در ایران و در خاورمیانه نفوذ و رسوخ تاریخی قدیم دارند. در ایران خانواده­های متعددی از پیش وابسته به آنها بوده­اند، رجالی وابسته به آنها هستند و آنها در تمام طبقات ایران از قبیل طبقه روحانیون، طبقه سرمایه­داران، حتی طبقه­ی عرفا و بازاریان و در زمانی که ایلات و عشایر بودند، در رؤسای ایلات و عشایر به­طور مستقیم ارتباط داشتند و کنسول‌خانه­­های آنها کنسول‌خانه­های اعمال نفوذ سیاسی برای حفظ و نگاه­داری این تحت­الحمایه­ها بوده است در خارج از ایران هم در کشورهای دیگر منطقه خلیج­نشین­های متعدد عربی هستند، تحت استعمار مستقیم انگلیس­ها بودند. عراق کشوری بود که سالیان ممتد تحت­الحمایه انگلیس بود و بعد از استقلال آن هم انگلستان در اداره­ی آن نقش مستقیم داشت و دربار عراق و نوری سعید یک دربار و دولتی کاملاً تحت نفوذ آنها بودند. کشورهای دیگر این منطقه مثل اردن، عربستان سعودی و غیره نیز به همین ترتیب. بنابراین با توجه به سوابق قدرت این کشور و اینکه در این زمان دولتی که سابقاً رقیب و در مقابل امپراتوری انگلیس بود یعنی دولت روسیه اینک به صورت دولت کمونیستی شوروی درآمده و در ایران روی سیاسی یک­بُعدی حرکت می­کند یعنی سیاست در دست داشتن حزب کمونیست توده و عمل کردن به وسیله آن که روش مبارزه و مقابله­ی با آن آسان است. و حال آنکه انگلیس­ها سیاست یک بعدی نداشته و ندارند. اشخاص مختلف و طبقات مختلف که با همدیگر هم ارتباط ندارند و در رشته­های مختلف بدون شناسایی با همدیگر مرتبط با آن سیاست بوده و هستند که در مواقع لازم به ترتیبی که مقتضی بدانند از وجود آنها برای برانگیختن حوادث یا برای تبلیغات استفاده می­کردند. شاه همان­طوری که انگلیس­ها پدرش را از سلطنت برداشته بودند و در غربت کشتند، بیمناک بود که بر سر خود او هم یک چنین بلایی بیاورند ولو اینکه شاید در باطن دل عقده­­­ی برداشتن پدرش را از آنها در دل داشت ولی وحشت از آنها بیش از این بود که این عقده­ها اثر مخالفی در او به وجود بیاورد. این نظری بود که بنده درباره­ی این دوران به طور کلی داشتم. البته در پیدایش این دوره خلق و خوی خود شاه هم فوق‌العاده مؤثر بود. محمدرضا شاه صفاتی داشت که خیلی­ها درباره­ی او نوشته­اند و کم و بیش دنیا شناخته است. ماها که مستقیماً با او در موارد متعدد مربوط و درگیر بودیم، یا تجربیات متعددی از او پیدا کردیم باز شاید بهتر بتوانیم درباره­ی او صحبت بکنیم.

س- حتماً لطف بفرمایید و این کار را بکنید.

ج- شاه یک صفتش خودبزرگ­بینی بود که در اصطلاح مگالومنی می­گویند. جوان بود و درسی هم خوانده بود و باهوش هم بود و در ذهن خودش تصوری و توهمی از ایران باستانی، از ایران دوران امپراتوری و شاهنشاهی ساسانی و هخامنشی داشت و برای خودش نقشی مانند آن پادشاهان بزرگ که در تاریخ و یا در اساطیر ایران هستند قائل بود. علاوه بر این، موقعیت جغرافیایی ایران هم به او این تصور و توهم را می­داد که می­تواند و می­باید در اینجا یک نقشی داشته باشد که در تاریخ مقام پادشاهان بزرگ را پیدا کند. به­طوری که خاطرتان هست روی همین خودبزرگ­بینی بود که البته با حسن استقبال سیاست­های خارجی و راهنمایی عمال اسرائیلی ایشان آن جشن دوهزار و پانصدساله­ی بنیاد شاهنشاهی ایران را ترتیب دادند با آن مخارج گزاف و آن چادرهای فاخر و آن رژه و آن تظاهرات و آن نمایش رفتن روی قبر کوروش و با کبر و غرور گرفتن «ای کوروش آسوده بخواب ما بیدار هستیم» او در واقع می­خواست خودش را کوروش یا داریوش دیگری در تاریخ ایران جلوه بدهد. این خودخواهی و خودبزرگ­بینی ذاتی او بود و اگر به خاطرتان باشد در ضمن سخنرانی­های متعددش در مواقعی که تأمین از جهت سیاست خارجی داشت، نیش­هایی هم حتی به زمامداران دولت­های خارجی، به آمریکایی و انگلیسی و غیره هم می­زد و یک نوع تحقیری هم گاهی درباره­ی آنها درضمن صحبت­هایش بود.

س- بله. این مسئله را هم کارتر در کتابش به آن اشاره کرده است، همین مسئله­ای را که می­فرمایید.

ج- بله. این احوال در او بروز می­کرد. او خودبزرگ­بین بود ولی علاوه­ی بر آن صفت برجسته دیگری داشت و آن اینکه ترسو بود. محمدرضا شاه ترسو بود و در نتیجه­ی ترسش سوءظن شدید داشت. آن­طوری که این دوران سی و پنج ساله سلطنتش نشان می­دهد او از قوام­السلطنه می­ترسید و به همین دلیل با او بر سر مخالفت افتاد و برای ساقط کردن او توطئه چید. از رزم­آرا می­ترسید و به همین دلیل با اینکه نخست‌وزیر منتخب خودش بود باز مراقب او بود و علیه او تحریکات می­کرد و حتی متهم هم شد که شاید در قتل او بی­اطلاع و بی­دخالت نبوده. از مصدق می­ترسید و نفرت فوق‌العاده داشت و چون علیه او در توطئه اول کودتا موفق نشد از مملکت گریخت. بعد از آن باز زاهدی هم که وسیله­ی برگشت او به سلطنت و عامل آن کودتا بود و آن وضعیت را برای او فراهم آورد از در مخالفت درآمد. بعد با دکتر امینی هم به همین ترتیب. بنابراین او با هر فردی خوب یا بد، خادم یا خائن که شخصیت و کفایتی داشت، از در مخالفت برمی­آید و در داخله­ی دولت و در پارلمان و در مطبوعات به وسائلی که داشت کوشش می­کرد که او را ساقط و بلکه متهم و بی­اعتبار بکند. در نتیجه­ی این صفت­ها محمدرضاشاه متأسفانه تحمل شخصیت­های بااراده و صاحب مسلک و درستکار نداشت. به­تدریج توجه یافته بود که آدم­های درستکار و اصولی به درد فرمانبری او نمی­خورند. یکی از دوستان خیلی صمیم من که در دوستی با من صمیمیت داشت، ولی در سیاست جزء دستگاه شاه بود و اسمش را هم همینجا می­برم مرحوم دکتر زنگنه برای من تعریف کرد که یک وقتی به شاه گفته و افرادی را اسم برده فلان و فلان که اینها در جامعه ایران به نادرستی و دزدی و عدم امانت در امور اداری شناخته شده­اند. شاه گفته بود: «همین­ها به درد من می­خورند. اینها در خدمت من بهتر می­مانند و به من احتیاج بیشتر دارند». این از صفات او بود که نسبت به آدم­های درستکار و اصولی تحقیر و نفرت داشت.

س- آقای دکتر زنگنه که فرمودید اسم کوچکشان چه بود؟

ج- عبدالحمید زنگنه. و در ضمن محمدرضا شاه تا حد زیادی از دورویی و تذبذب برخوردار بود یعنی با اشخاصی خوش­رویی نشان می­داد، ولی در واقع از روی حیله و تزویر بود و حقیقت نداشت. همین ترسش و همین سوءظنش باعث می­شد که چه در دستگاه اداری دولتی و چه در دستگاه ارتشی و چه در دستگاه امنیتی تقسیم و تجزیه به وجود بیاورد برای اینکه بتوانند کنترل بکند. یعنی دولت را تقسیم کرده بود و در میان دولت افرادی بودند که همیشه با همدیگر رقیب بودند و این رقابت را شاه در میان آنها تحریک می­کرد. همین­طور در ارتش، ارتش به صورت یک سازمان منضبط مرتب که مثلاً ستاد مرکزی و فرمانده کل ستاد مسئول ارتش باشد یا وزیر جنگ مسئول ارتش باشد یا یک سازمان منضبطی بر همه­ی ارکان ارتش تسلط داشته باشد نبود، ارتش را به واحدهای تقریباً مستقل و مجزا تقسیم کرده بود. نیروی هوایی جدا، نیروی زمینی جدا، نیروی دریایی جدا و در میان آنها هم بین خود افسران اختلافات و رقابت­هایی وجود داشت و شاه با همه آنها خوش و بش­های جداگانه­ای می­کرد که آنها در حال رقابت بمانند. این سیاست از جهاتی در یک زمان ممکن بود به نفع او باشد ولی از جهت این که یکپارچگی حکومت و یکپارچگی دستگاه دفاعی مملکت را تقسیم و تجزیه می­کرد فوق‌العاده زیان­بخش بود و اثر زیان­بخش آن هم عاید خود او و هم عاید مملکت شد.

در این زمان همه می­دانیم که ساواک در اداره‌ی مملکت در همه­ی شئون کشور، در سیاست خارجی، در ارتش، در امور فرهنگی و امور اقتصادی بر همه اینها دست انداخته و به صورت یک سازمان وحشتناک درآمده بود که همه­ی دستگاه­ها و همه­ی مسئولین امور از آن بیمناک و همیشه در حال خوف بودند. در هر وزارتخانه دستگاهی به نام اداره نظارت وجود داشت که اداره ساواک بود. در هر مدرسه یک مأمور ساوک بود. در دانشگاه به­طور علنی و در هر دانشکده مأمورین ساواک بودند، در ارتش هم همین­طور. با همه­ی قدرتی که ساواک در مرکز و در شهرستان­ها داشت و با جمعیت کثیری که شاید در حدود چهل هزار نفر مأمورین آن در همه جا پراکنده بودند باز هم شاه دستگاه­های امنیتی دیگری را در مقابل ساواک قرار داده بود. از آن جمله دستگاه بازرسی خود شاه، از آن جمله دستگاه تأمینات شهربانی و دستگاه رکن دو ستاد ارتش که اینها همه با همدیگر رقابت­هایی داشتند و به خود شاه گزارش­های مستقیم می­دادند که در اکثر مواقع همدیگر را خنثی می­کردند. در زمانی که سپهبد بختیار و پاکروان مسئول ساواک بودند تا حدی کوشش می­شد که افراد درست و بی­غرض حتی­الامکان در آن وارد بکنند که گزارشات نادرست ندهند. بنده به خاطر  دارم که یک وقت عده­ای از رفقای ما، از دوستان و فعالین جبهه ملی غیر از رهبران آن، به­طور وحشتناکی زندانی شدند، به­طوری که نه تنها دوستان آنها بلکه خانواده­های آنها هم از آنها خبر نداشتند و آنها قریب یک ماه زندانی بودند. بعد از یک ماه که آزاد شدند ما از آنها پرسیدیم و بعضی از افراد آنها به بنده مراجعه کرده و گزارش دادند معلو شد که یک افسری گزارش نادرستی داده بود که در منزل یکی از این اشخاص جلسه­ای تشکیل شده و در آن جلسه دکتر صدیقی و دکتر سنجابی بوده­اند و گفته­اند که با این کیفیت ما کاری نمی­توانیم از پیش ببریم. باید ریشه این سلطنت را قطع کنیم و شاه را نابود کنیم. سازمان ساواک در مقام تحقیق نسبت به این موضوع برآمد و بعد متوجه شد که این گزارش کاملاً جعلی است و آن چنان مجلس اصلاً تشکیل نشده بود و دکتر صدیقی و بنده هم در آنجا وارد نبوده­ایم. آن­وقت خود آنها از در عذرخواهی برآمدند و به ما پیغام فرستادند که وضعیت اینطور بوده و ما عذر می­خواهیم. منظور این است که در اوایل کار سعی می­شد افسرانی که نسبتاً خوشنام باشند انتخاب بکنند. ولی در زمان قدرت ساواک، یعنی در دوره نصیری و به­خصوص آن عامل فعال و معروفش پرویز ثابتی آنها رعایت هیچ اصولی نمی­کردند و هر آدم ماجراجو و مفسد و دورو و دروغگویی که ممکن بود پیدا بکنند در آن دستگاه وارد می­کردند و افراد را از دانشجو گرفته تا کارگر کارخانه و کارمند اداره و روحانی و بازاری و افرادی که کم و بیش در سیاست وارد بودند تحت نظر می­گرفتند. در این دوران بود که دست به کشتار و تصفیه زدند و عده­ی کثیری از افراد را به­طور آشکار در نتیجه­ی آن محاکمات کذایی یا به­طور مخفی بدون رسیدگی و بدون هیچ گونه محاکمه­ای به قتل رساندند. نظیر کشتن احمد آرامش در میان پارک شهر، آرامش اولین شخصی بود که در برابر رژیم شاه علنی ایستاد و اعلام جمهوریت کرد. در واقع، تا آنجایی که من به خاطر  دارم در این دوران نخستین کسی که رسماً و علناً اعلام جمهوریت کرد، آرامش بود. البته داستان خانم ثابتی هم را شنیده­اید که یک وقت در یک مغازه­ای مشغول خرید بوده و نگهبانی که همراهش بوده علیه شخصی که در آنجا فقط سؤالی کرده و اعتراضی هم نکرده بود هفت­تیر می­کشد و او را می­کشد و بعد هم با آن قاتل کاری نکردند و هیچ ترتیب اثری ندادند و قتل او به­طور کلی لوث شد.

س- و یا آن گروه جزنی که زندان بودند و آنها را بیرون آوردند و …

ج- بله و به عنوان اینکه فراری هستند به گلوله بستند و آنها را همه کشتند و از بین بردند. خلاصه شاه وقتی که به­تدریج پایگاه خودش را محکم کرد و سیاست­های خارجی هم متوجه شدند که شاه علاقه­مند به این است که بدون مزاحم بشود و از طرف دیگر در کشورهای خاورمیانه نهضت­هایی به وجود آمده بود از آن جمله نهضت ناصری به وجود آمد، انقلاباتی در عراق صورت گرفت، کودتاهایی در سوریه پشت سر هم به وقوع پیوست و همین­طور جنبشی در یمن شد و ناآرامی­هایی که در خلیج­فارس و نواحی آن بود و مخصوصاً پان‌عربیسم و ناسیونالیسم عربی که ناصر بر ضد کشورهای غربی دامن می­زد، به­خصوص که در این زمان سیاست شوروی تدریجاً نفوذ و رسوخی در میان این نهضت­های عربی، نهضت­های ناسیونالسیم و عربی پیدا کرده بود، نهضت ملی­گرایی و پان‌عربیسم عرب­ها با تمایلات چپی آنها مخلوط همدیگر شده و سازمان­های چریکی هم در آن کشورها به وجود آمده بود که پیشامد ایجاد دولت اسرائیل و آوارگی مردم فلسطین و پناهندگی آنها به کشورهای همسایه موجب آن گردید.

در چنین زمینه­ی انقلاب و نارضایی قیام و شورش و خرابکاری علیه کشورهای غربی به وسیله رهبران و زعمایی از قبیل ناصر و عبدالکریم قاسم و یاسر عرفات و دیگران دامن زده می­شد. در آن زمان به نظر می­رسید که به قول آقای کارتر و رئیس‌جمهور سابق آمریکا ایران جزیره ثبات و شاه ایران نگهبان آن باشد. دولت­های غربی تصور می­کردند که شاه ایران تنها قدرتی است که در مقابل این نهضت­های انقلابی می­تواند ایستادگی کند و بنابراین همه­ی آنها تمایل او را به اینکه پادشاه مستقل و آزاد و مستبد و فارغ از هر نوع مزاحمت سازمان­های دموکراسی و پارلمانی باشد، حسن استقبال کردند و زمینه را برای او فراهم آوردند و راه را برای او باز گذاشتند که بتواند یکه­تاز میدان سیاست در مملکت ایران و حتی در خاورمیانه باشد، به­خصوص با نفرت و وحشتی که از نهضت دوره مصدق در ایران داشتند و تجدید آن را به هیچ قیمتی نمی­پذیرفتند. اینها به­طور کلی موجباتی بود که باعث قدرت شخص شاه و دیکتاتوری او شد. در ابتدای صحبتم بیان کردم که یکی از آثار تعطیل جبهه ملی و از بین رفتن مبارزات علنی و قانونی و آشکار پیدایش مبارزات زیرزمینی و مبارزات مسلحانه بود که اینک مختصراً باید به توضیح آن بپردازم.

در اوانی که ما جبهه ملی داشتیم، در داخل ما جوان­های تندرو و متمایل به چپ بودند. اتفاقاً سازمان­های چریکی که در ایران به وجود آمد، تمام بعد از تعطیل جبهه ملی بود. یعنی کوششی که برای تشکیل جبهه ملی سوم شد به تشکیل یک جبهه­ی واقعی و مؤثری نیانجامید و صورت واقعیت پیدا نکرد، ولی باعث از بین رفتن فعالیت جبهه­ی ملی دوم و مبارزات علنی و قانونی شد و ناچار افرادی که نمی­توانستند مبارزه علنی کنند به­تدریج دست به مبارزات زیرزمینی و مبارزات مسلحانه زدند. در همان مواقع افرادی در داخل ما بودند که کم و بیش ما آنها را می­شناختیم. از آن جمله جوان­هایی که سازمان­های چریکی را بعداً تشکیل دادند، بعضی از آنها را که به خاطرم هست نام می­برم مانند: علی­اصغر بدیع­زادگان، مهندس محمد حنیف­نژاد، سعید محسن، علی میهن­دوست و حتی مسعود رجوی. اینها افرادی بودند که در سازمان دانشجویان جبهه ملی فعالیت می­کردند و همین­ها بودند که تشکیل گروه مجاهدین را دادند که از بین آنها مجاهدین خلق به دنبال آنها تشکیل شد و یک گروهی از همین مجاهدین خلق در همان زمان در همان سال­های اول از آنها جدا شدند و تمایلات چپی و مارکسیستی پیدا کردند.

س- گروه پیکار.

ج- بله، بعداً به نام گروه پیکار بودند. و هم در میان اینها بود که یک نفر از سازمان ساواک رخنه پیدا کرده بود و آنها را معرفی کرد و عده­ای از آنها را گرفتند و کشتند و بعداً مجداً توانستند یک سازمانی بدهند تا اینکه دو نفر از چهره­های شناخته شده آنها به نام بهرام آرام و تقی شهرام جمع زیادی را دور خودشان جمع کردند و مسلک مارکسیسم لنینیسم را علناً رواج دادند و حتی افرادی از مؤمنین خودشان را مثل مجید شریف واقفی ترور کردند که داستان­های آنها هست و اینها اطلاعاتی بود که ما بعداً پیدا کردیم.

به همین ترتیب بیژن حزنی هم که از بنیان­گذاران فدائیان مارکسیستی بود در گروه دانشجویان وابسته به جبهه ملی فعالیت می­کرد و در دانشکده حقوق بود و شخصا با من ارتباط داشت. به­طوری که در روز پیش توضیح می­دادم از همان زمان این گروه­ها فعالیت­هایی علیه سازمان جبهه­ی ملی داشتند و با وسایلی شروع به ارتباط با مرحوم دکتر مصدق کردند که منجر به آن مکاتبات و آن کیفیات شد که به تعطیل سازمان جبهه­ی ملی انجامید.

س- شما بیژن جزنی را خودتان شخصاً دیده بودید؟

ج- بیژن جزنی اصلاً یکی از شاگردان من بود

س- در دانشکده حقوق؟

ج- بله و من به بیژن جزنی هم حتی علناً گفتم پسر تو که دارای این مسلک و روش هستی، من از این جهت ایرادی بر تو ندارم و هرکس آزاد هست هر نوع مسلکی داشته باشد ولی آیا این درست و صحیح است که کسی مخالف جبهه­ی ملی باشد و مرام مسلکی علیه آن داشته باشد ولی بیاید در سازمان آن وارد بشود و در آنجا علیه جبهه فعالیت بکند. اگر شما به این جبهه عقیده ندارید می­توانید خارج از آن یک جریانی تشکیل بدهید. در این موقع که جبهه ملی فعالیت نداشت، علاوه بر جنبش چریکی که بیان کردم، یک جریان انحرافی دیگری به وجود آمد، یعنی نهضت آزادی که به­طور زیرزمینی فعالیت­هایی داشت بعد از آنکه مهندس بازرگان از زندان بیرون آمد و فارغ شد رفقای او در تهران با یکدیگر مرتبط شدند و ارتباطاتی هم به وسیله­ی افراد وابسته به خودشان در خارج برقرار کردند. اینجا یک نکته­ای هست که نظر شخص من نیست و اتهامی نیست که من وارد بکنم، این حرفی است که خود آقای مهندس بازرگان زده و اقرار کرده و آن ارتباط مستمر آنها در آن زمان با عوامل آمریکایی است. یعنی نمایندگان آنها در آمریکا از قبیل دکتر یزدی و قطب­زاده و دیگران با بسیاری ازعوامل آمریکایی و جمعیت­های به اصطلاح طرفدار حقوق بشر آنها و بعضی از محافل دانشگاهی و بعضی از سناتورها و غیره ارتباط پیدا می‌کردند و خود آنها هم در تهران با سفارت آمریکا و مأمورین آمریکایی مرتبط می­شدند و این جریانی است که یک وقت در مقاله­ای خود بازرگان آن را با تفاخر نوشت و در روزنامه­های تهران چاپ شد که ما برای مأمورین آمریکایی که آن­وقت به ایران می­آمدند، دسته گل می‌فرستادیم. که بنده در روزنامه­ی آن­وقت و در یکی از سخنرانی­هایم به ایشان جواب دادم که ما هزار فکر می­کردیم ولی هرگز این فکر را نمی­توانستیم به خود راه بدهیم که آمریکایی که ما او را از عوامل مؤثر کودتای ۱۳۳۲ و برانداختن حکومت دکتر مصدق می­دانیم، یک جمعیتی که ادعای مصدقی بودن دارد و در راه آزادی و استقلال ملت ایران کار می­کند به­طور محرمانه و مخفیانه با عوامل آن سیاست ارتباط پیدا کند. بنده شخصاً معتقد بوده و هستم که این نوع ارتباطات، برای افراد غیررسمی، برای اشخاصی که مسئول امور حکومت نیستند، ناروا و زیان­بخش است زیرا که دولت­های قدرتمند جهان­مدارا دارای سیاست­ها و روش­هایی هستند که آن سیاست و آن روش­ها و آن عواملی را که غیر از آن افراد دارند، ظاهر و برملا نمی­کنند، دست خودشان را باز نمی­کنند و برعکس می­خواهند از اشخاصی که با آنها مرتبط می­شوند، استفاده کنند و اطلاعات بگیرند یا اینکه آنها را به کارهایی وادارند. برفرض اینکه هیچ­گونه سوء نیتی در این ارتباطات نباشد، و من دراین­باره نمی­خواهم مهندس بازرگان را متهم به سوءنیت و خیانت کنم، ولی می­گویم بر فرض اینکه هیچ­گونه سوءنیتی نباشد، نفس ارتباط و نفس همدم شدن با سیاست­های خارجی به خودی خود یک نوع تعهد همکاری برای زمان بعد به وجود می­آورد که فوق‌العاده زیان­بخش و بی­مورد است. به همین دلیل، بنا بر روش مرحوم دکتر مصدق، بنابر روشی که برای ما در واقع میراث دکتر مصدق است، بنده تا آنجایی که اطلاع دارم هیچ­یک از عناصر اصیل جبهه­ی ملی هیچ­گاه با دستگاه­ها و عوامل سیاست خارجی در این مدت ۱۵ ساله ارتباط نداشتیم، به­طوری که در یکی از همین مصاحبه­ها بیان کردم در دوران جبهه­ی ملی دوم که ما فعالیت علنی داشتیم، بعضی از افراد سفارت آمریکا به دیدن ما، نه من تنها، به دیدن بعضی از افراد دیگری آمدند و ما به­طور آشکار نظریات و عقاید خودمان را به آنها می­گفتیم. ولی در این مدت پانزده، شانزده ساله­ی بعدی، ارتباط ما با آنها به کلی قطع شده بود جز در آخرین روزهای انقلاب در زمانی که حکومت دکتر بختیار بر سر کار بود، یک نفر از مأمورین سفارت آمریکا به دیدن من آمد برای اینکه از ما بخواهند و خواهش کنند که با حکومت بختیار موافقت کنیم. من گفتم چنین موافقتی برای ما غیرممکن است. حالا بنده نمی­دانم اسناد ارتباطات اشخاص با سفارت آمریکا که می­گویند درآمده است راجع به من چیزی در آنها هست یا نیست؟ بنده خیال می­کنم اگر یک نیت صادقانه در این کار بوده باشد، در آنجا کاملاً روشن خواهد بود که هر کسی چه نقشی داشته، کی پاک بوده و کی نبوده است.

س- مثلاً یکی از مسائلش همین مسئله­ای است که گویا یکی از مأمورین آمریکایی که من الان اسمش یادم نیست، آمده بود حضور شما و راجع به روابط جبهه­ی ملی و دولت سؤال کرده بود و شما فرموده بودید که ما مخالف سلطنت مشروطه نیستیم و اگر سازمان امنیت مایل هست می­تواند یک مأمور بفرستد که در جلسات ما شرکت بکند و حرف­های ما را درست و واقع­بینانه گزارش بدهد به جای اینکه یک مشت دروغ و دغل از قول ما بسازد و گزارش بدهد.

ج- کاملاً درست است. این را من در زمان جبهه ملی دوم گفته­ام. در همان سال­های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۲.

س- آن کتاب را تا آنجایی که من مطالعه کردم دو موضوع در آنجا کاملاً روشن است. یکی اینکه هرکدام از اینها با شما تماس گرفتند و پیش شما آمدند و سؤال کردند شما به این مسئله تکیه کردید که جبهه­ی ملی به قانون اساسی و سلطنت مشروطه اعتقاد دارد و شاه می­بایستی سلطنت کند نه حکومت. دیگر اینکه جبهه­ی ملی یک جمعیت علنی و مبارزه­ی آن قانونی است.

ج- بله . همین است ولی ایا آن کسانی که این اسناد سفارت را منتشرکرده­اند درباره­ی ارتباطات نهضت آزادی و عوامل آن که در خارج بودند چیزی منتشر کرد­اند یا خیر؟ بعداً من، شاید بعدازظهر امروز یا فردا، توضیح می­دهم زیرا دلایل دیگری در این­باره دارم که آنها در این مدت کاملاً و به­طور مرتب با خارجی­ها ارتباط داشته­اند.

اکنون موقع آن فرا رسیده است که درباره­ی آغاز مبارزه­ی روحانیت و توسعه­ی آن صحبت کنیم. یکی دیگر از آثار در واقع تعطیل جبهه­ی ملی همین بود که زمینه­ی مبارزه­ی سیاسی علنی خالی شد و مبارزات از طریق دیگر یا به صورت مبارزات زیرزمینی مسلحانه یا مبارزه­ی مستقل روحانیون به راه افتاد. در سال ۱۳۴۲، بعد از جریان کنگره­ی ملی در ماه خرداد که ما هنوز در زندان بودیم حادثه­ی معروف شورش تهران صورت گرفت که روحانیت منشاء آن بود و آیت‌الله خمینی به آن آلودگی پیدا کرد و گرفتار شد. عده­ی کثیری از روحانیون هم زندانی شدند. در آن زمان آنها با اصلاحاتی که شاه عنوان می­کرد مثل اصلاحات ارضی و حق رأی زنان مخالفت می­کردند. در سال بعد هم قانونی از مجلس گذشت که به مستشاران آمریکایی که در خدمت ارتش ایران بودند مصونیت می­داد که در صورتی که آنها در ایران مرتکب جرم و جنایتی بشوند، دادگاه­های ایران نتوانند به جرایم آنها رسیدگی کنند. طبیعی است این قانون به صورتی کاپیتولاسیون را احیاء می­کرد. در آن زمان جبهه ملی وجود نداشت و آن جبهه ملی سوم که می­بایستی تشکیل شده باشد معلوم نبود در این موضوع چه روشی و اقدامی در پیش گرفت. بنده عملی در این­باره نشنیدم که از ناحیه آنها صورت گرفته باشد.

س- جبهه ملی سوم فقط در مرحله اسم بود و هیچ­وقت تشکیل نشد.

ج- هیچ­وقت. با اینکه این یک قانون صریح ضدحاکمیت قضائی مملکت ایران بود از ناحیه جمعیت­های سیاسی آن­وقت که قاعدتاً می­بایستی خود را نشان بدهند و اعتراض بکنند اقدامی به عمل نیامد ولی آقای خمینی به حق در آن­موقع به شدت به این موضوع اعتراض کرد و آن را برگشت ایران به نظام کاپیتولاسیون معرفی نمود و همان باعث شد که وی مجدداً دستگیر و زندانی بشود.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: بیستم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۲۲

بر اثر اقداماتی که از ناحیه­ی روحانیون عالی مقام به عمل آمد و وی را نیز از مراجع تقلید خواندند، دولت از محاکمه­ی وی منصرف شد و او را به ترکیه تبعید کرد و پس از مدتی به نجف اشرف رفت. در قم و نجف فعالیت روحانیون به­تدریج وسعت پیدا کرد، شبکه­ی مساجد به هم مرتبط شد و در همین زمان بود که دکتر شریعتی نیز ظاهر و حسینیه ارشاد تشکیل شد که نقش فوق‌العاده مؤثری در جذب جوانان و دانشگاهیان به افکار انقلابی و افکار دینی و به اصطلاح امروزی التقاط معتقدات ایمانی با مسلک سیاسی انقلابی داشت.

س- ایشان هم سابقاً عضو جبهه­ی ملی دوم بود.

ج- در دوره­ی دانش­آموزی‌اش جزو جوان­های جبهه­ی ملی خراسان بود و پدر بزرگوارش از دوستان و مرتبطین ما بودند و همچنین آقای طاهر احمدزاده از افراد جبهه ملی و عضو کنگره بود که بعداً فرزندان او نیز وارد جریان فدائیان اسلام شدند و به آن کیفیت از بین رفتند و خود احمدزاده هم به زندان و آن گرفتاری­های طولانی زمان شاه دچار شد و بعداً هم در این دوره مجدداً گرفتار مزاحمت­های حکومت آقای خمینی شده است.

خلاصه آنکه شریعتی و احمدزاده آن­وقت جزو وابستگان جبهه ملی بودند. جوانان دانشگاهی وقتی که از فعالیت سیاسی علنی بازداشته شدند، مسئله دین و توجه به دین برای آنها پناهگاهی شده بود. اجتماعات دینی مراکزی بود که آنها را به خودش می­کشید، به­خصوص بیان فوق‌العاده جاذب و رمانتیک دینی- عرفانی- سیاسی شریعتی که واقعاً گیرنده بود و یک هیجان و حرکت در این طبقه به وجود آورد. ولی برخلاف آنچه که امروز به آن تظاهر می­شود، شریعتی کاملاً مورد پسند علما و روحانیون صاحب مسند و صاحب مقام نبود. آنها او را به صورت یک شخص غیراصیل و غیرروحانی که در مسائل مربوط به روحانیت و دین مداخله می­کند، تلقی می­کردند و به آن نظر به او می­نگریستند و حتی عده­ای از آنها در مقام تخطئه­ی او برآمدند. چنان که در همین زمان انقلاب بود که مرحوم مطهری و آقای بازرگان مشترکاً اعلامیه­ای صادر کردند و با عبارات ملایم دکتر شریعتی را تخطئه کردند به این مضمون که او بعضی نظریات انحرافی یا مطالعات عجولانه و غیرکافی نسبت به امور دینی داشته است. به هر حال، مسئله­ی حسینیه­ی ارشاد و ایجاد آن و آقای شریعتی هم یکی از آن مسائلی است که کم و بیش پرده­ی ابهامی درباره­ی آن هست که در تاریخ بعدی ایران باید روشن شود. هرچه هست، جوانان در آن زمان علاقه­ی شدیدی نسبت به او داشتند. آن­هایی که جزء مجاهدین و آزاد بودند و همچنین جوانانی که تمایلات چپی داشتند در سخنرانی­های مرحوم شریعتی شرکت می­کردند و این هیجان در داخل مملکت اوج می­گرفت تا اینکه دکتر شریعتی چندین بار گرفتار و آزاد شد و بالاخره ناچار به خارج مهاجرت کرد و در آنجا با مرگ نابهنگام او، ضایعه­ی بزرگی حاصل شد. در همین زمان­ها کانون­های اختلاف و تشنجی هم در داخل روحانیت دیده می­شد که نشانه­ی حیات و تحرک آن بود. روحانیت در دسته­های مختلف و با عقاید مختلف با یکدیگر اختلافاتی داشتند. از آن زمان این دسته­ای که امروزه معروف به حجتیه است، به وجود آمد. یک عده از افراد روحانی با پیروان متعصب آنها علیه عده دیگری از روحانیون مثل دشمن مبارزه می­کردند و به ناگهان، به­طوری که اطلاع دارید، خبردار شدیم که روحانی معروفی به نام آیت‌الله شمس­آبادی به وسیله­ی یک نفر دیگر از وابستگان به روحانیت به نام سیدمهدی هاشمی که از منسوبین آیت‌الله منتظری بود، به قتل رسیده است و اینها بر سر مسائل ظاهراً کوچک و عجیب مذهبی مثلاً راجع به ترتیب شهادت امام حسین و آن کتابی که راجع به شهادت امام حسین نوشته شده بود، با یکدیگر اختلافات خونین داشتند. در همان زمان بعضی از منسوبان یک طرف دعوی به بنده مراجعه کردند که در موضوع پیشامد آن قتل بین آنها میانجی‌گری کنم که منجر به اعدام افرادی در جریان دادگستری و توسعه­ی عناد بین برادران دینی نشود.

همچنین در میان طبقه روشنفکر غیرروحانی اشخاصی پیدا می­شدند که جنبه­های مذهبی نشان می­دادند. شخصی که از این حیث خیلی نامدار و مورد توجه بود آل احمد بود که کتابی به نام غربزدگی نوشت که در آن کتاب علاقه به دستاوردهای غرب و اصول دموکراسی و آزادی و حکومت پارلمانی و مشروطیت که از غرب استفاده شده و تعلیم و تربیت و افکاری را که از مسلک­ها و بینش­های غربی گرفته شده مورد انتقاد قرار داد. این نوع گرایش هم که واکنش رنج و محرومیت طبقه­ی روشنفکر است در جمع کثیری انعکاس می­یافت و نوشته­های او مورد توجه قرار می­گرفت. این از خصوصیات دوران دیکتاتوری است که در زمان اختناق و محرومیت و مصیبت مردم به دین رجوع می­کنند و به امور عرفانی و روحانی و مافوق­طبیعه متوجه می­شوند تا آن جریان­ها و فشارهای طبیعی و عادی را که موجب رنج و زحمت و محرومیت و ناکامی آنها است، به وسیله­ی آن توسلات و تعلقات جبران کنند.

س- این تمایل و این گرایش به طرف مذهب آیا واقعاً به خاطر  این بود که این مردم مذهبی شده بودند و یا اینکه آگاهی به حقانیت مذهب پیدا کرده بودند؟ یا نه، مذهب را به اصطلاح وسیله­ای دیده بودند برای به حرکت درآوردن توده­های مردم علیه رژیم؟

ج- در ایران و در این زمان چند طبقه­ی مختلف نسبت به مذهب نظر داشتند. یکی خود روحانیون بودند که به نقش خودشان توجه داشتند و از اینکه در دوره­ی شاه و دوره دیکتاتوری پدر شاه قدرت و اثر از آنها سلب شده و تأثیری در امور مملکتی و سیاسی نداشتند و حتی روحانیون عادی از ورود به مشاغل فرهنگی و اداری و وسیله تأمین معاش عادی محروم بودند، رنج می­بردند و با توجه به اینکه براساس مذهب شیعه علمای بزرگ و مراجع تقلید خودشان را جانشینان امام و ذی‌حق در این می­دانند که در تمام مسائل اجتماعی و حکومتی مملکت صاحبنظر و ولایت باشند، این هیجان و این حرکت و این نهضت در داخل روحانیون برای تغییر جامعه­ی ایران براساس مذهب پیدا شده بود. ضمناً بر اثر تحولات اجتماعی و اقتصادی ایران سطح بینش روحانیون بالا آمده، عده­ای از آنها به زبان­های خارجی آشنا شده و بعضی از آنها حتی تحصیلات عالیه­ای هم در خارج و داخل ایران کرده بودند.

س- مثل آقای بهشتی؟

ج- بله. علاوه براین، در این مدت کتاب­های مختلفی در ایران منتشر شده بود چه از ناحیه­ی خود آنها و چه از ناحیه افرادی که در سیاست وارد بودند و از مسلک­های غربی مطالبی را مورد بحث قرار داده بودند که مورد مطالعه­ی بعضی از روحانیون هم قرار گرفته بود. آنها در عین حال که با همان روش دینی و مذهبی در مقام معارضه با دستگاه استبدادی برمی­آمدند از آن افکار و عقاید چپی که آن هم محصول غرب و به اصطلاح آنها غربزدگی است، بهره می­گرفتند. مرحوم مطهری خیلی از همین افکار استفاده کرد و در بعضی از کتاب­هایش، مخصوصاً مسائل اقتصادی ایران را مورد توجه قرار داد و در بسیاری از موارد بیان می­کند که فقه ما کافی برای مسائل اقتصادی و اجتماعی که امروز به وجود آمده، نیست. همین مطهری که این همه در ابتدای انقلاب مورد توجه روحانیون قرار داشت و خود آقای خمینی او را شاگرد عزیز و دست­پرورده­ی خودش می­دانست، حالا به­طوری که از روزنامه­ها و جراید می­خوانیم بعضی از کتاب­های او را تحریم کرده و از انتشارش جلوگیری می­کنند. اینها روحانیون بودند، اما دسته­ی بزرگ دیگر که گرایش­های مذهبی نشان می­دادند، جوانانی بودند که چون فعالیت سیاسی و مجال تظاهرات سیاسی نداشتند و چون مرحوم شریعتی به عنوان دین و به عنوان موعظه دینی در مساجد و در حسینیه­ها ظاهر می­شد و در این محل­ها از امور سیاسی و از مسائل جدید فلسفی بحث می­کرد و امور مذهبی و دینی و مجاهدات دینی را به صورت عرفانی و به صورت رمانتیک و هیجانی مورد بحث قرار می­داد، جوان­ها هم به سمت او می­رفتند. در این ضمن که افکار چپی هم از مجاری مختلف رخنه کرده بود، به­طور طبیعی از همه­ی جوانب کوشش می­شد که التقاطی بین مسلک دیالکتیکی با آئین اسلام و به­خصوص با مذهب شیعه به وجود بیاورند. یک عده هم این­طور بودند.

دسته­ی دیگری که سیاسیون ملی یا آن­هایی که معتقد به روش جبهه­ی ملی بودند، نظر دیگری درباره­ی روحانیت و درباره­ی دین داشتند. بنده این مطلب را به­طور خلاصه در زمانی که بی.بی.سی لندن با من در پاریس مصاحبه کرد بیان کردم و توضیح دادم که هویت ملت ایران از دو عنصر مرکب است. یکی ایرانیت با سابقه­ی دیرینش، با تاریخی و با اساطیرش حتی با شاهنامه­اش و پهلوانان شاهنامه­اش و ادبیاتش و غیره و غیره و یکی هم اسلامیتش است و ما به عنوان ایرانی به این دو عنصر هر دو احترام می­گذاریم و پای­بند هستیم به دیانت اعتقاد داریم و به رهبران دینی هم بالطبع احترام داریم و درباره­ی حکومت اسلامی هم که سؤال شد، جواب دادم که طبیعی است در جامعه­ای که نودوپنج یا نودونه درصد آن مسلمان باشند، وقتی حکومتی با رأی و اراده­ی مردم بر سر کار آمد، طبعاً یک حکومت اسلامی خواهد بود، یک حکومت ایرانی اسلامی خواهد بود و در این حکومت روحانیون هم مقام محترم خود را خواهند داشت و چون در مبارزات گذشته­ی ایران از اواخر پادشاهان قاجار از زمان ماجرای انحصار تنباکو و در دوره­ی نهضت مشروطیت و بعد در نهضت زمان مصدق روحانیت یا بعضی از عناصر روحانیت عامل بسیار مؤثر بودند در عین اینکه همواره یک عده دیگر از آنها برعکس عوامل مخالف و عوامل مرتجع ضدنهضت و ضدانقلاب بودند اما افراد برجسته­ی آنها که از نهضت­های ملی و از آزادی­خواهی و استقلال­طلبی مردم ایران پشتیبانی می­کردند، مورد توجه عامه قرار می­گرفتند و در حصول پیروزی مؤثر می­شدند.

در این موقع هم که ما در مبارزه با نظام استبدادی شاه بودیم، می­خواستیم از روحانیت استفاده بکنیم و از اینکه آنها در این مبارزه شرکت دارند و شرکت می­کنند حسن استقبال می­کردیم. طبیعی است علاوه بر ما، بازار همیشه پایگاه عمده روحانیت بوده و بازاری­ها نیز تکیه­گاهی در میان روحانیت داشته­اند، چنان که می­دانید علمای مختلف شهر در بازار منزل دارند و مساجد زیادی در توی بازار هست و بازاری­ها دائماً مرتبط با پیش­نمازها و مجتهدها و علما محلات بوده و هستند و به این کیفیت در این نهضت که بازاری­ها هم شرکت داشتند، آنها هم دنباله­روی و پیروی از روحانیت می­کردند. این عوامل مختلف یعنی خود روحانیون، بازاری­ها از جهتی، دانشجویان و روشنفکران، به طریقی و رهبران ملی و سیاسی به ترتیبی که بیان کردم در این مبارزه همراهی و همقدمی با یکدیگر داشتند.

س- یعنی تا آنجایی که من آشنایی با آل احمد داشتم، تصور من این بود که آل احمد فکر می­کرد از آنجایی که ما به عنوان یک ملت واحد با همدیگر در واقع آن ارتباطی را که یک ملتی بایستی با همدیگر داشته باشند، نداریم. مثلاً فرض بفرمایید که بنده اگر بروم آذربایجان یک کلمه آذربایجانی را نمی­فهم، مثل اینکه رفته­ام توی یک مملکت غریب یا اگر بروم به کردستان یا بلوچستان و همین­طور بعضی جاهای دیگر. بنابراین، یک عنصر و عامل متحدکننده­ای در واقع بین تمام افراد ملت ایران نیست. و برعکس از مذهب می­شود به عنوان یک عامل متحدکننده استفاده کرد برای مبارزه با حکومتی که دست­نشانده بیگانگان است. در واقع به خاطر  این قضیه بود و این حساب بود که این تمایل به جانب مذهب پیدا شد.

ج- البته مذهب به این کیفیت مؤثر بوده و همیشه هم این موضوع مورد توجه سیاسیون آزادی­خواه و استقلال­طلب ایران بوده است. ولی این عامل به این کیفیت هم که شما بیان کردید و نظر آل احمد و اشخاص دیگر ممکن است بوده باشد کاملاً مؤثر و منطبق بر واقعیت نیست. یعنی آنچه ایرانی را به ایرانیت جمع می­کند، تنها مذهب نمی­تواند باشد بلکه از بعضی جهات مذهب ممکن است عامل اختلاف باشد. برای اینکه در ایران یک اقلیت خیلی قوی و قومی حتی سنی مذهب وجود دارد. یک قسمت بزرگ از مردم کردستان سنی مذهب هستند و سنی­ها در باطن دلشان از شیعه­ها ناراضی هستند و شیعه­ها را در واقع مسلمان صحیح نمی­دانند و آنها را، اگر آزاد باشند، رافضی می­خوانند یعنی خارج از اسلام. نه تنها کردستان اینطور است، بلکه بلوچستان هم همین­طور است. در جنوب فارس و خراسان هم عده­ای وجود دارد. همچنین در گرگان ترکمن­ها که یک اقلیت قومی هستند، مذهب تسنن دارند و همین­طور در بعضی مناطق دیگر. بنابراین، عامل دینی اگر به سمت انحصار مذهب تشیع برود، به جای اینکه عامل وحدت باشد، ممکن است عامل اختلاف بشود. الان در مناطقی که آقایان روحانی فشار بر گروه­هایی از مردم کرد و غیرکرد ایران می­آورند که پیرو مذهب یا طریقه­ی عرفانی اهل حق هستند که آنها را علی اللهی می­خوانند و می­خواهند به زور و به فشار آنها را وادار به مذهب تشیع بکنند. ممکن است با تصادماتی برخورد و ایجاد نارضایتی­های عظیمی بکنند و حال اینکه این مردم جمعیت کثیری قریب چندصدهزار و شاید یک میلیون نفر و از وطن­دوستان اصیل ایرانی هستند. اما در نظام دولتی دموکراتیک که متکی بر اصل ملیت باشد، مذاهب آزاد و محترم هستند و اسلامیت به معنای عام نه به معنای خاص مذهب مانند ایرانیت عامل وحدت می­شود. اگر از بنده بپرسند در این جنگی که بر ایران تحمیل شده چه عاملی بیشتر باعث مقاومت مردم ایران در مقابل تجاوز عراق شده، بنده می­گویم عامل وطن­دوستی بیشتر مؤثر بوده است.

س- یعنی عامل ایرانیت؟

ج- بله. عامل ایرانیت بیشتر مؤثر بوده است.

س- آقای دکتر سنجابی، من زمانی شنیدم ولی خودم شخصاً آن را نخوانده­ام یا به گوش خودم از شما نشنیدم، ولی از دیگران شنیدم که در یک مصاحبه­ای یا یک مقاله­ای همان زمان بعد از انقلاب یا همزمان انقلاب، شما فرمودید که برای ما ایرانی­ها اسلامیت بر ایرانیت برتری دارد و مقدم است. آیا این موضوع حقیقت دارد؟

ج- به هیچ­وجه من چنین صحبتی نکرده­ام. من گفتم اسلامیت و ایرانیت دو رکن اصلی هویت ملی ایران هستند.

س- ولی نه اینکه اسلامیت مقدم بر ایرانیت است؟

ج- به هیچ­وجه. هیچ­کدام را مقدم بر دیگری نکرده­ام.

بله با این کیفیات زمینه­ی نارضایی در ممکلت وسعت پیدا کرده و سازمان­های اداری در انجام وظایفشان سردرگم شده بودند. احزابی که از طرف دولت تشکیل شده بود بی­اثر بودند، شاه ابتدا دو حزب ملیون و مردم را به وجود آورد و بعد آنها را برهم زد و حزب واحد رستاخیز را به وجود آورد که دبیرکلی آن را ابتدا به هویدا واگذار کرد و آن جمله معروف را گفت: «هویدا می­تواند هر دوی این مسئولیت یعنی نخست‌وزیری و دبیرکلی حزب را بر عهده بگیرد و هنوز منفجر نشود». بعد از هویدا که جمشید آموزگار نخست‌وزیر شد، دبیرکلی حزب را به محمد باهری دادند. باهری کسی بود که سابقه­ی عضویت حزب توده را داشت و سوابق او را همه خوب می­دانستند. او از بستگان شخص علم بود و علم هم از وابستگان شناخته شده یک سیاست خارجی دیگری که خود باهری هم از همان موقع وابسته به همان سیاست بود.

س- منظور شما سیاست انگلستان است؟

ج- بله. ولی باهری در عین حال مردی است باهوش، درس خوب خوانده، شاگرد خود من در دانشکده حقوق بود و من خوب به خاطر  دارم که از دانشجویان بسیار برجسته بود. حراف است، سخنگو است، نویسنده است و فعال در کارش و موقعی که دبیرکل حزب رستاخیز شد با سوابق تشکیلاتی که در حزب توده داشت دست به فعالیت شدیدی زد و کوشش کرد که موجودیت مؤثری به آن حزب بدهد و حال اینکه بیش از او با آن کیفیتی که شاه اعلام کرده بود که همه باید در این حزب وارد بشوند و هرکس نخواهد در آن وارد بشود یا باید به خارج برود و یا هیچ توقعی نداشته باشد که در ایران صاحب مقام و شغل و مزیتی بشود. با این بیان غیرانسانی و غیرقانونی شاه پیدا بود که این حزب یک حزب الزامی و اجباری است. از حقوق­بگیران دولت شروع کردند. وزرا  و رؤسای سازمان­ها و دانشگاه­ها به خود حق دادند که پیوستگی همه اعضای خود را یکپارچه اعلام کنند. اسامی همه کارگران و کارمندان دولتی را که ممر معاششان تنها حقوق بود، بی­آنکه کوچک­ترین علاقه­ای و کوچک­ترین فعالیت حزبی داشته باشند، در دفاتر حزبی ثبت و این­طور عنوان کردند که در حدود چندصدهزار و یا چندین میلیون نفر عضو آن شده­اند. این عمل و این گفتار جنون­آمیز شاه، اثر بسیار نامطلوبی خیلی بیش از احزاب ساختگی پیشین ایران نوین و ملیون و مردم در جامعه ایران به وجود آورد. چون مفهوم آن انحصار مطلق بود. یعنی هر کس باید یا در این حزب وارد شود یا از مملکت خارج شود و یا به زندان برود.

س- مهم­تر از این، این مسئله نبود آقای دکتر سنجابی که خود شخص شاه که مطابق قانون اساسی می­بایستی یک مقام غیرمسئول باشد به صورت رهبر یک حزب سیاسی ظاهر شده بود؟

ج- چرا و این یک عمل به کلی مخالف قانون اساسی بود و غیرقابل قبول و فقط خودبزرگ­بینی شاه باعث شده بود که همه­ی مردم ایران را رعیت و دنباله­رو و جان­نثار و چاکر خودش بداند و اگر چنین نباشد ایرانی نیستند و حق زندگی و حق هیچ­گونه استفاده­ای از امتیازات ایرانیت ندارند و این به کلی برخلاف قانون اساسی و حتی برخلاف اصل انسانیت بود.

موقعی که باهری به دبیرکلی حزب انتخاب شد، شروع به فعالیت کرد و یک عده­ای از دوستان و آشنایان خودش را، آن­هایی که فعالیت سیاسی و قوه تشکیلاتی بهتری داشتند، وارد کرد و می­خواست حزب مؤثری در مقابل دولت و مخصوصاً در مقابل آموزگار که رئیس دولت بود درست کند. ولی در این کار موفق نشد. آموزگار به شاه شکایت کرد و مجدداً دبیرکلی حزب را به خود آموزگار دادند. از آن پس حزب صورت رسوائی پیدا کرد و اثر وجودی خود را به کلی از دست داد.

س- آقای دکتر شما اطلاع دارید که این فکر را اصولاً شاه از کجا آورد و یا چه اشخاصی در شاه به وجود آوردند که متوسل به سیستم یک حزبی بشود؟ شاهی که خودش در کتاب «مأموریت برای وطنم» صحبت کرده بود که اصولاً حکومت­های تک­حزبی حکومت­های دیکتاتوری هستند و چنین نوع حکومتی را کوبیده بود متوسل به سیستم تک­حزبی شد.

ج- بله. از این­گونه تناقضات و (؟) در افکار شاه و در نوشته­ها منسوب به او خیلی زیاد است. عالب نوشته­ها قلم دیگری است که او به اسم خودش منتشر می­کرد. چون یکی دیگر از خصوصیات او هم سرقت افکار و حتی اصطلاحات دیگران بود. در سال­های اول بعد از کودتای ۱۳۳۲ و سقوط حکومت ملی مصدق تظاهر به جانبداری از قانون اساسی و دموکراسی لازمه­ی تبلیغات شاه بود این بود که او در آن کتابش علنی و آشکار نوشت که در نظام حکومتی ایران احزاب باید آزاد و متنوع باشند اما باطن ضمیر او غیر از این بود، شاه مدتی که در اروپا تحصیل می­کرد یعنی در دوران نوبالغی که سال­های جلب عقاید و گرایش­های مسلکی است اوج قدرت فاشیسم در اروپا بود. از یک­طرف موسولینی و از طرف دیگر هیتلر ظاهر شده بودند با آن زرق و برق و قدرت و تظاهرات خیره­کننده و باتوجه به اینکه فاشیسم در مقابل کمونیسم و دموکراسی به وجود آمده بود و شاه نسبت به هر دوی اینها نفرت داشت بالطبع متمایل به فاشیسم بود. معروف است که در همان اوایل جوانی‌اش که به ایران برگشت یکی از عناصری بود که در پدرش برای تمایلات نسبت به آلمان­ها و هیتلر مؤثر بود.

س- آن­موقع خیلی جوان بود آقای دکتر.

ج- بله. خیلی جوان و نورس بود، ولی آن تبلیغات و تظاهرات فاشیسم که اروپا رواج داشت در ذهن او بسیار مؤثر شده بود. می­دانید که تبلیغات فاشیسم حتی در فرانسه هم اثر کرده بود. بنده به خاطر دارم که عده­ای از افراد عضو حزب سوسیالیست فرانسه هم برگشتند و گرایش­های فاشیستی پیدا کردند. در بسیاری از کشورها پیشرفت­های ممتد و مستمر هیتلر مؤثر واقع می­شد. محمدرضا شاه هم که در آن زمان در اروپا بود تحت تأثیر این تبلیغات و تظاهرات قرار گرفته بود. علاوه بر این، خصوصیت سلاطین مخصوصاً سلاطین مشرق زمین است که خود را مافوق همه­ی افراد تصور می­کنند. مستبد می­خواهد به هر ترتیب شده مردم را پشت سر خودش قرار بدهد. چون در حکومتهای معاصر داشتن حزب و داشتن مسلک معمول و متداول بود او هم می­خواست دو حزب پشت سر خودش قرار بدهد که به ظاهر هم اقلیت و اکثریت باشد.. بعد چون دید که آنها با همدیگر نمی­سازند و تشنجات و اختلافاتی پیش آورند که باعث مزاحمت او می­شوند، آنها را هم از بین برد و به صورت یک حزب واحد درآورد، یک حزب واحد که اجباری و صوری و بی­اثر باشد. تمام این جریانات در مملکت ما متأسفانه ناشی از خودخواهی و خودپسندی شخص خود شاه بود. شاه از امکانات خیلی وسیعی می­توانست استفاده کند. علاوه بر اینکه سیاست­های خارجی در مقابل او مزاحمتی به وجود نمی­آوردند. شوروی­ها با دولت ایران همراهی و همکاری داشتند، شاه به دیدار آنها رفت. خواهر شاه را روس­ها چندین بار با احترام و تجلیل دعوت کردند. قراردادهای متعدد با ایران بستند از آن جمله قرارداد فروش گاز به شوروی، تجارت وسیع واردات و صادرات به روسیه، بعد هم از حزب توده ظاهراً اثر و آثاری نمانده و فقط چریک­ها بودند که دست به مبارزات چریکی پراکنده می­زدند و نتیجه عمل آنها فقط کشتن یک عده از مستشاران آمریکایی و چند نفر از وابستگان ساواک بود. سیاست­های غربی هم چه آمریکا، چه انگلیس و چه کشورهای دیگر نظیر آلمان و فرانسه و غیره قبول کرده و تن به این ترتیب داده بودند که شاه یک عامل مؤثر در خاورمیانه هست و شخصیتی است قوی و قدرتمند که در مملکت ایران امنیتی به وجود آورده و در خاورمیانه پایگاه مهم ثبات و امنیت شده است. به­ویژه بعد از سال ۱۹۷۰ که انگلیس­ها نیروهای خودشان را از شرق کانال سوئز فراخواندند ودر آن منطقه خلاءای از لحاظ قدرت پیدا شده بود. در این مدت، دستگاه شاه نفوذ فوق‌العاده زیاد در امارات خلیج داشت، در عربستان سعودی داشت، در کویت داشت. اختلاف عمده­ی او با عراق بود که در آن موضوع آمریکایی­ها هم با نظر شاه موافقت و از کردها حمایت کردند و مبالغ قابل توجهی پول و اسلحه به کردهای ملامصطفی دادند، بعد در آخر شاه هم از این عملی که ابتدا به نام طرفداری از کرد و از قوم آریا نشان می­داد منصرف شد و یک مرتبه کردهای بدبخت را رها کرد. در آن زمان نفوذ شاه در کردهای عراق فوق‌العاده زیاد بود و بنده خبر داشتم که در خانواده­های کرد عراق از شاه ایران به نیکی یاد می­کردند و خیلی امید به او بسته بودند. شاید قریب صد و پنجاه هزار کرد عراقی مهاجر و آواره در ایران شدند. ولی یک مرتبه که آن قرارداد الجزیره …

س- کنفرانس رباط.

ج- بله. آن قرارداد را با عراق بست، کردها را رها کرد و آن بدبخت­هایی که به ایران آمده بودند، آواره و سرگردان شدند و بالاخره به نابودی ملامصطفی و سازمان و منجر شد. به این ترتیب، سیاست­های خارجی و دولت­های خارجی کمال تقویت را از شاه داشتند و شاه هم تمام فکرش این بود که ارتش ایران را قوی کند و روزبه­روز در حال توسعه­ی ارتش بود. در زمان حکومت­های دموکرات آمریکا مخصوصاً در دوران کندی درباره­ی سلاح­هایی که ایران می­خواست خریداری کند، خیلی مقاومت می­شد و همین­طور درباره­ی توسعه­ای که دولت ایران می­­خواست به تشکیلات ارتش بدهد. ولی شاه در این­باره پافشاری کرد و با آشفتگی­هایی که در نواحی کشورهای عربی پیدا شد و بعد هم با جنگی که در بین پاکستان و هندوستان پیش آمد و منتهی به تجزیه پاکستان به دو قسمت شد، آمریکایی­ها هم به تقاضاهای شاه برای افزایش نیروی ارتش تسلیم شدند. شاه در آن زمان که پاکستان تجزیه شد اظهار کرد که خوب اهمیت این پیمان سنتو که برای حمایت از این کشورها بود معلوم شد که کاملاً بی­اثر است و بنابراین ما باید در فکر دفاع خودمان باشیم. پیشامدهایی هم که در کشورهای عربی می­شد، خواسته­های او را تأیید می­کرد. با رفتن حکومت­های دموکرات در آمریکا و بر سر کار آمدن حکومت حزب جمهوری­خواهان و مخصوصاً شخص نیکسون آمریکا به کلی تسلیم نظر شاه شد و به موجب تئوری نیکسون قبول کرد که شاه هر نوع اسلحه­ای که می­خواهد و به هر مقداری که بخواهد و از هر قسم اسلحه­ای که بخواهد می­تواند خریداری کند و برای او مانع و محدودیتی نباشد. در این موقع بود که سیل فروشندگان و دلالان اسلحه به ایران سرازیر شد و شاید عده افراد آمریکایی که به ایران وارد شده بودند، قریب چهل هزار نفر و یا بیشتر بودند.

س- بیشتر بودند. خود کارتر می­گفت که هشتادهزار نفر در ایران هستند.

ج- که آنها به نمایندگی از طرف کمپانی‌های مختلف دائماً با دلال­های ایران و با واسطه­های ایرانی و با ارتشبد طوفانیان مسئول خرید این اسلحه­ها در مذاکره بودند. در واقع آنها این سلاح­ها را به زمین ریختند، بدون اینکه معلوم باشد که ترتیب استفاده از آنها و ترتیب ارتباط آنها و ترتیب قطعات یدکی آنها چیست. علاوه بر این، ایران از یک موقعیت دیگری استفاده کرد و آن وضع پولی بود. در نتیجه ملی شدن صنعت نفت و قراردادهایی که با کمپانی­های مختلف بستند و تغییراتی که در وضع کنسرسیوم داده شد، عواید نفت ایران به­تدریج فوق‌العاده اضافه شد و بعد همین که نهضت­هایی در کشورهای عربی پیش آمد و آن کشورها یکی دو بار در مقابل اسرائیل نفت خودشان را بر کشورهای غربی بستند، کم­کم در حقیقت امتیازات کمپانی­ها ضعیف و نفت در اکثر کشورها ملی شده بود و نیز در اتحادیه کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) ایران از قدرت و امتیاز خاصی برخوردار بود. در نتیجه عواید نفت ایران سال به سال افزایش پیدا می­کرد تا اینکه در سال ۱۳۵۴ بر اثر چندبرابر شدن قیمت نفت در جهان به یک بار و ناگهان درآمد ایران از چهار یا پنج میلیارد دلار به بیست و چهار میلیارد دلار در سال رسید، یعنی یک مرتبه پنج برابر شد.

س- خوب می­بایستی پول آن سلاح­هایی را که خریداری می­کردند از آن محل بپردازند.

ج- بله. علاوه بر نفع خود کمپانی­ها، دولت­های غربی تن به افزایش قیمت نفت از این لحاظ می­دادند که فروش سلاح­ها و بازار صنایع آنها را رواج و رونق می­داد. ولی این افزایش ناگهانی پول و افزایش بی­تناسب قدرت خرید مانند آوار سنگینی بر اقتصاد ایران وارد آمد. وقتی به ناگهان قدرت خرید و توانایی پولی پنج برابر بشود، معلوم است چه اثری در قیمت­ها و در واردات ایران خواهد داشت و بعد هم با حساب­هایی که دولت برای خرج این پول­های بادآورد و برنامه­های پنج ساله و هفت ساله کرد و با مخارج گزافی که برای تسلیحات می­شد و با افزایشی که به حقوق­ها دادند کم­کم این درآمد هم کفایت سوداهای آنها را نمی­کرد. ناگهان وضع به جایی رسید که همه چیز دچار رکود شد. یعنی نه پول برای پرداخت سلاح­ها وجود داشت و نه برای ادامه و تعقیب برنامه­های سنگین صنعتی و پتروشیمی و ذوب آهن و برنامه­های متعدد ساختمانی دیگری که در ایران شروع شده بود و مملکت دچار بحران و آشفتگی عظیم اقتصادی گردید. امر دیگری که این آشفتگی و بحران را وسعت می­داد، مسئله کشاورزی ایران بود.

تصور می­شد که با قانون اصلاحات ارضی بین زارعین بتوانند کشاورزان را راضی بکنند و عدالت اجتماعی به وجود بیاورند. ولی در موضوع کشاورزی ایران دو مسئله کاملاً ممتاز هست که اگر هردوی آنها با هم حل نشوند و با هم مورد توجه قرار نگیرند اصلاح و پیشرفتی حاصل نخواهد شد. یکی مسئله­ی کشاورزان و رعایت حال آنها و عدالت نسبت به آنها و رفع ظلم و ستم از آن­هاست. مسئله­ی دیگر که مهم­تر از آن شاید باشد، مسئله تولید کشاورزی است. در اصلاحات ارضی ایران هیچ­یک از این دو امر چنان که باید مورد توجه قرار نگرفته بود. زمین­هایی که بین کشاورزان تقسیم شد مقدار محدودی از زمین­های زراعتی بود. قسمت بزرگی از زمین­های خوب و زمین­های حاصلخیز به عنوان اینکه مکانیزه هستند در دست مالکین باقی ماند و به کشاورزان مقدار کمی از آنها رسید. بعداً هم به علت اینکه سیستم فنی جدید کشاورزی کم­کم وارد ایران شده بود، تراکتور آمده بود، کمباین آمده بود، کشاورزانی که زمین کمی داشتند و از آب و برق و وسائل زندگی و محل سکونت حسابی محروم بودند به این عادت کردند که قطعه زمین کوچک خود را در ابتدای کشت به وسیله­ی تراکتوری که کرایه می­کردند در ظرف یک روز کشت بکنند، شخم بزنند و بذری بپاشند و بعد چون اکثر زراعت­ها دیمی بود، آنها را رها کنند و بگذارند و در موقع درو باز یک روز یا دو روز یکی از همان کمباین­ها را اجاره کنند که محصول را برای آنها درو کند و تحویل بدهد. بنابراین، این زمین­ها و این زراعت به اندازه­ای نبود که زندگی آنها را تأمین کند و کشاورزی ایران فاقد صورت متنوع دامداری و مرغداری و جالیزکاری و درختکاری بود که بتواند اقتصاد روستایی هماهنگی به وجود بیاورد و کشاورزان را در ده نگاه دارد. اکثر کشاورزان با فعالیت­های ساختمانی عظیمی که در شهرها به وجود آمده بود رو به شهر می­آوردند، به­طوری که شهرها به ناگهان افزایش جمعیت فوق‌العاده پیدا کردند. این کیفیت در ابتدا به صورت ترقی نمودار می­شد که شهرهای ایران به سرعت افزایش جمعیت پیدا می­کند. شهر تهران در حدود تقریباً پنج میلیون نفر جمعیت را در اواخر حکومت محمدرضا شاه داشت. اصفهان به ۷۰۰.۰۰۰ نفر رسیده بود، مشهد همین­طور، تبریز و شیراز همین­طور. شهر کرمانشاه که در اوایل دوره­ی رضاشاه شاید از ۳۰.۰۰۰ نفر هم کمتر جمعیت داشت، در آخر حکومت محمدرضا شاه دارای ۴۰۰.۰۰۰ نفر شده بود. در میان این شهرها مردم بی‌کار و بلاتکلیف در توی خیابان­ها و کوچه­ها رها بودند و در میدان­ها و جاهایی که محل پیدا کردن کارگر بود، روستائیان صبح­ها جمع می­شدند که شاید کسی کاری به آنها رجوع کند. خود این ازدحام کشاورزان مسائل و مشکلات عمده در شهرها به وجود آورده بود. آلودگی عظیم شهر و افزایش جنایات در شهر، ازدحام و بی‌کاری فوق‌العاده و کانون­هایی برای ترویج انقلاب و تهییج مردم و حرکت دادن آنها در مقابل این وضع نسبت به مسئله­ی دوم کشاورزی که امر تولید و اصلاح تولید و اصلاح وضع زندگی روستایی و مساکن روستاییان باشد، مطلقاً هیچ کاری نشده بود. تمام حرف­هایی که می­زدند صوری و ظاهری بود. مثلاً می­گفتند که فلان عده مدرسه در دهات به وجود آمده، آن­طور که می­گفتند می­بایستی در هر دهی تقریباً یک مدرسه باشد. بنده خودم در بعضی از مناطق می­رفتم و می­دیدم مثلاً در ناحیه­ای می­گفتند پنجاه مدرسه به وجود آمده. وقتی که تحقیق می­کردم حداکثر دو یا سه تا از این مدرسه­ها دائر بود، بقیه اصلاً وجود خارجی نداشت، نه ساختمانی، نه معلمی، نه شاگردی در دهات. بهداشت وجود نداشت اکثر روستاییان برای معالجه­ی بچه­هایشان و خودشان مجبور بودند به شهر بیایند و به بیمارستان­هایی که همیشه مملو از جمعیت بود و تخت خالی به دست نمی­آمد رو بیاورند. این وضعیتی بود که در اواخر دوره­ی محمدرضا شاه به وجود آمده بود البته قابل شک نیست و باید اعتراف کنیم که در مملکت تحولات و پیشرفت­های بزرگی هم به وجود آمده بود. صنایع پیشرفت کرده و صنایع جدیدی دائر شده بود. در فرهنگ پیشرفت­های زیادی نمایان بود، به­طوری که گزارش می­دادند روی هم رفته تعداد دانش­آموز و دانشجو در مدارس ابتدایی و متوسطه و عالی به قریب ۸ میلیون نفر رسیده بود.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: بیستم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۲۳

در بحث امروز باید وارد جریان انقلاب ملی اخیر بزرگ ایران بشویم. تا حدی در صحبت­های پیش از ظهر موجبات آن را بنده توضیح دادم و به دنباله آن حالا مطلبی که مربوط به جریان این انقلاب و آنچه مربوط به خاطرات و شرکت من هست در اینجا بیان می­کنیم که در این ضبط صوت و بایگانی شما باقی بماند.

س- متشکرم.

ج- عرض کنم بعد از آنکه در سال ۱۳۴۲ آن­طور که گفتم، فعالیت جبهه­ی ملی تعطیل شد و این تعطیل فعالیت­ زیان و ضریب روحی بر همه­ی ما وارد آورده بود. بنده در سال ۱۳۴۶ یا ۱۳۴۷ تقاضای بازنشستگی از دانشگاه کردم و بعد از بازنشستگی با خانواده­ام عازم آمریکا شدم. خانه­ای را که داشتم اجاره دادم و با درآمد آن و حقوق بازنشستگی به آمریکا آمدیم و در منزل همین پسرم که الان شما اینجا تشریف دارید و آن­وقت در محل دیگری از همین شهر چیکو بود، قریب یک سال و نیم اقامت کردیم و در همین جا هم کسالت و ناخوشی شدیدی پیدا کردم که منجر به عمل جراحی گردید. بعد از مراجعت به ایران یک، دو ماهی در پاریس ماندیم و اوایل سال ۱۳۵۰ به ایران مراجعت کردیم. آن­موقع بحبوحه­ی فعالیت و قدرت و کامیابی شاه بود. مبارزات علنی جمعیت­ها و سازمان­ها چه سیاسی و چه روحانی به کلی تعطیل بود و مبارزاتی جز در سطح مبارزات کم و بیش چریکی به صورت پراکنده و متفرق دیده نمی­شد. ولی ما با دوستان جبهه ملی و با رهبران و با فعالین جبهه ملی در حدود بیست یا بیست و چند نفر جلساتی داشتیم که هر چند وقت یک بار دو هم می­نشستیم و نهاری با هم می­خوردیم و بحثی راجع به اوضاع می­کردیم. بعداً بنده در جریان این انقلاب متوجه شدم که با کمال تأسف، ساواک از تمام جلسات ما و از تمام جلسات کوچک­تری که رفقای ما مثلاً برای یک شرکت تعاونی یا برای اجتماعات کوچک دیگری داشتند، خبر داشته و پرونده­های آن را که بنده و دو نفر دیگر از رفقا در زمان حکومت موقت انقلاب مطالعه کردیم، به هیچ­وجه نمی­توانستیم بگوییم که آن پرونده­ها جعلی است. مطالبی بود از مذاکراتی که در آن جلسات صورت گرفته و به­طور صحیح و واقع نوشته بودند. البته آن مذاکرات طوری نبود که ما را مورد تعقیب قرار بدهند، ولی مراقبت دائم از ما داشتند. نسبت به شخص بنده هم این مراقبت به طور دقیق وجود داشت که بنده اگر مثلاً وارد دانشکده حقوق به­طور اتفاق یا برای مطالعاتی می­شدم، محققاً یک نفر مراقب پشت سر من بود و با من می­آمد. من مدتی در وزارت علوم برای بررسی در برنامه­های دانشکده­های حقوق مشغول به کار بودم و این مراقبت را نسبت به خود به دقت مشاهده می­کردم.

س- آن­موقع وزیر علوم آقای کاظم­زاده بود؟

ج- درست است.

س- پس به این علت است که آقای محمد باهری و آقای قریشی در مصاحبه­هایشان گفتند که شما آن زمان از طریق دکتر کاظم­زاده و وزارت علوم مقرری از دولت و رژیم شاه دریافت می­کردید.

ج- این درست است. از بنده برای همین کار دعوت کرده بودند و من مدت­ها در این­باره مشغول بودم و اطلاعات خیلی مفصل از برنامه­ها و شیوه­ی تعلیمات حقوق از دانشگاه­های آمریکا و کانادا و فرانسه و هند و سوئد و آلمان و مصر و لبنان گرفتم و گزارش به نظر خود جامعی در آن موضوع تهیه کردیم که مطلقاً به آن ترتیب اثری ندادند.

س- ولی این موضوع را آنها طوری مطرح کرده بودند که در واقع شاه آدم رئوف و مهربان و بامحبتی بود و سعی می­کرد که از طرق مختلف به مخالفین خود کمک مالی برساند و به همین علت بود که از جمله این شغل را به شما محول کردند. مسئله را به این شکل مطرح کرده بودند.

ج- حالا شاه نظرش هر چه بوده، بنده در این­باره نمی­توانم نظر او را بگویم ولی آنچه که مراجعه به من شد همین بود و به­طور تحقیق شاه نمی­خواست ما ظاهر مؤثری را در امور سیاسی و اداری مملکت داشته باشیم و حتی نام از ما برده شود و با اینکه من در آن کار خیلی کوشش کردم و به نظر خود مطالب مفیدی جمع­آوری کرده بودم به آن ترتیب، اثر ندادند و حتی انتشار آن را هم متوقف ساختند. وضع به همین منوال بود تا در سال ۱۳۵۵ ما احساس کردیم امکاناتی به وجود آمده که شروع به فعالیت­های سیاسی برای تحصیل آزادی و استقلال مملکت بکنیم. علت آن هم همان مسائلی بود که امروز صبح موضوع بحث قرار دادیم یعنی شکست سیاسی دولت در داخل مملکت و بی­اعتباری‌اش در نزد مردم، کسادی وضع اقتصادی، افزایش بی­تناسب جمعیت شهرها، بی‌کاری در میان مردم، کسر بودجه، وضعیت خراب ارتش و سیاست خارجی بی­بند و بار ایران و یأس و نومیدی در دستگاه­های اداری و انتقاد و مخالفت­هایی که در همه جا نسبت به دستگاه دولت از هر کسی دیده و شنیده می­شد. بنابراین، ما احساس کردیم که زمان آن فرا رسیده که به وظیفه­ی ملی و وجدانی خودمان عمل کنیم.

س- آقای دکتر سنجابی، بارها گفته و نوشته شده است که سیاست دفاع از حقوق بشر کارتر که در مبارزات انتخاباتی او مطرح شد، اثر عمده­ای در به راه افتادن این جنبش ضدپهلوی داشته است، این حرف تا چه اندازه صحت دارد؟

ج- به نظر بنده این مطلب تا حدی درست است. بنده نمی­دانم در موقعی که ما شروع به فعالیت کردیم آیا کارتر آمده بود یا نیامده بود. به نظرم شاید حکومتش هنوز آغاز نشده بود ولی به هر حال، پیشامد حکومت کارتر و شهرت جانبداری او از حقوق بشر و اعتراضی که نسبت به این موضوع در دولت آمریکا، در وزارت خارجه آمریکا نسبت به روش و رفتار استبدادی ایران می­شد تا حدی موجب تشجیع و به حرکت آمدن مردم به سوی انقلاب و خواسته­های آنها شد و این نکته به هیچ­وجه قابل انکار نیست.

ما به این فکر افتادیم که چون امکان اجتماعات وسیع هنوز فراهم نیست و صدور اعلامیه و پراکندن اوراق هم تأثیر زیاد ندارد، بهتر است به­وسیله­ی نامه سرگشاده­ای مستقیماً به خود شاه خطاها و خلاف­ها و نقض­ها را بگوییم و از او بخواهیم که به این وضع پایان بدهد. در فکر این بودیم که چه اشخاصی باید این کار را انجام بدهند. در آغاز این کار بنده و داریوش فروهر و شاپور بختیار و مهندس بازرگان بودیم. گاهی فکر می­کردیم که این نامه به امضای جمع کثیری باشد، ولی می­دیدیم که امضا عده کثیر به این اشکال برمی­خورد که بسیاری از افراد که ما علاقه­مند به امضا آنها هستیم به علت محافظه­کاری و احتیاط حاضر به امضا نیستند.

س- نزد چه کسانی بردید که امضا نکردند؟

ج- نبردیم ولی صحبت می­کردیم. من­باب مثال فکر کردیم از رجال قدیمی نیک­نام آن­وقت مثل دکتر علی­اکبر سیاسی و نجم­الملک و سروری و از این قبیل افراد که آلودگی نداشتند، استفاده کنیم و همچنین یک عده از روحانیون موجه. ولی احساس کردیم و متوجه شدیم که عده­ای حاضر به امضا نیستند و عده دیگری که ممکن است امضا بکنند اسم آنها نه برای مردم ایران شناخته شده است و نه شاه می­شناسد که آن اثر را بکند. بنابراین گفته شد که امضا محدود باشد. در منزل بنده آقایان جمع شدند و قرار بر این شد که آقای مهندس بازرگان طرحی تهیه بکند و ایشان شرحی نوشتند و روز بعد آوردند و راجع به آن صحبت کردیم. بنابر پیشنهاد آقای مهندس بازرگان قرار شد که در آن نوشته بنده تجدیدنظر کنم. بنده هم آنچه را که لازم دیدم تغییراتی دادم و یا اضافاتی کردم و یا چیزهایی حذف کردم و بالاخره به آن صورتی که انتشار پیدا کرد و خبر دارید، درآمد. درباره­ی امضا آن آقای مهندس بازرگان اشکالاتی کرد و اظهار داشت که جمعی از وابستگان او در امضا شرکت بکنند. ما نسبت به بعضی از آنها حرفی نداشتیم، حقیقتش این است که برای آدمی مثل دکتر سحابی، که مردی متقی و پاکدامن است و یا برای آقای حسن نزیه اعتراضی نداشتیم، ولی او افراد دیگری را هم می­خواست که در آن کار وارد بکند. ما گفتیم آقا در سازمان­ها و حزاب جبهه ملی افرادی هستند که مقدم بر اینها نباشند، لااقل در عداد آنها هستند، یا باید به فکر امضا وسیع باشیم یا اگر محدود است باید حد و ضابطه­ای برای آن قائل بشویم. بر سر این موضوع آقای بازرگان ناراحت شد. بنده ورقه را امضا کردم و رد کردم و گفتم هر کس می­خواهد امضا بکند و هرکس نمی­خواهد، نکند. بازرگان مجلس را ترک کرد و رفت. آقای بختیار و داریوش فروهر هم آن را امضا کردند. ما آن نامه­ی سرگشاده را تکثیر کردیم و نسخه اصلی آن را به دربار فرستادیم. این نامه انتشار فوق‌العاده وسیعی در داخل مملکت پیدا کرد. نه تنها خود ما آن را چندین بار به صورت­­های مختلف منتشر کردیم، بلکه افراد دیگر، جمعیت­های دیگر هم که ما نمی­دانستیم چه کسانی هستند آن را منتشر کردند و مسلم بود که اثر سخت و ناگواری بر دربار و درباریان داشته است برای اینکه چند روزی از آن نگذشته بود که در خانه­ی من و در خانه­ی داریوش فروهر و دو نفر دیگر هم که باید اینجا اسم ببرم یعنی آقای مهندس بازرگان و مهندس مقدم مراغه­ای در یک شب بمب­گذاری کردند. ساعت در حدود نیم بعد از نصف شب بود. ما هنوز نخوابیده بودیم. صدای کوچک چاشنی و بلافاصله انفجار بمب را شنیدیم که در خانه را کنده و قسمتی از دیوار را منفجر کرده بود. به سمت در دویدیم. همسایه­ها از هر طرف بیرون آمده و جمع شده بودند. یکی از آنها به کلانتری تلفن کرده بود. از کلانتری آمدند و به تحقیق پرداختند که شما شکایت علیه چه کسی دارید؟ گفتم علیه کی شکایت کنم؟ علیه شما کلانتری، علیه دولت که باعث این کار است. گفت آقا این چه فرمایشی است. گفتم اسم شخصش را هم می­خواهید می­گویم، آقای عبدالمجید مجیدی وزیر کابینه دولت که در رأس سازمان به اصطلاح ضربتی حزب رستاخیز است، و عین این شکایت را هم در صورت‌مجلس کلانتری نوشتم. یک روز بعد رفقای ما پیدا کردند که این بمب­گذارها چه افرادی بوده­اند. یکی از آنها تلفن به منزل شخص مظنون کرد، گفتند که رفته است به ساری. رفیق ما به نام مستعار ثابتی مدیرکل سازمان امنیت تلفن به او کرد، گفتند نیست. گفت بگویید که پرویز ثابتی است تلفن می­کند. آن­وقت آن شخص پای تلفن آمد و اظهار ادب و اشاره به انجام خدمت کرد. بر ما مسلم شد که تشخیص رفیق ما درست بوده و این مأمور سازمان امنیت مطلقاً یکی از همان افراد دانشجویان انقلابی به نام قلی­پور بود که در سال ۱۳۴۱ با ما در زندان بودند و قبلاً اشاره­ای به آن کردم.

س- بله فرمودید.

ج- او یکی از آنها بود. در این زمان کوشش بنده بر این بود که اتحاد بین عناصر جبهه ملی به­طور وسیع فراهم بکنم. بعضی از رفقا نسبت به آقای مهندس بازرگان حرف داشتند، نسبت به افراد دیگری هم حرف داشتند، ولی بنده حتی­الامکان سعی­ام بر این بود که تمام نیروهای سیاسی ملی را با هم متحد بکنیم که یک واحد باشیم و بعد با روحانیون هم مرتبط باشیم. متأسفانه اقای مهندس بازرگان به علت اینکه خود او و دوستانش در جریان ارتباطات خیلی مقدم­تر و مستمرتر بودند، هم با بعضی از عوامل خارجی ارتباط داشتند و هم در داخل با روحانیون از نزدیک مرتبط و همکار بودند تن به مشارکت صحیح نمی­داد و می­خواست خود او کارگردان اصلی باشد. بر اثر پیشنهادها و مذاکراتی که از جوانب مختلف با ایشان می­شد، در یک جلسه­ای که در منزل آقای مهندس مقدم مراغه­ای تشکیل شد و ده بیست نفر بودیم از آن جمله برادر آیت‌الله زنجانی آقای ابوالفضل زنجانی از روحانیون بسیار باتقوی و بسیار فاضل و خود آقای مهندس مقدم مراغه­ای و آقای حسن نزیه و دکتر سامی و دکتر هزارخانی و دکتر لاهیجی و اگر اشتباه نکنم آقای علی­اصغر حاج سیدجوادی بودند. آقای مهندس بازرگان در این جلسه پیشنهاد کرد که اسم جمعیت را جبهه ملی نگذاریم. بگذاریم جبهه ملی ضداستبدادی. بنده نسبت به ایشان اعتراض کردم و گفتم که این کلمات اضافی ضداستبدادی به خودی خود یک معنای مستتر بدی دارد و آن مثل این است که این عنوان برای آن انتخاب شده که شعار ضد استعماری آن حذف شود. آنچه تاکنون در این مبارزات آشکار بوده مبارزه در راه آزادی و استقلال بوده است. در پیشنهاد آقای مهندس بازرگان موضوع آزادی در کلمه ضداستبدادی مستتر است ولی با حصر آن مثل این است که مبارزات ضداستعماری مسکوت مانده است. این عیب بزرگ این پیشنهاد است. عیب دیگر این است که اگر ما بخواهیم عنوان جبهه ملی را حفظ کنیم، هم اکنون آن رفقای دیگر ما که با آقای داریوش فروهر و با بختیار کار می­کنند یعنی حزب ملت ایران و حزب ایران، آنها هم فعالیت خودشان را تحت عنوان نیروهای جبهه ملی ادامه می­دهند و نشریه­ای و خبرنامه­ای هم به نام خبرنامه نیروهای جبهه ملی دارند. بنده از جنابعالی می­پرسم آقا فکر کرده­اید که وجود دو سازمان جدا یکی به نام نیروهای جبهه ملی و یکی به اسم جبهه ملی ضد استبدادی چه تأثیر بدی ممکن است داشته باشد. اگر بگوییم که شاه و دولت مستمع و شنونده و مخاطب این عنوان هستند، تأثیری در آنها ندارد چون آنها ما را به هر اسم و هر عنوان می­شناسند. اما در خارج از ایران همه ما را به اسم جبهه ملی شناخته­اند و این عنوان یادگاری است از مبارزه این ملت و میراثی است از میراث مصدق. شما چرا می­خواهید این مبارزه را با عنوان دیگری محدود کنید وبعد اگر مخاطب این عنوان ملت ایران است، مردم ایران خواهند پرسید که این چه جبهه­ای است که یک سازمان دارد به نام نیروهای جبهه ملی و یک سازمانی می­خواهد درست کند به اسم جبهه ملی ضداستبدادی.

حرف­های من مثل اینکه فوق‌العاده مؤثر واقع شد با اینکه در آن جلسه اکثریت با رفقای مهندس بازرگان بود. رأی مخفی که گرفتند ایشان در اقلیت مطلق ماندند و این عقده­ای شد برای ایشان و در همان جلسه آقایان نزیه و دکتر سامی هر دو بلند شدند و پرخاش و اعتراض کردند و نزیه قهر کرد و از جلسه بیرون رفت. با وجود این، من این مذاکرات را همیشه برای جمع کردن عناصر ملی که به صورت پراکنده و غیرمتشکل در مبارزه بودند، ادامه می­دادم. در عین اینکه با این آقایان ارتباط داشتم و کوشش می­کردم که یک سازمان واحدی به وجود بیاوریم با روحانیت هم ارتباط داشتیم. در این هنگام آقای مهندس بازرگان و چند نفر دیگر پیشنهاد کردند که جمعیتی به اسم طرفداران حقوق بشر تشکیل بدهیم و ضمناً و تلویحاً روشن می­ساختند که دوستان و رفقایی که در خارج دارند این عمل را به صلاح می­دانند. بنده هم چون تشکیل چنین جمعیتی را در خط مبارزه و وسیله­ای برای اتحاد نیروها می­دانستم با آن موافقت کردم. این جمعیت در منزل من و به ریاست من اعلام موجودیت کرد و مصاحبه­ی اول آن با روزنامه­نگاران خارجی در منزل من و به وسیله­ی من صورت گرفت و اعلامیه­ی اول آن به امضای من صادر گردید. بعد از مدتی که گذشت و واکنش شدیدی از طرف دولت نسبت به آن ظاهر نگردید، آقای بازرگان نامزد ریاست آن شدند. بنده هم اعتراضی نکردم. در همین ایام بود که از طرف سازمان حقوقدانان بین­المللی شخصی، به نظرم اگر اشتباه نکنم، به نام ویلیام باتلر وارد ایران شد و در منزل احمد صدر حاج سیدجوادی که از رفقای بازرگان است، دعوتی از کمیته­ی جمعیت به عمل آمد که در آنجا جمع شدیم. وقتی که بنده وارد آنجا شدم و دختر آقای مهندس بازرگان مترجم جلسه بود و انگلیسی را با روانی صحبت می­کرد. متوجه شدم که این آقای باتلر در جمع رفقای مهندس بازرگان بیگانه نیست و به اصطلاح سلمان منا اهل البیت است و با آنها از سوابق کارها و فعالیت مشترکشان صحبت می­کند. از آنجا دریافتم که تشکیل این جمعیت ما مرتبط با سوابقی است و با دستگاه­های خارج هم ارتباط دارد واز همان تاریخ به بعد، بنده در این جمعیت طرفداران حقوق بشر ایران شرکت نکردم. به­خصوص در همان ایام آقای مهندس مقدم مراغه­ای که یکی از اعضای کمیته­ی این جمعیت بود به منزل من آمد و چون نارضایی مرا درباره­ی عمل مهندس بازرگان تشخیص داد صراحتاً به من گفت در ایامی که قبل از آغاز این مبارزات اخیر در آمریکا بوده هر جا می­رفته و با هر مقام آمریکایی که صحبت می­کرده آنها فقط اسم از آقای مهندس بازرگان می­بردند…

در همین اوان آقای داریوش فروهر و شاپور بختیار و من از آقایان روحانیون که شاید هفده یا هیجده نفر بودند در منزل یکی از تجار معروف تهران ملاقات کردیم که در بین آنها بهشتی بود، اردبیلی بود، موسوی خوئینی‌ها بود، اغلب کارگردان­های فعلی جمهوری اسلامی بودند. تنها کسی که به نظرم نبود، چون همه را نمی­شناختم، شاید هاشمی رفسنجانی بود. در آن جلسه هم به اشاره و تأیید آیت‌الله شریعتمداری صورت گرفته بود. در ضمن مذاکرات یکی از آقایان، اگر اشتباه نکنم، موسوی خوئینی­ها از ما پرسید که نسبت به مبارزه مسلحانه چه نظری داریم؟ بنده به ایشان جواب دادم که بنابر گذشته­ی ما و بنابر اعتقاد ما مبارزه­ برای آزادی و دموکراسی باید از طریق دموکراسی باشد. دیگر اینکه بر شما پوشیده نیست که ما اسلحه و نیرویی نداریم و با خارج هم ارتباطی نداریم که اسلحه از آنها بگیریم و اصولاً هم در مبارزه برای آزادی عقیده به اسلحه و مبارزات مسلحانه نداریم.

بعد از این جلسه هر سه نفر ما به ملاقات آیت‌الله شریعتمداری در قم رفتیم که او را روحانی بسیار نازنین و هوشیار و روشن­بین دیدیم و ما را در این مبارزه تشویق و تأیید کردند و قول همراهی دادند و سفارش کردند که با روحانیت ارتباط و همکاری داشته باشیم. در آن­موقع ما توهم ا ینکه این آقایان ممکن است بعداً با ایشان روش مخالفی در پیش بگیرند و یا الان دارند به هیچ­وجه نداشتیم.

س- رابطه با آقای آیت‌الله طالقانی چگونه بود؟

ج- آقای طالقانی در زندان بود. در همین ایام بود که مقاله­ای در روزنامه­ی اطلاعات منتشر شد. تاریخ­ها را بسیار متأسفانه چون من مطالب را از ذهن می­گویم و اسناد و مدارک در دسترس ندارم، بسیار ممکن است پس و پیش بگویم.

س- ایرادی ندارد. لطفاً بفرمایید.

ج- خلاصه در همین اوان حالا یا جلوتر یا بعد از آن بود که مقاله­ای در روزنامه­ی اطلاعات علیه آیت‌الله خمینی منتشر شد و بعد که تحقیق کردیم معلوم شد که این مقاله را وزیر تبلیغات دولت یعنی آقای داریوش همایون نوشته و به روزنامه تحمیل کرده است. مقاله­ای بود بسیار ناپسند و جاهلانه که با عبارات سخیف و توهین­آمیز و هتاکی ترتیب داده شده بود و یکی از عوامل مؤثر تحریک مردم و تحریک روحانیت و مؤمنین علیه دستگاه و آغاز انقلابات و جنبش علنی روحانیون گردید. ابتدا در قم تظاهراتی علیه آن صورت گرفت که در آن تظاهرات قوای دولتی علیه تظاهرکنندگان اسلحه به کار بردند و جمعی که تعدادش بر ما درست معلوم نشد به قتل رسیدند.

س- این رویداد در روزنامه­ها ثبت شده است.

ج- بله. جمعی کشته شدند و بعد ازآن بود که در اصفهان تظاهراتی در چلۀ شهدای قم صورت گرفت و در آن تظاهرات نیز جمع دیگری به قتل رسیدند و بعد از آن سلسله­ی چله­ها و هفته­ها بر طبق سنت …

س- و بعد تبریز .

ج- بله و بعد در تبریز و جاهای دیگر همه متصل و ممتد به یکدیگر شد. در همین اوان حکومت شریف امامی بر سر کار آمد و تظاهراتی برای دادن آزادی به مطبوعات کرد. روزنامه­های اطلاعات و کیهان واقعاً آزاد شدند و اگر اشتباه نکنم برای بار اول در همین ایام بود که عکس آقای خمینی در روزنامه­های تهران برای جبران آن عملی که شده بود، منتشر گردید. انتقاداتی هم از دولت صورت گرفت و مذاکرات مجلس هم به رادیو وصل می­شد. علاوه بر اینها، شریف امامی دست به اقدامات دیگری مانند اضافه کردن حقوق­ها زد، ولی تظاهرات علیه دولت در همه جا ادامه داشت و این تظاهرات به قدری ممتد و شدید بود که دولت تصمیم به اعمال خشونت گرفت. روز چهارشنبه­ای بود و بنده در منزل بودم. خانمی که شوهرش از اعضای جبهه ملی است و خودش هم خویشاوندی با خانواده شریف امامی دارد، سراسیمه وارد منزل شد و جمع کثیری از خارجی و داخلی آنجا بودند. به من گفت: «مطلب مهمی دارم که باید به شما بگویم» بنده با ایشان در دفتر کارم مذاکره کردم. گفت امروز در منزل شریف امامی بودیم و در آنجا خانم­ها صحبت کردند که در روز جمعه تمام جبهه ملی و روحانیون مخالف دولت را نابود خواهند کرد و یک جملۀ بسیار زشتی هم از قول آنها که چگونه نابود خواهند کرد، بیان کرد که بنده از تکرار آن شرم دارم. گفت خلاصه آنها قصد دارند ضربت هولناکی وارد کنند و همه شما را از بین ببرند و من آمدم این خبر را به شما بدهم. خدا پدر آن خانم را بیامرزد که واقعاً با فداکاری این عمل را کرد. ما شب­ها در منزل نمی­ماندیم. شب پنج­شنبه گذشت و بنده صبحش رادیو را گرفتم خبری نبود. اعلام تظاهرات برای روز جمعه شده بود. دولت که می­خواست حکومت نظامی را اعلام کند قاعدتاً می­بایستی چند روز پیش یا لااقل شب پیش به موقع اعلام بکند. ولی اعلام حکومت نظامی درست صبح روز جمعه صورت گرفت. ما هم در آن منزلی که فراری و با خانم و بچه­ها مخفی بودیم رادیو را گرفتیم و اعلام حکومت نظامی را شنیدیم. بنده فوراً متوجه شدم که امروز ممکن است تصادمات خونینی رخ بدهد. به منزل تلفن کردیم خبری نبود. خانم با عروس من و سعید پسرم که نزد من بودند، به آنجا رفتند و دخترم نزد من ماند. پس از چند دقیقه­ای که وارد منزل می­شوند، ناگهان گروه کماندوهای مسلسل به دست از دیوار عمارت بالا آمده و به منزل می­ریزند. پسرم سعید سنجابی جلو آنها می­رود. آنها مسلسل را به سینه­ی او می­گذارد و شش نفر از کماندوها وارد اتاق نشیمن می­شوند با مسلسل­های آماده برای تیراندازی و همه را پای دیواری نگه می­دارند و دستور می­دهند نه حرکت کنند نه جواب تلفن بدهند و نه جواب در. بنده هم بعد از آن هر چه تلفن می­کردم، تلفن زنگ می­زد ولی کسی جواب نمی­داد. فهمیدم که پیشامد بدی شده است. آن کماندوها با آن وضعی که ناگهان به منزل می­ریزند، اگر بنده را دیده بودند به احتمال قوی ضربت کاری می­زدند. عمارت را بالا و پایین و این طرف و آن طرف را می­گردند و اثری از من پیدا نمی­کنند. بعد شروع می­کنند به کاوش در کاغذها و مقدار زیادی از اعلامیه­ها و نشریه­هایی را که آن­وقت چاپ می­شد و ما داشتیم، جمع­آوری می­کنند و متصلاً هم با سازمان خودشان به وسیله واکی تاکی در ارتباط بودند و با تلفن صحبت می­کردند. به­طوری که خانم حکایت کرد در حدود ساعت دو بعدازظهر بوده که واکی تاکی آنها به صدا درمی­آید و آنها با تلفن با ادارۀ خود مرتبط می­شوند و در جواب دستوری که به آنها داده می­شود می­گویند بله قربان، اطاعت می­شود، هر طوری می­فرمایید عمل کنیم. بعد می­پرسند کاغذها و اعلامیه­ها را هم نیاوریم؟ از آن پس رو به خانم می­کنند و می­گویند خانم ببخشید سوءتفاهمی درباره­ی جناب دکتر بوده و رفع شده. ما مرخص می­شویم و شما هم آزاد هستید. بعد از آن خانم به همان محل من آمد و جریان را اطلاع داد و گفت: «بعد از آنکه آنها رفتند دکتر هدایت­الله متین دفتری به من تلفن کرد و گفت: «خانم امروز صبح آمدند و من را گرفتند و به یک محل حکومت نظامی بردند و در آن محل که بودیم افسری مرتباً می­آمد و به رئیس آنجا گزارش می­داد که مهندس بازرگان و کی و کی را گرفتند و راجع به شما می­گفت که دکتر سنجابی هنوز پیدا نشده است و در حدود ساعت یک و نیم بعدازظهر بود که تلفنی شد و آن رئیس اداره یک مرتبه به کلی تغییر روش و قیافه داد و به من گفت: «آقای دکتر شما آزاد هستید». بعد افسری را هم صدا کرد و گفت: «به منزل دکتر سنجابی تلفن کنید و بگویی آن­هایی که آنجا هستند برگردند.» این جریانی بود که دکتر هدایت­الله متین دفتری برای خانم تعریف کرده بود ولی معلوم نشد که علت و منشاء این تغییر چه بوده. ظاهراً خبر این موضوع که آنها می­خواهند ضربت قتال بر جمعی وارد بکنند به ملکه فرح می­رسد و او فوق‌العاده متوحش می­شود. با سعی او و به­خصوص پس از اطلاع یافتن از درگیری وحشتناک میدان ژاله این نقشه و نظر دولت و حکومت نظامی تغییر می­کند و مهندس بازرگان و داریوش فروهر و کسان دیگر را که گرفته بودند، همان ساعت آزاد می­کنند ولی در این جریان به منزل آقای دکتر بختیار مطلقاً مراجعه­ای نمی­شود. همان­طور که در آن شب بمب­گذاری هم خانه­ی او از آسیب مصون بود.

بعد از این فاجعه هولناک جمعه سیاه که دولت تعداد کشته­شدگان آن را از صد نفر هم کمتر گزارش داد، ولی برطبق عکس­هایی که از جنازه­ها برداشته شده و شماره­های عدۀ از آنها را بنده دیدم، شاید در حدود چندین هزار نفر در آن روز جمعه سیاه به قتل رسیدند.

س- چندین هزار نفر؟

ج- چندین هزار نفر قربانی شدند. کشتاری که قصابی مطلق بود. مردم اغلب بی­اطلاع از اعلام حکومت نظامی به محل تظاهرات رفته بودند. کشتار تا بعدازظهر ادامه داشت و دنبال مردم پراکنده و فراری به کوچه­ها و پس کوچه­ها نیز می­رفتند. من در عکس­هایی که داشتم تا شماره ۱۸۰۰، ۱۹۰۰ را روی سینه این جوان­ها که مثل غنچه­های گل نوشکفته بودند، دیده بودم.

س- مسئول جریان آن روز میدان ژاله واقعاً اویسی بود؟

ج- بله. فرماندار نظامی تهران اویسی بود و او دستور را صادر کرده بود. این کشتار فجیع برای خود قاتل­ها هم وحشت آفرید. شاه هم که همیشه در حال وحشت بود فرح هم آن­طور که می­گویند دل نازک و رحیمی دارد، از این کشتار وحشت­زده و ناراحت می­شوند و همین کیفیت در دستگاه دولت و مجلس نیز مؤثر شد و تصمیم می­گیرند که برای تسکین دل مردم مسئله را علناً در مجلس مطرح کنند و برای بار اول در تاریخ پانزده سال اخیر محمدرضا شاه اقلیتی در مجلس نمودار گردید و دولت را به شدت تحت انتقاد قرار داد که اگر حکومت نظامی لازم بود چرا قبلاً اعلام نکردید و وقتی که با تظاهرکنندگان مواجه شدید چرا اخطار قبلی نکردید و چرا بی­رحمی و قساوت را تا بعدازظهر ادامه دادید؟ چندین نفر از نمایندگان در این­باره صحبت کردند که برجسته­ترین آنها احمد بنی­احمد و پزشک­پور بودند.

س- این اقلیت همان آقای احمد بنی­احمد بود؟

ج- یکی از آنها آقای احمد بنی­احمد بود و دیگری …

س- آنکه رهبر پان‌ایرانیست­ها بود.

ج- بله. آقای پزشک­­پور که رهبر قسمتی از پان‌ایرانیست­ها بود. ولی مردم ایران دیگر مردمی نبودند که به این قبیل افراد که نمایش جانبداری از ملت می­دادند و علیه این قساوت و این خونریزی صحبت می­کردند، بگروند و نسبت به این مجلس و یا این اقلیت مجلس علاقه و اعتقادی پیدا کنند. فقط این بیانات در مجلس و پخش آن از رادیو این اثر را داشت که دولت را ضعیف­تر و ترسوتر و مردم را امیدوارتر و جری­تر در کارشان کرد.

بعد از این کشتارها، اعلامیه­های آقای خمینی و روحانیون دیگر مرتب صادر می­شد. بنده به نظرم می­آید تا یکی، دو ماه بعد از آنکه فعالیت­های جبهه ملی آغاز شده بود اثری از تظاهرات علنی روحانیون نبود، فقط از زمانی که آن مقاله علیه آقای خمینی منتشر شد تظاهرات از جانب آنها شدیدتر و متشکل­تر گردید. پیش از آن به وسیله جبهه ملی اجتماعات و تظاهرات متعددی ولی در سطح محدودتر و آرام­تر صورت گرفته بود. از آن جمله یک روز در محلی به نام کاروانسرا سنگی خارج از محدودۀ شهر دعوت به اجتماع شده بود و در حدود چندهزار نفری در آن شرکت کرده بودند، چماقداران از پیش تعلیم داده شده با اتوبوس­های دولتی بر سر این مردم می­ریزند و همه را مضروب و مجروح می­کنند. آن روز اتفاقاً بنده به علت کسالتی که داشتم در آن اجتماع نبودم.

س- روز عیدفطر بود.

ج- بلی. روز عید فطر بود و عده کثیری را مجروح کردند و سر و دست شکستند از آن جمله به دکتر بختیار و مهندس حسیبی صدمه وارد آمد، به داریوش فروهر صدمه وارد آمد که بنده در بیمارستان به دیدنش رفتم.

س- شما آن روز تشریف داشتید؟

ج- من آن روز به علت کسالتی که داشتم متأسفانه یا خوشبختانه نبودم. بعد از حادثه جمعه سیاه اعلامیه­های آقای خمینی و روحانیون دیگر مداوماً ادامه داشت و ما هم با روحانیون مرتبط بودیم. از آن جمله بنده شخصاً با آیت‌الله قاضی در تبریز و با آقای صدوقی در یزد ارتباط داشتم و این دو روحانی با نفوذ هر دو جریانات بعد از انقلاب کشته شدند.

س- چطوری کشته شدند؟

ج- در درگیری­های بعد از انقلاب به قتل رسیدند.

س- اعدامشان کردند؟

ج- نه به وسیله­ی مجاهدین و مخالفین جمهوری اسلامی کشته شدند.

س- برای اینکه از همراهان آقای خمینی بودند؟

ج- بله. اینها از ارکان انقلاب بودند. آیت‌الله قاضی از شخصیت­های درجه اول روحانی در تبریز و بسیار بانفوذ بود و همچنین آیت‌الله صدوقی در یزد. آقای صدوقی نامه­ی مشروحی به من نوشت و رونوشت آن را هم برای اشخاص دیگری فرستاد و در آن توصیه و تأکید کرده بود که ما باید پیروی از رهبری آقای خمینی بکنیم.

در همین ایام بود که دیگر بازار مبارزه گرم شده بود. روزنامه­نگاران خارجی مرتب به منزل ماها می­آمدند، در منزل بنده تقریباً هیچ هفته­ای نبود که چند نفر مصاحبه­کننده از کشورهای مختلف فرانسوی، آمریکایی، ژاپنی، ایتالیایی، ترکی و ممالک عربی و غیره نیایند. بنده، بنده هم به اینها جواب می­دادم و بسیار هم ممکن است که بعضی از این ظاهراً خبرنگاران جزء عوامل اطلاعاتی بوده باشند، ولی ما چون می­خواستیم که حرف­هایمان در جراید دنیا منعکس شود، مضایقه­ای از ملاقات و گفت‌وگو با آنها نداشتیم.

تظاهرات دانشجویان در دانشگاه­ها و مخصوصاً دانشگاه تهران روزبه­روز اوج بیشتری می­گرفت و اعتصابات و شورش دانشجویان به حدی رسیده بود که دیگر مسئولین دانشگاه جرأت اقدامی علیه آنها نداشتند و بسیاری از استادان نیز به صف دانشجویان پیوسته بودند. بالاخره دولت تصمیم گرفت که خوابگاه­های دانشجویان را تعطیل بکند و همه­ی آنها را پسر و دختر را از خوابگاهشان خارج کنند. ما آن­وقت به فکر این افتادیم که برای آنها چاره­ای بکنیم. بسیاری از ما داوطلب شدند تا مدتی که برای آنها جا و مسکنی پیدا شود، آنها را در منزل­های خود جا بدهیم. از جمله بنده چند نفر را مدتی در منزل خودم نگه داشتم و پذیرایی می­کردم.

در همین زمان بود که بنده درست تاریخش را به خاطر  ندارم دعوتی از من از طرف جامعه سوسیالیست­های اروپا که قرار بود در شهر ونکوور کانادا تشکیل بشود، به عمل آمد. نامه­ی دعوت را به وسیله­ی آقای احمد سلامتیان که از رفقای ما بود، برای شخص بنده فرستادند و دعوت هم شخصاً و به نام بنده بود. اینکه بنده این کلمه­ی شخص را تأکید می­کنم به مناسبت مطلبی است که حالا توضیح می­دهم.

از جمله کارهایی که ما کرده بودیم این بود که به وسیله جمعی از دوستان شعبه­ی جبهه ملی را در پاریس به وجود آورده بودیم که در آن آقایان احمد سلامتیان و ابوالحسن بنی­صدر هم شرکت داشتند.

س- آقای فرج اردلان هم بودند؟ ایشان آن­وقت در آمریکا بودند.

ج- بله. ایشان آن­وقت در آمریکا بودند. آن دوستان مرتباً با ما در ارتباط بودند و نامه­ها و نشریه­های خود را برای ما می­فرستادند. وقتی که بنده از دعوت جامعه­ی سوسیالیست­ها مستحضر شدم از لحاظ سیاسی مصلحت دیدم که آن را قبول بکنم. اخیراً ملاحظه کردم که آقای دکتر بختیار در کتاب خود به نام یکرنگی نوشته است که دعوت از جبهه ملی شده بود و ما آقای دکتر سنجابی را به عنوان نماینده انتخاب کردیم که به آنجا برود. به هیچ­وجه چنین چیزی نیست. به هیچ­وجه انتخابی در این­باره در شورای جبهه ملی صورت نگرفت و دعوت به نام شخص من آمده بود و احدی نسبت به آن ایرادی نداشت و باز در آن کتاب نوشته است که ما به ایشان گفته بودیم که «با خمینی ارتباط پیدا نکند». این مطلب هم مطلقاً دروغ و محض و جعل صددرصد است. نه کسی می­توانست چنین دستوری بدهد و نه مصلحت بود که چنین صحبتی بشود. موقعی که دعوت از بنده شد، خمینی هنوز به پاریس نیامده بود.

 

 

روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: بیستم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۲۴

بله. همان­طوری که توضیح دادم مذاکرات دعوت من قبل از رفتن آقای خمینی به پاریس بود. من آمادۀ حرکت به پاریس بودم که شنیدیم آقای خمینی با آن کیفیاتی که می­دانید از نجف به پاریس رفته­اند. طبیعی است یک رهبر جبهه­ی ملی که در حال مبارزه با استبداد است و با روحانیت ذی­نفوذ و مؤثر ایران در این مبارزه همکاری دارد، با شخصیتی که مقام درجه­ی اول و رهبری مسلم روحانیون را واجد است و اکنون بر اثر اوضاع و احوالی به پاریس رفته و آن را مقر فعالیت شدید خود قرارداده و عامه­ی مردم ایران به ندای او بیش از هر کس دیگری گوش می­دهند، می­بایست وارد ارتباط و مذاکره بشود. ما که قبلاً با بسیاری از جمله آیت­الله شریعتمداری و بهشتی و اردبیلی و غیره مذاکره و ارتباط داشتیم. آیا ممکن بود از این فرصت مسافرت استفاده نشود و آیا مصلحت بود که از ملاقات با آقای خمینی خودداری کنیم و حضور او را در پاریس نادیده بگیریم؟ و آیا در آن زمان می­توانستیم بدانیم که او بعداً به چه ترتیب عمل خواهد کرد؟ اینکه آقای شاپور بختیار در کتاب سراسر دروغ خود نوشته است که ما دستور ملاقات با خمینی را نداده بودیم اولاً دستوری در بین نبوده و ثانیاً کسی نمی­توانست چنین دستوری بدهد و ثالثاً احدی از همکاران ما با آن مخالف نبود. بلکه ملاقات با ایشان جزء کار و برنامه­ی من بود و همه دوستان نیز از آن خبر داشتند. وقتی به پاریس رسیدم اطلاع پیدا کردم که وزیر خارجه انگلیس که عضو حزب کارگر یا به اصطلاح حزب سوسیالیست انگلستان است، اعلامیه­ای به جانبداری از شاه صادر کرده است. بنده پوشیده نمی­کنم که نسبت به سوسیالیست­های اروپا اعتماد زیاد ندارم. آنها از روش استعماری­شان هیچ­وقت دست­بردار نبوده­اند. سوابق بدی چه در فرانسه و چه در انگلیس از حکومت­های سوسیالیستی و کارگری که بر سر کار آمده­اند، باقی مانده است. علاوه بر این، آنها نسبت به خاورمیانه همواره سیاست­های استعماری داشته­اند. همین سوسیالیست­های فرانسوی بودند که در زمان نخست‌وزیری گیموله آلوده به توطئه غیرانسانی کانال سوئز و حمله­ی به مصر با همدستی اسرائیل شدند. بنابراین من همیشه تردیدی دربارۀ اصالت انقلابی سوسیالیست­های اروپا مخصوصاً سوسیالیست­های کشورهای استعماری داشته و دارم. به همین جهت اعلامیۀ نامربوط وزیر خارجه انگلیس را بهانه قرار دادم و همان ساعت اول که وارد منزل پاریس شدم و آقای سلامتیان و دیگران نزد من آمدند، بلافاصله بی­اینکه با کسی ملاقات کرده باشم و بدون اینکه خمینی و یا کسی از طرف او مرا دیده باشد، از سلامتیان خواهش کردم که اعلامیه­ای راجع به انصراف من از شرکت در اجتماع سوسیالیست­ها به مناسبت جانبداری وزیر خارجه­ی انگلستان از نظام استبدادی حاکم بر کشور ما تهیه کند و به جراید و وسایل ارتباط جمعی بدهد و این کار همان روز و همان ساعت اول صورت گرفت.

س- به سلامتیان گفتید؟

ج- به سلامتیان گفتم و اعلامیه را تهیه و امضا کردیم و همان روز انتشار پیدا کرد.

س- آقای سلامتیان در مصاحبه­ای که با ایشان شده است گفتند که به شما تلفن کرده و گفته به پاریس نیایید چون اگر بیایید ناچار خواهید بود که با خمینی ملاقات کنید.

ج- هیچ چنین چیزی نیست. به هیچ­وجه چنین مذاکره­ای با بنده نکردند و چنین چیزی را به خاطر  ندارم.

س- بنابراین تمام این حرف­هایی که آقای دکتر بختیار در کتاب «یکرنگی» نوشته است درست نیست و اصلاً این مسئله در شورای مرکزی جبهه ملی مطرح نشده است؟

ج- به هیچ وجه.

س- آقای دکتر بختیار اینجا نوشته­اند که متنی که برای شما تهیه شده بود و قرار بود در آنجا خوانده بشود بیشترش را آقای دکتر بختیار نوشته بود.

ج- مطلقاً متنی تهیه نشد و تمام این حرف­های دکتر بختیار جعل و دروغ محض است.

روز بعد از صدور این اعلامیه بنده به ملاقات آقای خمینی رفتم و برای بار اول ایشان را در همان محل اقامتشان در حومه پاریس ملاقات کردم و روحانی بزرگ و باابهت و بی­تکلفی به نظر بنده آمدند. جمعی از دوستان هم همراه من بودند. از آن جمله آقایان حاجی مانیان و حاجی مهدویان تجار بازار که در این سفر همراه من از تهران آمده بودند و دکتر محمد مکری و سلامتیان و شاید افراد دیگری هم بودند.

س- ترتیب ملاقات چطور داده شد؟

ج- تلفن کردیم و ایشان فوری وقت معین کرد و ما آنجا رفتیم. شاید یک یا دو روز بعد بود …

س- یکی دو روز بعد از ورود شما به پاریس بود؟

ج- یک یا دو روز بعد از ورود من به پاریس بود. برای اینکه روز اول همان اعلامیه را صادر کردیم و بعد تلفن به دفتر آقای خمینی کردیم و همراه آقایانی که نام بردم به آنجا رفتیم. در خدمت آقای خمینی هم افرادی بودند از جمله قطب­زاده و دکتر یزدی بودند و داماد آقای خمینی به نام …

س- اشراقی.

ج- آقای اشراقی بودند و شاید افراد دیگر هم بودند ولی این اشخاص که گفتم حتماً در آن جلسه حضور داشتند.

بنده با آقای خمینی این صحبت را کردم که انقلاب ایران پیروزمند است و ما به زودی انشاءالله به نتیجه خواهیم رسید و استدعا می­کنم که شما یک قدری ما را راهنمایی بفرمایید. ایشان جواب دادند در چه باره­ای؟ گفتم مطلبی که مورد توجه هست راجع به حکومت اسلامی یا عدل اسلامی است که اغلب در نوشته­ها و اعلامیه­هاتان بیان می­فرمایید. منظور شما چیست؟ و این حکومت اسلامی چه نوع حکومتی خواهد بود؟ آقای خمینی گفتند: «منظور از حکومت اسلامی عدالتی است بر طبق روشی که پیغمبر اکرم و امیرالمؤمنین علی علیه­السلام عمل می­کردند و می­شود گفت که در زمان دو خلیفه اول هم تا حدی رعایت می­شده است». من با این توضیح مختصر آقا قانع نشدم و بیان را به این صورت گشودم که هرگاه ما در دو بُعد جغرافیایی و تاریخی اسلام نظر کنیم، عین عبارتی است که الان به خاطرم می­آورم، در بعد جغرافیایی از مراکش تا اندونزی جهان اسلام گسترده است و در این جهان حکومت­های مختلف وجود دارند. آیا هیچ­یک از این حکومت­ها در این بعد جغرافیایی را می­توان مظهر آن حکومت اسلامی که می­فرمایید دانست؟ اما در بعد تاریخی، حکومت اسلامی که حضرت رسول یا حضرت امیرالمؤمنین علی داشته­اند فقط چندسالی در زمان حیات آنها بوده و بعد از آن حکومت اسلامی به صورت خلافت درآمده که در اختیار خلفای بنی­امیه و بنی­عباس و تحولات دیگری بوده است که بنده خیال نمی­کنم حکومت هیچ­یک از این خلفا منطبق با آن عدل اسلامی که شما می­فرمایید بوده باشد. یعنی در این بعد تاریخی چهارده قرن به استثنای آن چند سال محدود صدر اسلام هیچ­وقت حکومت واقعی اسلامی صورت خارجی پیدا نکرده است. در ایران بنابر پیشامدهای تاریخی مختلف و برحسب هجوم اقوام و قبائل مختلف از سلاجقه گرفته تا مغول و صفویه و غیره، حکومت­های سلطنتی برسر کار آمده­اند. در طی این مدت طولانی در جامعه شیعه ما از زمان غیبت امام عصر علماء که مراجع دینی و روحانی مردم بوده­اند، اصول روشنی راجع به ترتیب حکومت در غیبت امام بیان نکرده و هیچ­وقت نشده که از طرف آنها کوششی برای برقراری حکومت روحانی شده باشد. تنها حرکتی که از این جهت در مراجع روحانی جامعه ما دیده شد در نهضت مشروطیت بود که مراجع بزرگ دینی از جمله آیت‌الله خراسانی و آیت­الله میرزاحسن نائینی آن را تأکید کردند. مخصوصاً آیت‌الله نائینی در کتاب معروف تنبیه‌الامه حکومت مشروطه را در غیبت امام منطبق با حکومت عدل اسلامی دانست و این کتاب را اخیراً آیت‌الله طالقانی با حواشی و توضیحات تجدید چاپ کرده است. آقای خمینی در جواب من توضیح زیادی ندادند و فقط گفتند روحانیت کارش حکومت کردن نیست، روحانی کارش موعظه و تدریس است و کار ما در مسجد و مدرسه است. البته سیاسیونی که معتقد به اصول مذهب هستند و معتقد به اسلام هستند و اشخاصی که تحصیلات و تخصص فنی دارند باید کارهای سیاسی و اداری را در دست بگیرند و علما به ارشاد و هدایت آنها مشغول باشند. در ضمن ایشان گفتند سابقه تاریخی نشان داده که سلطان هیچگاه تابع قانون و عدالت نمی­شود و تا سلطان هست انتظار عدالت و آزادی نمی­شود داشت. بنده جواب دادم که شکل و صورت ظاهری حکومت مهم نیست و مهم محتوای آن است که باید برطبق اصول دموکراسی و حکومت مردمی باشد. در آخر جلسه بنده به ایشان گفتم که ما در تهران خیلی کوشش کردیم که جمعیت­های سیاسی مختلف را که در حال مبارزه هستند با همدیگر متحد کنیم. متأسفانه آن اتحاد و همکاری کامل به وجود نیامده است. از جمله آقای مهندس بازرگان که الان در پاریس هستند حاضر به همکاری نشده­اند. از شما استدعا می­کنم به ما راهنمایی کنید که در این باره یک همکاری برقرار بشود. ایشان گفتند امروز سه­شنبه است. شما پنج­شنبه بیایید اینجا بازرگان رفته است لندن و فردا برمی­گردد. روز پنج­شنبه دو نفری اینجا بیایید که من ترتیبی بین شما بدهم. روز چهارشنبه بنده تحقیق کردم که آقای بازرگان برگشته بود. تلفن کردیم که ایشان را ملاقات کنیم، او به دیدن من نیامد و من با یکی دو نفر از همراهانم از جمله حاج مانیان بازاری به محل اقامت ایشان که در همان حومه پاریس نزدیکی­های منزل آقای خمینی در طبقه بالای یک کاباره بود، رفتیم و در آنجا ایشان و آقای بهشتی را که با هم بودند ملاقات کردیم.

س- این اولین بار بود که آقای بهشتی را می­دیدید؟

ج- نخیر. قبلاً به شما گفتم که ما بیشتر ایشان را با جمع دیگری از روحانیون در منزل یکی از روحانیون در منزل یکی از بازرگانان معروف تهران ملاقات کرده بودیم. من به بازرگان گفتم که آقای خمینی فرمودند که ما فردا خدمت ایشان برویم و مطالبی در ارشاد و هدایت ما بیان بکنند. آقای بازرگان مسامحه کرد و گفت: «مذکراتی که آقای خمینی با ما کرده بر این روال نبوده» بنده نمی­دانم مذاکرات با او چه بوده ولی آقای بهشتی به من و بازرگان گفت: «آقایان، شما دو نفر اگر می­خواهید آقای خمینی با عمل و مبارزه­ی شما موافقت و همراهی داشته باشد یک اقدام مشترک بکنید». گفتم چه اقدامی؟ گفت: «اعلام جمهوریت بکنید». بنده به ایشان جواب دادم که چنین امری به هیچ­وجه صلاح مبارزه­ی ما نیست و اگر چنین اقدامی بکنیم رفقای خود را در تهران دچار مزاحمت­ها و مخاطرات بزرگ خواهیم کرد. بعد گفت: «پس اعلام خلع سلطنت محمدرضا شاه را بکنید». گفتم ما چه صلاحیتی برای این کار داریم. من از حرف­ها و اصرار او به شدت ناراحت شدم. به ایشان گفتم آقا شما این حرف­ها را از طرف خودتان می­زنید یا آقای خمینی به شما دستور داده­اند؟ گفت: «نه این نظر خودم هست، استنباط خودم هست». گفتم جنابعالی حق ندارید از طرف ایشان استنباط بکنید. آقا اینجا هستند و ما هم اینجا هستیم. اگر فرمایش و نظری دارند خود ایشان بفرمایند. بنده چون جواب تند را به ایشان دادم ساکت شدند.

فردا صبح که تلفن کردم خبردار شدم که مهندس بازرگان بی­آنکه اطلاعی به من بدهد به سمت تهران حرکت کرده است.

س- آقای مهندس بازرگان به تهران رفتند؟

ج- بله گفتند به تهران برگشته است و بنابراین دیگر ملاقات با او ممکن نشد. از تهران آقای دکتر بختیار به من تلفن کرد و گفت: «شما پاریس مانده­اید چه‌کار بکنید؟ ریاست حکومت اینجا در انتظار شما است. اگر طیاره هم برایتان فراهم نیست، طیاره مخصوص فرستاده می­شود که بیایید و مسئولیت حکومت را در دست بگیرید». بنده به ایشان جواب دادم که چند روزی در اینجا کار دارم. مقصود این است که بختیار چنین صحبتی با من کرد و از آن معلوم بود که در تهران مذاکراتی راجع به حکومت جبهه ملی صورت گرفته است. اینک می­گویند یا بعضی گفته­اند من تحت فشار آقای خمینی یا اطرافیان او برای صدور آن اعلامیه معروف سه ماده­ای قرار گرفته­ام مطلقاً کذب محض است. غیر از آن صحبت با آقای بهشتی که بنده حرف او را قطع کردم و به او جواب منفی دادم و هیچ­کس دیگری از پیرامونی­های آقای خمینی در این­باره به من مراجعه نکرد. ولی خود من لازم می­دانستم که موضع سیاسیون و جبهه ملی را در این نهضت انقلابی ایران معلوم بکنم. رفقایی هم که در پیرامون من بودند آنها هم این نظر را تأیید می­کردند. از آن جمله یک یا دو شب بعد از آن بود که ما در منزل حسین مهدوی برای شام مهمان بودیم و در آنجا اشخاصی حضور داشتند مانند سلامتیان، بنی­صدر و دو سه نفر دیگر. دکتر مکری هم هر روز با من بود، او هم نظریه­هایی تهیه می­کرد. بنده همه آنها را کنار گذاشتم. شبی که منزل مهدوی بودیم و سفره روی زمین انداخته بودند بنده کاغذ خواستم و قلم برداشتم و آرام آرام خودم آن سه ماده را نوشتم و همانجا برای آن رفقا قرائت کردم و همه­ی آنها تأیید کردند.

س- حتی حسین مهدوی؟

ج- حتی آقای حسین مهدوی، مخصوصاً حسین مهدوی و بسیار هم خشنود شدند. یکی دو نفر از رفقای دکتر سامی هم آنجا بودند و گفتند که در اینجا فقط جای دکتر سامی خالی است و قرار شد تلگراف کنند که ایشان هم بیایند.

س- از تهران؟

ج- بله از تهران. خلاصه­ی سه ماده مذکور این بود: ۱) سلطنت کنونی به سبب تجاوز و به قانون اساسی و حذف آزادی­های لازمه­ی مشروعیت فاقد پایگاه قانونی و شرعی است.

س- آن اعلامیه هست؟

ج- بله هست. موضوع ماده دوم این بود ۲) تا زمانی که وضع سلطنت استبدادی کنونی باقی است جنبش ملی و اسلامی ایران حاضر به شرکت در هیچ ترکیب حکومتی نخواهد بود. قید این ماده از این جهت بود که در تهران مذاکراتی با عناصر جبهه ملی برای تشکیل حکومت ائتلافی جریان داشت. حتی بختیار هم تلفن کرده بود که بنده به آنجا بروم برای اینکه تصدی حکومت را در دست بگیرم. باز به خاطر  می­آورم که مدتی قبل از این تاریخ از طرف شاه به آقای دکتر صدیقی مراجعه شده بود که تشکیل حکومت بدهد. دکتر صدیقی در آن تاریخ وارد فعالیت جبهه­ی ملی نبود ولی از طرف او با سوابقی که از سوء نیت و اصلاح­ناپذیری شاه داریم فاقد تضمین است و برای مبارزه­ی جبهه ملی و مبارزات ضداستبدادی ما مشکلات بزرگی به وجود می­آورد. بنابراین با صدور اعلامیه­ای به آقای دکتر صدیقی هشدار دادم که هرگاه قبول چنین مسئولیتی بکند انتظار همراهی و همکاری از طرف ما نداشته است.

س- این نامه را شما برای آقای دکتر صدیقی از پاریس فرستادید؟

ج- نخیر. این جریان وقتی بود که ما در تهران بودیم.

س- وقتی برگشتید؟

ج- نخیر قبل از آمدن من به پاریس بود.

س- چون اولین کسی را که از شاه از او درخواست تشکیل حکومت کرد دکتر صدیقی بود.

ج- بله. دکتر صدیقی بود و او در آن­موقع در جبهه ملی ما شرکت نداشت و با سوابقی که از شاه وجود داشت اگر دکتر صدیقی می­خواست همکاری ما را جلب بکند ما نمی­توانستیم حاضر به همکاری با او بشویم.

س- معذرت می­خواهم، قبل از آمدن شما به پاریس بود که شاه از شما تقاضای تشکیل حکومت کرد یا بعد از اینکه به ایران برگشتید؟

ج- نخیر بعد از اینکه به ایران برگشتم.

س- چون او در کتابش این تاریخ را درست ننوشته است.

ج- نخیر. بعد از آن بود که برگشتم. در پاریس که بودم بختیار اشاره کرد مسائل حل شده است و منتظر شما هستند و اگر وسیله­ای در اختیار ندارید هواپیمای مخصوص برای شما فرستاده می­شود ولی دعوت رسمی شاه از من بعد از آن بود که از پاریس برگشتم که بعداً توضیح خواهم داد.

س- شما آن سه ماده را توضیح می­فرمودید. ماده دوم را هم فرمودید.

ج- ماده سوم ۳) این بود که: نظام مملکت ایران باید با مراجعه به آراء عمومی معلوم بشود.

س- ولی راجع به حکومت اسلامی هم صحبت شد.

ج- در ماده­ی دوم نوشته شده بود که جنبش ملی و اسلامی ایران با بقای وضع موجود در هیچ حکومتی شرکت نمی­کند. در ماده سوم که نظام حکومت ایران باید بر طبق اصول دموکراسی و موازین اسلامی با مراجعه به آراء عمومی معین شود و هیچ­گونه قیدی راجع به حکومت اسلامی در آن نبود. در ذهن من این اعلامیه نه مفهوم رد سلطنت به­طور مطلق داشت و نه مفهوم اعلام جمهوریت. چنانکه بعد از صدور این اعلامیه که رادیو بی.بی.سی لندن با من مصاحبه کرد و متن آن مصاحبه الان موجود هست و ما هم در اختیار داریم. در آن مصاحبه که راجع به جمهوریت و سلطنت از من سؤال کردند. من جواب دادم که شکل حکومت برای ما مورد توجه نیست، محتوای حکومت برای ما مهم هست. چه بسا از جمهوری­ها که امروزه در دنیا وجود دارند که از هر سلطنت استبدادی مستبدتر و خشن­تر هستند، چه در آسیا و چه در آمریکا، و چه بسا سلطنت­ها که الان در کشورهای اروپایی وجود دارند و به صورت دموکراسی اداره می­شوند و از هر جمهوری دموکراتیک دموکرات­تر هستند. این بیانی است که بنده در بی.بی.سی در همان روزهای صدور اعلامیه­ی سه ماده­ای کرده­ام.

س- معذرت می­خواهم، آقای نصرت­الله امینی در مصاحبه­شان به من گفتند بعد از آنکه شما آن اعلامیه را امضا کردید آقای دکتر ابراهیم یزدی آنجا حضور داشتند و به شما گفتند «آقای دکتر سنجابی مواظب باشید که حکومت اسلامی خواهد بود» این موضوع حقیقت دارد؟

ج- نخیر. در این موضوع آقای دکتر یزدی اصلاً با بنده ارتباطی پیدا نکرد.

س- ایشان در آنجا حضور نداشتند؟

ج- نخیر. به هیچ­وجه.

س- پس این هم جزو شایعات است.

ج- بله کاملاً جزو شایعات هست. این اعلامیه را یکی از رفقای ما به نظرم آقای بنی­صدر بردند نزد آقای خمینی.

س- یعنی مصاحبه با بی.بی.سی را؟

ج- نخیر. آن اعلامیه­ی سه ماده­ای را. آقای خمینی خوانده و خیلی پسندیده بود و روی نوشته­ی بنده در آنجایی که نوشته بودم بر طبق اصول دموکراسی و موازین اسلامی ایشان با خط خودشان کلمه­ی استقلال را هم اضافه کردند.

س- بنابراین شما در موقعی که آقای خمینی آن را امضا کردند در آنجا حضور نداشتید؟

ج- نخیر.

ش- شما فقط این را نوشتید.

ج- این را من نوشتم و خودم پیش آقای خمینی نرفتم، رفقای من آن را بردند و به ایشان اطلاع دادند.

س- شما آن شب که این را نوشته بودید و در منزل آقای حسین مهدوی بودید و در آنجا این را مطرح کردید و آقایان هم توافق کردند. بعد از آن چه شد؟

ج- فردای آن روز به نظرم آقای بنی­صدر آن را نزد آقای خمینی برد زیرا او بود که برگشت و خبر آن را به من داد و نوشته را آورد. به آقای خمینی نشان می­دهد و آقای خمینی هم چنانکه گفتم با خط خودش کلمه­ی استقلال را بر آن اضافه می­کند و بعد از آن بود که مصاحبه با بی­.بی.سی انجام گرفت.

س- پس داستان به این شکل که شما رفتید آنجا و با آقای خمینی مذاکره کردید و به توافق رسیدید و نشستید دو نفری با همدیگر این سه ماده را انشاء کردید و شما امضا کردید و ایشان هم امضا کردند و بعد ایشان دستور چاپ دادند و گفتند خوب بفرمایید شما مرخص هستید اصلاً قضیه به این ترتیب نبوده است.

ج- نخیر. اینها تمام دروغ و شایعات است و حقیقت واقع همان بود که گفتم. بعد از آن چند روز بعد که بنده خواستم دیدار مجددی با آقای خمینی بکنم و ایشان هم اظهار تمایل کرده بودند که بنده را ببینند بنده به ملاقات ایشان رفتم. او اصل اعلامیه­ی نوشته­ی با خط مرا پیش خودش نگه داشت زیرا آن را رفقا و دوستان من قبلاً پلی­کپی و تکثیر کرده بودند. من از ایشان پرسیدم آقا این اعلامیه­ی بنده را که شما تأیید فرمودید و نزد خود نگه داشته­اید آیا باید همین­طور مسدود و مخفی بماند یا من می­توانم آن را منتشر و نظرم را اعلام بکنم. گفت: «نه آقا این را همین جا در پاریس اعلام کنید، تهران هم که رفتید اعلام کنید». بنده وقتی از پیش ایشان بیرون آمدم به حیاط دیگری که محل اجتماعات ایشان بود، رفتم. در آنجا جمعیتی از طلبه­ها و آخوندها …

س- هواداران ایشان .

ج- و بازاری­ها و غیره بودند، آنجا در سالن نسبتاً بزرگی که بود نشستیم و در حضور آن جمعیت متن اعلامیه را قرائت کردم و همه الله اکبر گفتند و برای من دست زدند و زنده باد گفتند. رفقایی که قبلاً اسم بردم همراه من بودند از پله­ها که پایین آمدیم در داخل حیاط قطب­زاده و دکتر یزدی را دیدیم که در گوشه­ی حیاط ایستاده با هم صحبت می­کنند. یک مرتبه قطب­زاده به صدا درآمد و گفت: «ما قبول نداریم، ما قبول نداریم. ما با این چیزها فریب نمی­خوریم». دکتر مکری پیش دوید که او را ساکت کند. این خلاصه­ی جریان مربوط به اعلامیه سه ماده و ترتیب نوشتن و انتشار آن در جراید و روزنامه­ها بود. بعد از آن بنده دو روزی بیشتر نماندم و به ایران برگشتم.

وقتی به ایران برگشتم عده­ای نسبتاً قابل توجهی از دوستان بنده در فرودگاه حضور داشتند و اگر اشتباه نکنم شب بود که ما رسیدیم عده­ای از روزنامه­نگاران خارجی و داخلی هم بودند و همانجا می­خواستند با من صحبت کنند. من به آنها گفتم مطالب ما فردا است و مصاحبۀ عمومی خواهیم داشت. قصد داشتم که فردا مفهوم اعلامیه­ی پاریس را روشن کنم.

فردای آن روز ساعت پنج بعدازظهر که برای مصاحبه دعوت کرده بودیم جمع کثیری از دوستان و رفقای ما و از آن جمله داریوش فروهر و دکتر بختیار هم آنجا بودند. آقای دکتر بختیار و یا دیگری از همکاران جبهه ملی یک کلام در مخالفت با اعلامیه­ی من اظهار نکرده و همه­ی آنها در آن مصاحبه حضور داشتند. علاوه بر رفقای جبهه ملی شاید قریب صدنفر روزنامه­نگار از همه­ی کشورها به منزل من آمده بودند. ما منتظر ساعت پنج بودیم. چند دقیقه­ای به ساعت پنج مانده سالن بالا پر از جمعیت شده بودند و بنده در همین اتاقی که عکسش را می­بینید یعنی در اتاق دفتر با داریوش فروهر و دکتر بختیار و رفقای دیگر مشغول بودیم و متن مطالبی را که باید برای خبرنگاران قرائت بکنم، می­نوشتم و پیش خود سؤالاتی را که آنها ممکن است بکنند و جواب­هایی که ما باید بدهیم تهیه می­کردیم و آماده بودیم که به اتاق بالا برویم. در این بین جمعی از افسران و مأمورین حکومت نظامی وارد حیاط شدند که در رأس آنها سپهبدی بود به نام سپهبد رحیمی لاریجانی و این غیر از آن سپهبد رحیمی است که فرماندار نظامی تهران بود. آنها آمدند و مستقیماً جویای من شدند و آنها را به زیرزمین هدایت کردند. سپهبد رحیمی خشک و خشن با من آغاز صحبت کرد. اعلامیه­ی سه ماده­ای پاریس را نشان داد و پرسید این اعلامیه­ی شما است؟ گفتم بله. گفت شما آن را تأیید می‌کنید؟ گفتم بله. گفت: «شما مخالف سلطنت