روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: نوزدهم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۲۰

س- من در رابطه با این موضوعی که فرمودید دو سؤال دارم که اگر اجازه بفرمایید این سؤالاتم را مطرح کنم.

ج- بله بفرمایید.

س- سؤال اول این است که شما راجع به موضوع ایدئولوژی در جبهه توضیح فرمودید. مسئله این است که اگر یک جبهه­ای صاحب یک ایدئولوژی باشد و تمام احزابی که در آن جبهه شرکت کردند خودشان را منحل بکنند، آن چیزی که دکتر خنجی خواسته بود و عملاً آن را پیشنهاد می­کرد که احزاب خودشان را منحل بکنند در جبهه و یک ایدئولوژی را بپذیرند، آن­وقت دیگر آن یک جبهه نمی­شد و می­شد یک حزب دیگری. روی این مسئله است که من می­خواستم شما یک مقداری توضیح بفرمایید.

ج- عرض کنم عملی که دکتر خنجی و رفقای او برای انحلال جمعیت کوچکی که داشتند، کردند، ما به آنها تکلیف نکرده بودیم خود آنها کردند و این تکلیف را هم به هیچ­یک از احزاب نمی­کردیم. اما چون در مقابل این واقعیت قرار گرفته بودیم که احزاب جاذبه و کشش کافی برای تجمع مردم و تحرک مردم ندارند، بنابراین، افرادی را که می­خواستند مستقیماً وارد سازمان جبهه ملی بشوند، به­صورت غیروابسته به احزاب دیگری ناچار می­پذیرفتیم. ولی این به این معنا نبود که ما بگوییم این حزب یا آن حزب منحل بشود. البته با این ترتیب، چون جبهه ملی وسعت زیادی پیدا کرده بود و در تهران و شهرستان­ها سازما­ن­هایش از سازمان­های احزاب جدا بود، سازمان دانشجویان داشت، سازمان بازاریان داشت، سازمان محلات و اصناف داشت، سازمان فرهنگیان و کارمندان، سازمان کارگران و سازمان کشاورزان داشت و اینها همه هرکدام حوزه­ها و جا و محل و فعالیت مخصوص داشتند لازم بود که ما برای اداره­ی این تشکیلات، نظم و ترتیبی به وجود بیاوریم. علاوه بر این، با کمال تأسف ایدئولوژی­های احزاب در آن­موقع فوق‌العاده ضعیف و ناقص بود و ما در فکر این بودیم که در یک منشور وسیعی همه­ی مسائل سیاست خارجی، سیاست داخلی، سیاست اقتصادی، امور فرهنگی، امور بهداری، امور خانوادگی و غیره را پیش­بینی بکنیم. آن­هایی که در این احزاب بودند و در این کنگره شرکت کردند و در کمیسیون­های منشور و اساسنامه­ی جبهه ملی حضور داشتند و عضو آن کمیسیون­ها بودند، آنها نیز اساسنامه و آن منشور را پیشنهاد و تصویب کردند و خود آنها پای گزارش­های مربوط به این مسائل را امضا کردند. مثلاً گزارش مربوط به منشور به امضای بنده و حق­شناس که عضو حزب ایران بودیم، هست، به امضای آقای مهندس بازرگان هم هست. به امضای یکی دو نفر از رفقای داریوش فروهر هم هست. بنابراین، همه این منشور و این اساسنامه را به عنوان هدف­ها و تشکیلات جبهه ملی پذیرفته بودند. خوب البته جبهه ملی به این ترتیب صورت یک سازمان شبه حزبی وسیعی داشت که در عین حال احزابی هم جداگانه در آن عضویت داشتند و ما به هیچ­وجه مخالف با شرکت احزاب دیگری نبودیم. با جمعیت نهضت آزادی که در ابتدای کار آن مخالفت را با ما ظاهر و آن اعلامیه را صادر کرد و بعد هم علیه ما با حکومت دکتر امینی همکاری کرد، با وجود این کنار آمدیم و آنها را به کنگره دعوت کردیم و در کنگره هم شرکت کردند و بعد هم عضویت نهضت آزادی را در جبهه ملی پذیرفتیم. تنها جمعیتی که به نظر من نسبت به او بی­انصافی شد، جمعیتی بود منسوب به خلیل ملکی.

س- جامعه سوسیالیست­های نهضت ملی ایران.

ج- جامعه سوسیالیت­ها که ما درباره­ی آن کوتاهی کردیم شاید اگر وجود خلیل ملکی بود با قدرت بیان و حسن تشخیصی که داشت و با فعالیت زیادی که داشت در روش ما فوق‌العاده مؤثر واقع می­شد ولی متأسفانه بسیاری از رفقای ما مخالف او بودند و توافقی درباره­ی آمدن او به دست نیامد. بنده به خاطر  دارم که یکی دو نفر از دانشجویان ما در اروپا نامه­ای به من نوشتند، در آن­موقع که مسئول تشکیلات جبهه ملی بودم که به­طوری که معروف هست شما نسبت به خلیل ملکی عقیده­ای دارید و نسبت به ایشان مخالفت می­کنید. بنده به آن شخص جوابی نوشتم و این جواب من هم در یک جایی منتشر شد و در آن با نهایت صراحت نوشتم که به هیچ­وجه چنین چیزی نیست. من آقای خلیل ملکی را یکی از افراد آزادی­خواه و فداکار می­دانم و فعالیت او را در همه­ی موارد تصدیق دارم و امیدوارم اشکالی که در موضوع او پیش آمده است، رفع بشود و ما بتوانیم از وجود ایشان استفاده­ی کامل ببریم. این نامه­ای بود که من نوشتم ولی به هر حال، این نقض در سازمان جبهه ملی ما در آن­موقع وجود داشت.

س- خود جامعه سوسیالیست­های نهضت ملی ایران هم یک حزب به آن صورت در واقع نبود ولی خوب این مسئله عنوان شد و به یک عبارتی پیراهن عثمان شد برای اینکه جبهه ملی از ورود احزاب جلوگیری می­کند. آن نامه­ای را که شما می­فرمایید حتماً در بایگانی جامعه سوسیالیست­های ایرانی در اروپا هست و حتماً آن را پیدا خواهم کرد.

ج- مرحوم خلیل ملکی هم از آن اطلاع داشت.

س- یک موضوع دیگری را که من می­خواستم از شما سؤال بکنم مربوط به اساسنامه­ی جبهه ملی است. راجع به ماده ۳۹ اساسنامه جبهه ملی است که می­گفت تمام احزاب و سازمان­ها می­بایست یک لیستی از افراد و از سوابق آنها به تفصیل به بایگانی جبهه ملی بدهند که در آنجا محفوظ باقی بماند. یکی از ایرادات دکتر مصدق هم همین مسئله بود که مگر بایگانی جبهه ملی اداره بایگانی دولتی است که این چیزها را نگه دارد و در آنجا بود که ایشان اشاره کرد که با وجود از ما بهتران چگونه می­شود چنین چیزهایی را در بایگانی محفوظ داشت.

ج- بله. خوب اولاً موضوع از ما بهتران که متأسفانه معلوم نشد و در پرده ابهام باقی ماند و هر کسی می­توانست بگوید که او مورد این اتهام بوده یا نبوده، یا مخالف او مورد این اتهام بوده یا نبوده است. این متأسفانه عنوانی بود که بیشتر ضربه زد و ایجاد یأس کرد تا اینکه نفعی وارد کند. اما جبهه ملی که آن ماده را مقرر داشت بر این مبنا بود که دیسیپلین بیشتری در سازمان به وجود بیاید. بر این مبنا بود که افراد نابابی که وارد هستند، نباشند. عده زیادی با کمال تأسف در آن زمان از عوامل چپی و سازمان امنیتی در داخل جبهه ملی رخنه کرده بودند و اینها بیشتر خرابکار و ماجراجو و ماجرا انگیز بودند و جبهه ملی متوجه بود اگر بخواهد فعالیت مؤثری در جامعه ایران به وجود بیاورد باید اول دست به یک تصفیه­ای در داخل خودش بزند.

س- اینجا الان من نامه­ی آقای دکتر مصدق را دارم که در تاریخ ۱۲ خرداد ۱۳۴۳ است و خطاب به آقای اللهیار صالح نوشتند. در آخر این نامه تقریباً به صورت تقاضا خودشان می­نویسند: من نقل قول می­کنم «برای خیر جامعه یک اساسنامه­ای که مورد قبول عموم باشد، تنظیم بفرمایید و یک عده مخالف را با این عمل پسندیده امیدوار و در خدمت وطن مهیا فرمایید و با این عمل پسندیده جامعه را از خود راضی و برای خدمت به وطن عزیز مهیا نمایید. این است نظریات ارادتمند تا چه قبول افتد و چه در نظر آید» دکتر محمد مصدق. آقای اللهیار صالح در ۱۸ خرداد ۱۳۴۳ در یک نامه کوتاهی به این صورت جواب می­دهند: «راجع به اصلاح اساسنامه جبهه ملی هم که بار دیگر اشاره فرموده­اید جواب همان است که در نامه­های رسمی هیئت اجرایی و شورای جبهه ملی و از شوراهای جبهه به عرض رسیده است و بنده نمی­توانم چیزی بر آن اضافه کنم. سلامتی وجود محترم را خواهان است». اللهیار صالح.

من می­خواستم که شما یک توضیحی راجع به آن آخرین جلسه­ی شورای مرکزی جبهه ملی که گویا در منزل آقای امیرعلایی تشکیل شد بفرمایید و در آنجا به آقای صالح می­خواستند اختیارات بدهند به عنوان رئیس هیئت اجرایی. ایشان امتناع می­کرد و در عین حال ایشان آن سیاستی را که بعداً به نام سیاست صبر و انتظار و یا سیاست سکوت معروف شد در آنجا پیشنهاد کردند.

ج- بله. اولاً جبهه ملی و افرادی که معتقدند به یک اصلی و اصولی هستند و یک تشکیلاتی را پذیرفتند و قبول می­کنند، اگر آن را پذیرفتند باید بر فکر خودشان ثابت باشند. در آن زمان با همه­ی احترامی که ما به مصدق داشتیم نظر ایشان را غیرعملی می­دانستیم. تاریخ هم نشان داد، واقعیت نشان داد که فکر ایشان غیرعملی است. بعداً آن سازمان و حزب­ها دور هم به ظاهر جمع شدند و به صورت ظاهر یک شبه جبهه­ای به نام جبهه ملی سوم ترتیب دادند ولی به هیچ­وجه عملی نشد و از بین رفت. ما متوجه این نکته بودیم و اگر عقیده به آن منشور و آن سازمان و آن اساسنامه داشتیم می­بایستی درباره­ی آن ثابت بمانیم. مطلب فقط این بود که در برابر ملت ایران و با نهضتی که مصدق رهبری‌اش کرده ایستادگی در مقابل او عمل بی­جا و بی­ربطی بود. بنابراین بدون اینکه ما معتقد به فرمایشات ایشان و نظریات ایشان باشیم و نمی­توانستیم تشکیلات مصوب کنگره را تغییر بدهیم ناچار جریان را به اختیار ایشان گذاشتیم که خود ایشان به هر ترتیبی که مقتضی می­دانند جبهه ملی را تشکیل بدهند و شورا را ما تعطیل کردیم و منتظر بودیم که ببینیم این جبهه­ی ملی به چه ترتیب آن­طوری که ایشان می­خواهند عملی می­شود.

س- اگر جبهه ملی فعالیت می­کرد شما به آن می­پیوستید؟

ج- اگر جبهه ملی واقعی به فعالیت و اثر می­افتاد البته بنده مضایقه نداشتم ولی با کمال تأسف چنین چیزی صورت نگرفت.

س- من هر وقت این نامه­ها و این مطالب را می­خوانم به فکر یک موضوعی می­افتم. یک موضوعی در واقع به نظر من عجیب می­آید و آن اصرار بر شرکت احزاب در جبهه ملی دوم است. تا آنجایی که من به خاطر  دارم در آن زمان احزابی وجود نداشتند. یکی حزب ایران بود که خود شما راجع به آن صحبت کردید و فرمودید که یک حزب الیت بود و آنچنان نفوذی میان توده­های مردم نداشت و جامعه سوسیایست­ها هم حزب نبود و یک سازمان الیت دیگری بود که عیناً مثل حزب ایران آن چنان نفوذی میان همه­ی توده­ها نداشت و آن چیزی را هم که آقای دکتر محمدعلی خنجی به آن حزب سوسیالیست می­گفت تا آنجایی که من اطلاع دارم شاید از حدود بیست و پنج یا سی نفر …

ج- حدود شصت یا هفتاد نفر بودند.

س- شصت، هفتاد نفر بودند، ولی حزب در واقع نمی­شد. آن چیزی که در واقع مردم را جمع می­کرد در داخل جبهه ملی دوم خاطره­ی مبارزات رهبران جبهه ملی در آن دوران ملی شدن صنعت نفت بود و نه حزب.

ج- کاملاً درست است و این­ها را که شما اسم بردید احزاب حامی آن­وقت بودند. احزاب دیگر حتی کوچک­تر از این بودند، موقعیت­شان و سازمان­هایشان کوچک­تر بودند. یک قدری خودخواهی­ها، یک­قدری چپی­ها باعث این پیشامد شد.

س- باعث انحلال جبهه ملی شد؟

ج- در واقع باعث انحلال جبهه ملی شد. چون جبهه ملی سوم به وجود نیامد، ما مخالفتی با جبهه ملی سوم نکردیم. مخالفتی هم با عملی شدن نظریات جناب دکتر مصدق به عمل نیاوردیم، در مقابل آن آقایان نایستادیم. فقط شرکت نکردیم و منتظر بودیم اگر واقعاً فعالیت آنها مؤثر است و حرکتی در جامعه به وجود می­آورند شاید ما هم به آنها می­پیوستیم ولی متأسفانه چیزی وجود خارجی پیدا نکرد.

س- الان در عین حال بنده از شما تقاضا کردم که راجع به آن آخرین جلسه شورای مرکزی جبهه ملی که در منزل آقای دکتر امیرعلایی تشکیل شده بود یک مقداری توضیح بفرمایید که آقای صالح در آنجا سیاست سکوت را پیشنهاد کردند یعنی سیاست صبر و انتظار را پیشنهاد کردند.

ج- در واقع همین است. زمانی بود که جبهه ملی رو به تعطیل می­رفت و چون رو به تعطیل می­رفت، بنابراین به این فکر افتادند که فعلاً به آقای صالح اختیاراتی بدهند که ببینیم چه پیشامدی می­کند و چه صورت تشکیلاتی ممکن است آنها که فکر جدیدی دارند به وجود بیاورند و صالح فعلاً به عنوان یک رهبری باشد که بعد اگر لازم شد افراد دیگری را هم دعوت بکند. در آنجا عده­ای از افراد شروع کردند به هتاکی خیلی زیاد، بنده در اینجا نمی­خواهم وارد شخصیات بشوم و بدگویی­ها و اوراق پراکنی­ها را توضیح بدهم.

س- به چه شخصی؟ به آقای صالح؟

ج- بله به آقای صالح حمله کردند و خیلی بی­احترامی کردند و جلسه تعطیل شد.

س- در آن جلسه هم آقای داریوش فروهر و آقای دکتر بختیار با سیاست سکوت پیشنهادی آقای صالح موافق بودند و رأی به آن دادند فقط با اختیار دادن به ایشان مخالف بودند.

ج- بله، یعنی آنها هم متوجه شده بودند که فعلاً عمل سیاسی حادی نمی­شود کرد. آقای صالح هم چنین عقیده­ای داشت.

البته بنده خودم با سیاست سکوت موافقت نداشتم و مطلب بر سر بودن یا نبودن جبهه ملی بود. اساس مطلب بر سر بود و نبود جبهه ملی بود. و این مطلب هم که به آقای صالح فعلاً نمایندگی داده بشود برای همین بود و سیاست صبر و انتظار هم باز برای این بود که ببینیم این تشکیلات چه صورتی می­گیرد و چه وضعی پیدا می­کند. اگر یک جبهه­ای وجود می­داشت جبهه نمی­توانست بی­حرکت و ساکت بماند. جبهه­ای که بی­حرکت و ساکت بماند در واقع حکم اعدام و نفی خودش را صادر کرده است. اما اگر به صورت یک جبهه­ای باقی می­ماندیم می­بایستی دوباره رو به یک حوادثی برویم. شاید مواجه با گرفتاری­هایی، شاید مواجه با زندانی­های دیگری می­شدیم.

س- یعنی منظور شما این است که می­بایستی در مقابل رویدادهای سیاسی موضع می­گرفتید.

ج- محققاً می­بایستی موضع بگیریم، ولی این در صورتی بود که ما سازمانی داشته باشیم که به نام آن سازمان بتوانیم اقدام و فعالیت کنیم نه بصورت فردی. ولی متأسفانه آن سازمان به وجود نیامد و آنچه بود از بین رفت.

س- آقای دکتر مصدق یک­بار هم اظهار تمایل کرده بود که آقایان رهبران جبهه ملی و یا لااقل یک نفر از آحمدآباد برود و با ایشان مستقیماً مذاکره بکند. آیا هیچ­وقت این کار صورت گرفت؟

ج- بنده نشنیدم. نمی­دانم. مثل اینکه بعضی از رفقایمان یکی دوباری ایشان را دیده بودند. ظاهراً مذاکرات مهمی راجع به جبهه نشده بود ولی از زمان سقوط ایشان در سال ۱۳۳۲ تا موقع فوتشان بنده متأسفانه دیگر ایشان را زیارت نکردم و پیشامد هم نکرد که با ایشان مکاتبه مستقیم داشته باشم.

س- پس شما هیچ نوع مذاکره­ای با ایشان در آن تاریخ نداشتید؟

ج- نخیر. مذاکراتی که می­شد از طریق همین جبهه ملی و نمایندگان جبهه ملی بود.

س- سؤالی را که بنده در این لحظه می­خواهم از شما بکنم مربوط به جریان ۱۵ خرداد است. هرچند که شما ۱۵ خرداد در زندان بودید، ولی می­خواستم ببینم که به­طور کلی نظرتان در آن موقع راجع به جریان ۱۵ خرداد چه بود و چه خاطراتی درباره آن اوضاعی که منجر به به وجود آمدن ۱۵ خرداد شد دارید؟

ج- ما چون مخالف وضع موجود بودیم، چون مخالف دستگاه سلطنت استبدادی بودیم، هر نهضتی را که مردم علیه آن می‌کردند، بالطبع مورد قبول و مورد رضای ما بود و در تصور ما هم این حرکت­ها به دنبال همان مبارزاتی بود که از زمان مصدق شروع شده و ما هم ادامه­دهندگان آن بودیم. البته متوجه بودیم که باعث این جنبش بیشتر آقایان روحانیون هستند، ولی ما در آن­موقع با روحانیون هرچند ارتباطات سیاسی نداشتیم، اما نسبت به آنها هم مخالف و بدبین نبودیم و این عقیده را هم داشتیم که در بازجویی­ها که از ما می­کنند باید نسبت به روحانیون و پیشوایان مذهبی با احترام زیاد صحبت کنیم. و چون توجه داشتیم که دیانت و به­خصوص مذهب شیعه، در اکثریت مردم ایران عنصر اساسی هویت ملی مردم ایران است، همان­طور که از اصل ایرانیت استفاده می­کنیم از هویت دینی و مذهبی آن هم باید استفاده کنیم و به ترتیبی که در دوره­های گذشته از وجود روحانیون مؤثر و متنفذ در پیشرفت خواسته­های ملت در جریان قبل از مشروطیت و در جریان مشروطیت و در زمان آقای کاشانی استفاده شده، باز از روحانیون متنفذ به این ترتیب استفاده بکنیم. ما در عین حال، نسبت به روحانیت قم احترام داشتیم و آنها کم و بیش به ما مربوط بودند. آقای شریعتمداری را غالباً می­دیدیم و رفقای دیگر ما با آقای گلپایگانی و آقای نجفی مرعشی ارتباط داشتند و همچنین نسبت به آقای خمینی که تازه علمدار انقلاب شده بود. ما آقای خمینی را در واقع در آن زمان در خط همان انقلاب ملت ایران و خواسته­های مردم ایران در خط آزادی و استقلال تصور می­کردیم. این بود که ما نظر مخالفی نسبت به او نداشتیم، ولی آن حرکت و آن تحرک ۱۵ خرداد از ناحیه ما نبود و آن آقایان به وجود آورده بودند.

س- شما اولین بار که اسم آقای خمینی را شنیدید، چه تاریخی بود؟

ج- تقریباً بلافاصله یا اندک مدتی بعد از فوت مرحوم بروجردی بود. مثل اینکه تا زمانی که بروجردی زنده بود، خمینی نمی­توانست که با وجود او و با حضور او عرض اندام بکند. وقتی که بروجردی مرحوم شد، خمینی اعلامیه­هایی صادر کرد که این اعلامیه­ها هرچند تجلیلی و تکریمی نسبت به مبارزات گذشته ایران و مبارزات دکتر مصدق و جبهه ملی نداشت، ولی در خط مخالف آن هم نبود. رعایت قانون بود، رعایت آزادی بود، رعایت حقوق مردم بود.

س- صحبت از قانون اساسی بود.

ج- صحبت از قانون اساسی بود. البته بیشتر مسائلی که مورد توجه خود آقایان روحانی بود در آن زمان جزو آن اعلامیه­ها بود. اما کلیاتش همین مسائل بود و بنابراین ما با آنها مخالفتی نداشتیم و خیلی هم امیدوار بودیم که از این نیرو بتوانیم استفاده ببریم و از اینکه نیروی روحانی تا آن­موقع ساکت و آرام وبی­اثر مانده بود، همه حتی متأثر بودیم و هرگز این فکر و اندیشه را نداشتیم که این تحرک و این نهضت جدید روحانی ممکن است یک چیزی غیر از آنچه که تا حالا خواسته مردم ایران بوده باشد و بیش از مسئله آزادی و استقلال باشد، که تاکنون در همه­ی نهضت­های ما وجود داشته است.

س- ولی یک مسئله­ای هست آقای دکتر که مورد سؤال است و آن این است که حتی از زمان مشروطیت که نگاه بکنیم درست است که آقایان بهبهانی و طباطبایی همراه مشروطه­خواهان بودند ولی خوب آنجا مثلاً آقای شیخ فضل­الله نوری هم بودند که با مستبدین بودند و مخالف مشروطه­خواهان یا مثلاً حاجی خمامی بود که با مستبدین بود و مخالف مشروطه­خواهان. در زمان نهضت ملی هم باز هم گروه روحانیون به دو دسته در واقع تقسیم می­شدند. درست است که کاشانی تا مدتی با نهضت ملی و دکتر مصدق همراهی کرد، ولی خوب آقای بروجردی همیشه از شاه حمایت می­کرد و با دکتر مصدق مخالف بود. بعد از آن آقای کاشانی هم مسیرش را عوض کرد و به همان راه آقای بروجردی با شدّت و حدّت بیشتری وارد شد. آیا این فکر برای رهبران جبهه ملی به وجود نیامد که یک مطالعه دقیق­تری به وضع اینها بکنند؟

ج- در واقع ما این­طور فکر می­کردیم که روحانیون دو موضع بیشتر نخواهند داشت. یا همان موضع محافظه­کاری و ارتجاعی و سازش با قدرت استبدادی و عدم تحرک را خواهند داشت و یا اینکه موافق با خواسته­های مردم و در جهت تقاضاهای ملی و مردمی و آزادی­خواهی و عدالت­خواهی خواهند بود. یعنی فکر این را می­کردیم که اگر نهضتی از ناحیه روحانیون باشد، خارج از این شق دوم نخواهد بود و به این ترتیب، امیدوار بودیم که نیروی دیانت و ایمان که در عامه­ی مردم نفوذ و تأثیر فوق‌العاده دارد و روحانیون صالح، توانایی تحرک آن را دارند، نهضت استقلال و آزادی­خواهی و عدالت­طلبی مردم بتواند به یک نحوی از این نیرو همان­طوری که در دوره­های مختلف بهره برده، استفاده کند و به هیچ­وجه فکر نمی­کردیم که یک نهضتی به وجود بیاید و یک نهضت انقلابی باشد و غیر از انقلابی باشد که خواسته ملت ایران است و غیراز آزادی و دموکراسی و استقلال باشد.

س- آقای دکتر سنجابی، در ادامه بحث­هایمان می­خواستم یک موضوعی را از شما سؤال بکنم و آن مربوط به تشکیل مجلس مؤسسان می­شود که در ۲۸ فوریه ۱۹۴۸ بود که تقریباً در حدود اسفندماه ۱۳۲۷ می­شود که شاه فرمان تشکیل مجلس مؤسسان را صادر کرد و اختیار انحلال مجلسین را به خودش داد. من می­خواستم ببینم که این تغییراتی که در قانون اساسی در آن مجلس مؤسسان شد در رویدادهای سیاسی بعدی ایران چه تأثیری داشت؟

ج- عرض کنم این مجلس مؤسسان به همین منظور تشکیل شد که شاه هر وقت بخواهد مجلسی را که در مقابل خودش و مخالف خودش ببیند منحل کند و به همین دلیل هم بود که مجلس سنا را که در دوره­های پیش با اینکه در قانون اساسی پیش­بینی شده ولی عملاً تشکیل نشده بود، به وجود آورد. عدم تشکیل مجلس سنا در ادوار گذشته مخالف با قانون اساسی نبود چون در قانون اساسی پیش­بینی شده بود تا زمانی که مجلس سنا تشکیل نشده مجلس شورای ملی مرجع تمام امور مقننه خواهد بود و به همین استنباط هم مشروطه­خواهان مجلس سنا را اصلاً تشکیل ندادند. تشکیل مجلس سنا به این منظور بود که شاه می­دید در آن وسیله قوی و مؤثری در اختیار او قرار می­گیرد، زیرا از یک طرف نصفی از سناتورها به انتخاب علنی و قانونی او منصوب می­شوند و نصف دیگر هم ممکن است با دخالت غیرمستقیم همیشگی او انتخاب بشوند. بنابراین سنا یک دستگاهی بود که صددرصد به این ترتیب در اختیار پادشاه مستبد قرار می­گرفت. بنده باید این نکته را اضافه کنم که سنای ایران در تمام دوران شاه یک محل تقاعد و بازنشستگی و به اصطلاح یک پرستارخانه­ای برای عده­ای از بازنشستگان دستگاه امپراتوری و استعماری انگلستان بود که بنابر سوابق خدماتشان و بنابر تمایلاتی که سیاست­های خارجی داشتند، آنها را وارد مجلس سنا می­کردند.

بنده خوب به خاطر  دارم در بعضی از شهرها که عناصر متنفذ و سرشناس آن شهرها را می­شناختم شاه معمولاً اشخاصی را انتخاب می­کرد که بدنام­ترین و غیرموجه­ترین افراد و مشهور به جاسوسی و خدمت‌گزاری برای سیاست خارجی بودند. به­طور کلی و عموماً سنا این وجهه را داشت، استثناء بود اگر افرادی مثل باقر کاظمی و محمود حسابی گاهی در آن وارد می­شدند، مخالفتی که دکتر مصدق در ابتدای دوره­ی شانزدهم با آن تغییرات قانون اساسی کرد به همین منظور بود که دوره­ی شانزدهم برای نهضت ملی ایران سرنوشت­ساز بود و مخالفتی هم که ما با مجلس سنا در دوره­ی هفدهم کردیم و مجلس سنا را منحل کردیم باز به این منظور بود. مجلس سنا را که بعد از کودتای ۲۸ مرداد مجدداً تأسیس کردند، باز به همان ترتیب از ناموجه­ترین و بدنام­ترین افراد تشکیل می­دادند و صددرصد در اختیار مطلق شاه بود. اما مجلس شورای ملی هم به ترتیبی که همه می­دانیم نمایندگان آن بدون توجه به آراء مردم و برخلاف مقررات در اثر مداخلات دولت و به وسیله عوامل دولتی انتخاب می­شدند با مجلس سنا تفاوت چندانی نداشت. بنابراین در عمل آن تغییر قانون اساسی یک امر سیاسی فوق‌العاده مؤثری نبود. ولی اگر انتخابات مجلس صورت صحیح پیدا می­کرد و اگر مشروطیت در مملکت ما واقعاً اجرا می­شد و مجلس شورای ملی نماینده­ی مردم می­شد، آن­وقت آن تغییرات که در قانون اساسی وارد کرده بودند و با مجلس سنایی که با آن ترتیب تشکیل می­دادند، یک ماده خطرناکی در مقابل مجلس شورای ملی و افکار عمومی مردم محسوب می­شد، اما در عمل چون هیچ­وقت چنین چیزی نبود، آن تغییرات هم از لحاظ عملی چیز مهم و مؤثری نبودند.

س- من بیشتر این سؤال را از این جهت کردم که فرصتی پیدا شود که یک تجزیه و تحلیلی بشود که چطور شد شاهی که بعد از رفتن پدرش به سلطنت رسید، یک شاه جوانی که تظاهر به دموکراسی و احترام به قانون اساسی می­کرد، چطور شد که یک­مرتبه به صورت فرد خودکامه­ای درآمد. انسان وقتی رویدادهای سیاسی را مطالعه می­کند، یکی از مسائل مهمی که در واقع اتفاق افتاد همین تشکیل مجلس مؤسسان و شرکت آدم­هایی مثل آقای امیرتیمور کلالی و دیگران در آن مجلس بودند که به شاه در واقع قدرتی را دادند که اختیار انحلال مجلسین را داشته باشد و یا مثلاً بعد از رفتن رضاشاه در واقع املاکی را که رضاشاه ضبط کرده بود از او گرفته شد و قرار بود که به صاحبانش برگردانده بشود که بعد آقای هژیر نخست‌وزیر شدند و دوباره این زمین­ها را به خانواده پهلوی برگرداندند. می­خواستم با اشاره به این مطالب شما یک تصویری بدهید که چطور این رویدادها باعث شد که شاه خودکامه شود.

ج- مسئله دیکتاتوری شاه یک مسئله­ای است که باید در یک جلسه­ دیگری به تفصیل درباره­ی آن صحبت بکنیم و چون یک مجلس دیگری که مربوط به دوران ۱۵ ساله حکومت خودکامه شاه هست خواهیم داشت، بنده خیال می­کنم در آنجا مجال این بحث را داریم و صحبت خواهیم کرد. یک مقدار از خصوصیات اخلاقی شاه و موجباتی که باعث شد او رو به دیکتاتوری برود و از عواملی که در فساد این دستگاه مؤثر بودند بایستی بحث بکنیم که همین­ها موجب این انقلاب، موجب نارضایتی مردم و قیام عمومی علیه او شد که جای بحث مفصلی دارد. موضوع آن قانون اساسی هم اگر انتخابات واقعی در مجلس بود، یک ماده خطرناک بود و ماده­ای بود که می­بایستی در مقابل ایستاد و آن تغییر قانون اساسی را به کلی لغو و باطل کرد. اما چون مجلس شورای ملی واقعی هم نداشتیم، بنابراین آن ماده اصلاً بی­اثر بود و هیچ­وقت شاه احتیاجی به اینکه مجلسی را منحل کند، نداشت. اگر مجلس بیست­ویکم را منحل کرد، آن هم بر اثر عمل امینی بود برای اینکه دکتر امینی می­خواست به پشتیبانی خارجی یه مدتی خودکامگی کند و الا همان مجلس را خود شاه و حکومت شاه به وجود آورده بودند و یکی دو نفری مثل اللهیار صالح و یا مقدم مراغه­ای که در آن وارد شده بودند، تغییر زیادی در اوضاع نمی­دادند.