روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: بیستم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۲۱

ادامه مصاحبه با آقای دکتر کریم سنجابی در روز پنج­شنبه ۲۸ مهر ۱۳۶۲ برابر با ۲۰ اکتبر ۱۹۸۳ شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا، مصاحبه­کننده ضیاءالله صدقی.

س- آقای دکتر، امروز می­خواهم از شما تقاضا کنم که راجع به رویدادهای بعد از انحلال جبهه ملی و مقدمات انقلاب به تدریج صحبت بفرمایید.

ج- دوران بعد از تعطیل فعالیت جبهه ملی را که از سال ۱۳۴۲ تا سال ۱۳۵۷ جمعاً پانزده سال می­شود، می­توانیم به دوران دیکتاتوری شاه یا برگشت به دیکتاتور شاه نام­گذاری کنیم. تعطیل فعالیت جبهه ملی به نظر من دو اثر نمایان داشت. یکی برگشت به حکومت مطلق دیکتاتوری بدون مزاحم و معارض شاه و دوم آغاز مبارزات و فعالیت­های زیرزمینی که بنده درباره هرکدام توضیحاتی می­دهم.

قبلا باید این نکته را مختصری بررسی کنیم که چطور شد شاه به دیکتاتوری مطلق برگشت و حکومتش بدون منازع شد و یک شخصیت واحد مطلق مسلط بر امور پیدا کرد. یعنی به­طور خلاصه این رژیم ۱۵ ساله را که رژیم دیکتاتوری شاه است ما چطور می­توانیم توجیه کنیم و چطور می­توانیم در تاریخ ایران بشناسیم.

بنده به خاطر دارم آن اوانی که ما هنوز در زندان بودیم مقاله­ای در یکی از روزنامه­های معروف تهران، شاید روزنامه کیهان بود یا روزنامه دیگر منتشر شد که خیلی معنادار بود و مردم شاید زیاد به آن توجه نکردند و آن این بود که درباره­ی اداره­ی ایران و شیوه و روش اداره­ی ایران چه تدبیری اندیشیده شده و بالاخره ایران روی چه روالی بایستی اداره شود. در آن مقاله این­طور اظهار نظر شده بود مقامات جهانی که ذی‌نفع در این مناطق هستند و منافع حیاتی دارند توجه کرده و شناخته­اند که این منطقه قرق و منطقه انحصاری سیاست انگلیس­ها بوده است و آنها هستند که سوابق طولانی در شناسایی این منطقه و در تشکیل حکومت­های آن در دوره­های گذشته داشته­اند و دارای نفوذ و رسوخ ثابت فوق‌العاده و آگاهی و اطلاعات زیاد هستند و تجارب آنها را هیچ­یک از دولت­های دیگر ندارند. بنابراین تفاهم حاصل شده است که بنابر آن تجاربه و به راهنمایی آن تجارب برای اداره­ی این منطقه و از آن جمله ایران عمل بکنند و از آن استفاده بکنند.

بنده می­خواهم در اینجا نظریه بیان کنم که شاید این نظر شخصی خود من باشد و شاید بسیاری هم با من موافق باشند و بسیاری هم مخالف. بنده این دوره را برخلاف آنکه به ظاهر گفته می­شود که دوره­ی قدرت و اعمال نفوذ مستقیم و منحصر آمریکایی­ها بر سیاست ایران و بر شاه ایران بوده، برعکس دوره­ی تسلیم شاه به راهنمایی و روش سیاست انگلیس­ها می­دانم. یعنی آن عامل بیشتر از عوامل دیگری در اوضاع ایران مؤثر بوده اگر ما به چند نکته در این­باره توجه کنیم قدری این مطلب روشن خواهد شد. اول اینکه ببینیم پارلمان­های ما یعنی مجلس شورا و مجلس سنا از چه جور اشخاصی ترکیب و تشکیل می­شد. دوم اینکه رؤسای دولت­ها چه کسانی بودند و چه سوابقی داشتند. سوم اینکه مسئولین احزاب صوری و مصنوعی دولتی که در آن زمان ساخته می­شدند، چه اشخاصی بودند.

بنده در اینجا به­طور خلاصه عرض می­کنم دولت­هایی که در آن زمان بعد از سقوط مصدق تشکیل شدند به ترتیب عبارت بودند از حکومت زاهدی، حسین علا، منوچهر اقبال، شریف امامی، علی امینی، علم، حسنعلی منصور، عباس هویدا، آموزگار، شریف امامی، ازهاری و بالاخره شاپور بختیار. آن­هایی که درباره­ی امور ایران و خانواده­های ایران و سوابق سیاسی خانواده­ها و رجال آگاهی و اطلاع دارند، تشخیص می­دهند و تشخیص داده­اند که از این افراد که اسم بردم به استثنای یکی دو نفر، بقیه از وابستگان شناخته شده­ی قدیم و جدید سیاست انگلیس بودند. یعنی روی معرفی آنها و تمایل آنها و اعمال وسایل آنها شاه انتخاب می­کرد و آمریکا هم با آنها موافقت و مدارا می­کرد. همچنین اگر توجه کنیم به مسئولیت، احزاب دولتی یا احزاب شاهی که در این مدت ده پانزده سال مصنوعاً به وجود آمدند و عبارت بودند از دکتر اقبال، امیر اسدالله علم، حسنعلی منصور، هویدا، محمد باهری و جمشید آموزگار مطلب روشن­تر می­شود. بنده نمی­خواهم پرده­دری راجع به اشخاص ضمن این بحثم بکنم ولی مردم ایران و آگاهان مردم ایران همه­ی این اشخاص را یا شخصاً یا به علت ارتباطات خانوادگی‌شان منسوب و مربوط به سیاست­های انگلیس می­دانند و این برحسب اتفاق نبود که این اشخاص به این سمت­ها و به این مسئولیت­ها انتخاب می­شدند. اتفاق یک مورد یک دفعه ممکن است صورت بگیرد. وقتی یک جریان در طول یک مدت طولانی و درباره­ی اشخاص متعدد عیناً صدق کرد می‌شود آن را به یک روال و به یک روش ثابت نسبت داد. این هم درباره­ی احزاب که شاید بعداً هم درباره آن قدری روشن­تر و مفصل­تر بحث کنیم.

اما درباره­ی مجلسین، دیروز بنده توضیح دادم که مجلس سنا به صورت یک مجلس بی‌کاره و معطل درآمده بود، زیرا آنچه را که ممکن بود مجلس سنا در برابر یک مجلس شورای ملی منتخب مردم و دارای افکار حاد و تند انجام بدهد و تعادلی به وجود بیاورد، غیر لازم شده بود و احتیاج به چنین مجلسی دیگر نبود، چون افراد منتخب مجلس شورای ملی هم از قبیل همان افراد محافظه­کار و مطیع و گوش به‌فرمان بودند و به این ترتیب هیچ انتظار این نمی­رفت که از ناحیه مجلس شورای ملی یک اقدام حاد، یک مقاومت و اعتراض در برابر اراده­ی شاه بشود و یا یک قانون تندی به تصویب برسد که مجلس سنا تعادل و تعدیلی در آن به کار ببرد. مجلس سنا یک مجلس ساکت و آرام و مطیع بود که فقط به صورت یک دستگاه بازنشستگی برای کهنه سیاست­کاران وابسته به همان سیاست که اسم بردم تشکیل شده بود یعنی تک­تک افراد آن که انتصاب می­شدند از آن­هایی بودند که در گذشته خدمت به آن دستگاه کرده بودند و شاه فوق‌العاده توجه داشت که هیچ­وقت فردی را که از لحاظ شخصی معتقد به یک اصول و پای­بند به سجیه­ای باشد در این مجلس وارد نکند و تمام از یک گروه و از یک دسته باشند. مجلس شورای ملی هم که از افراد مطیع و به اصطلاح فرصت­طلب و گوش به فرمان انتخاب می­شدند، از افراد کم و بیش شناخته­شده­ی محلی بودند. آن­هایی که ساواک قبلاً درباره آنها تحقیق کافی کرده و آنها را حاضر و آماده نموده برای اینکه کاملاً در جریان امور مجلس بر طبق روش و روالی عمل بکنند که به آنها تعلیم داده می­شود و دولت خواهان آن هست. روی این زمینه­ها بنده شخصاً عقیده­ام این است که این دوران بیشتر تحت هدایت و روش مخفی و زیرکانه انگلیس­ها بوده است تا روش جاهلانه­ی آمریکایی­ها. علاوه بر این شاه از انگلیس­ها وحشت داشت زیرا که پدر او را از کار برکنار کرده بودند، زیرا متوجه بود که انگلیس­ها در ایران و در خاورمیانه نفوذ و رسوخ تاریخی قدیم دارند. در ایران خانواده­های متعددی از پیش وابسته به آنها بوده­اند، رجالی وابسته به آنها هستند و آنها در تمام طبقات ایران از قبیل طبقه روحانیون، طبقه سرمایه­داران، حتی طبقه­ی عرفا و بازاریان و در زمانی که ایلات و عشایر بودند، در رؤسای ایلات و عشایر به­طور مستقیم ارتباط داشتند و کنسول‌خانه­­های آنها کنسول‌خانه­های اعمال نفوذ سیاسی برای حفظ و نگاه­داری این تحت­الحمایه­ها بوده است در خارج از ایران هم در کشورهای دیگر منطقه خلیج­نشین­های متعدد عربی هستند، تحت استعمار مستقیم انگلیس­ها بودند. عراق کشوری بود که سالیان ممتد تحت­الحمایه انگلیس بود و بعد از استقلال آن هم انگلستان در اداره­ی آن نقش مستقیم داشت و دربار عراق و نوری سعید یک دربار و دولتی کاملاً تحت نفوذ آنها بودند. کشورهای دیگر این منطقه مثل اردن، عربستان سعودی و غیره نیز به همین ترتیب. بنابراین با توجه به سوابق قدرت این کشور و اینکه در این زمان دولتی که سابقاً رقیب و در مقابل امپراتوری انگلیس بود یعنی دولت روسیه اینک به صورت دولت کمونیستی شوروی درآمده و در ایران روی سیاسی یک­بُعدی حرکت می­کند یعنی سیاست در دست داشتن حزب کمونیست توده و عمل کردن به وسیله آن که روش مبارزه و مقابله­ی با آن آسان است. و حال آنکه انگلیس­ها سیاست یک بعدی نداشته و ندارند. اشخاص مختلف و طبقات مختلف که با همدیگر هم ارتباط ندارند و در رشته­های مختلف بدون شناسایی با همدیگر مرتبط با آن سیاست بوده و هستند که در مواقع لازم به ترتیبی که مقتضی بدانند از وجود آنها برای برانگیختن حوادث یا برای تبلیغات استفاده می­کردند. شاه همان­طوری که انگلیس­ها پدرش را از سلطنت برداشته بودند و در غربت کشتند، بیمناک بود که بر سر خود او هم یک چنین بلایی بیاورند ولو اینکه شاید در باطن دل عقده­­­ی برداشتن پدرش را از آنها در دل داشت ولی وحشت از آنها بیش از این بود که این عقده­ها اثر مخالفی در او به وجود بیاورد. این نظری بود که بنده درباره­ی این دوران به طور کلی داشتم. البته در پیدایش این دوره خلق و خوی خود شاه هم فوق‌العاده مؤثر بود. محمدرضا شاه صفاتی داشت که خیلی­ها درباره­ی او نوشته­اند و کم و بیش دنیا شناخته است. ماها که مستقیماً با او در موارد متعدد مربوط و درگیر بودیم، یا تجربیات متعددی از او پیدا کردیم باز شاید بهتر بتوانیم درباره­ی او صحبت بکنیم.

س- حتماً لطف بفرمایید و این کار را بکنید.

ج- شاه یک صفتش خودبزرگ­بینی بود که در اصطلاح مگالومنی می­گویند. جوان بود و درسی هم خوانده بود و باهوش هم بود و در ذهن خودش تصوری و توهمی از ایران باستانی، از ایران دوران امپراتوری و شاهنشاهی ساسانی و هخامنشی داشت و برای خودش نقشی مانند آن پادشاهان بزرگ که در تاریخ و یا در اساطیر ایران هستند قائل بود. علاوه بر این، موقعیت جغرافیایی ایران هم به او این تصور و توهم را می­داد که می­تواند و می­باید در اینجا یک نقشی داشته باشد که در تاریخ مقام پادشاهان بزرگ را پیدا کند. به­طوری که خاطرتان هست روی همین خودبزرگ­بینی بود که البته با حسن استقبال سیاست­های خارجی و راهنمایی عمال اسرائیلی ایشان آن جشن دوهزار و پانصدساله­ی بنیاد شاهنشاهی ایران را ترتیب دادند با آن مخارج گزاف و آن چادرهای فاخر و آن رژه و آن تظاهرات و آن نمایش رفتن روی قبر کوروش و با کبر و غرور گرفتن «ای کوروش آسوده بخواب ما بیدار هستیم» او در واقع می­خواست خودش را کوروش یا داریوش دیگری در تاریخ ایران جلوه بدهد. این خودخواهی و خودبزرگ­بینی ذاتی او بود و اگر به خاطرتان باشد در ضمن سخنرانی­های متعددش در مواقعی که تأمین از جهت سیاست خارجی داشت، نیش­هایی هم حتی به زمامداران دولت­های خارجی، به آمریکایی و انگلیسی و غیره هم می­زد و یک نوع تحقیری هم گاهی درباره­ی آنها درضمن صحبت­هایش بود.

س- بله. این مسئله را هم کارتر در کتابش به آن اشاره کرده است، همین مسئله­ای را که می­فرمایید.

ج- بله. این احوال در او بروز می­کرد. او خودبزرگ­بین بود ولی علاوه­ی بر آن صفت برجسته دیگری داشت و آن اینکه ترسو بود. محمدرضا شاه ترسو بود و در نتیجه­ی ترسش سوءظن شدید داشت. آن­طوری که این دوران سی و پنج ساله سلطنتش نشان می­دهد او از قوام­السلطنه می­ترسید و به همین دلیل با او بر سر مخالفت افتاد و برای ساقط کردن او توطئه چید. از رزم­آرا می­ترسید و به همین دلیل با اینکه نخست‌وزیر منتخب خودش بود باز مراقب او بود و علیه او تحریکات می­کرد و حتی متهم هم شد که شاید در قتل او بی­اطلاع و بی­دخالت نبوده. از مصدق می­ترسید و نفرت فوق‌العاده داشت و چون علیه او در توطئه اول کودتا موفق نشد از مملکت گریخت. بعد از آن باز زاهدی هم که وسیله­ی برگشت او به سلطنت و عامل آن کودتا بود و آن وضعیت را برای او فراهم آورد از در مخالفت درآمد. بعد با دکتر امینی هم به همین ترتیب. بنابراین او با هر فردی خوب یا بد، خادم یا خائن که شخصیت و کفایتی داشت، از در مخالفت برمی­آید و در داخله­ی دولت و در پارلمان و در مطبوعات به وسائلی که داشت کوشش می­کرد که او را ساقط و بلکه متهم و بی­اعتبار بکند. در نتیجه­ی این صفت­ها محمدرضاشاه متأسفانه تحمل شخصیت­های بااراده و صاحب مسلک و درستکار نداشت. به­تدریج توجه یافته بود که آدم­های درستکار و اصولی به درد فرمانبری او نمی­خورند. یکی از دوستان خیلی صمیم من که در دوستی با من صمیمیت داشت، ولی در سیاست جزء دستگاه شاه بود و اسمش را هم همینجا می­برم مرحوم دکتر زنگنه برای من تعریف کرد که یک وقتی به شاه گفته و افرادی را اسم برده فلان و فلان که اینها در جامعه ایران به نادرستی و دزدی و عدم امانت در امور اداری شناخته شده­اند. شاه گفته بود: «همین­ها به درد من می­خورند. اینها در خدمت من بهتر می­مانند و به من احتیاج بیشتر دارند». این از صفات او بود که نسبت به آدم­های درستکار و اصولی تحقیر و نفرت داشت.

س- آقای دکتر زنگنه که فرمودید اسم کوچکشان چه بود؟

ج- عبدالحمید زنگنه. و در ضمن محمدرضا شاه تا حد زیادی از دورویی و تذبذب برخوردار بود یعنی با اشخاصی خوش­رویی نشان می­داد، ولی در واقع از روی حیله و تزویر بود و حقیقت نداشت. همین ترسش و همین سوءظنش باعث می­شد که چه در دستگاه اداری دولتی و چه در دستگاه ارتشی و چه در دستگاه امنیتی تقسیم و تجزیه به وجود بیاورد برای اینکه بتوانند کنترل بکند. یعنی دولت را تقسیم کرده بود و در میان دولت افرادی بودند که همیشه با همدیگر رقیب بودند و این رقابت را شاه در میان آنها تحریک می­کرد. همین­طور در ارتش، ارتش به صورت یک سازمان منضبط مرتب که مثلاً ستاد مرکزی و فرمانده کل ستاد مسئول ارتش باشد یا وزیر جنگ مسئول ارتش باشد یا یک سازمان منضبطی بر همه­ی ارکان ارتش تسلط داشته باشد نبود، ارتش را به واحدهای تقریباً مستقل و مجزا تقسیم کرده بود. نیروی هوایی جدا، نیروی زمینی جدا، نیروی دریایی جدا و در میان آنها هم بین خود افسران اختلافات و رقابت­هایی وجود داشت و شاه با همه آنها خوش و بش­های جداگانه­ای می­کرد که آنها در حال رقابت بمانند. این سیاست از جهاتی در یک زمان ممکن بود به نفع او باشد ولی از جهت این که یکپارچگی حکومت و یکپارچگی دستگاه دفاعی مملکت را تقسیم و تجزیه می­کرد فوق‌العاده زیان­بخش بود و اثر زیان­بخش آن هم عاید خود او و هم عاید مملکت شد.

در این زمان همه می­دانیم که ساواک در اداره‌ی مملکت در همه­ی شئون کشور، در سیاست خارجی، در ارتش، در امور فرهنگی و امور اقتصادی بر همه اینها دست انداخته و به صورت یک سازمان وحشتناک درآمده بود که همه­ی دستگاه­ها و همه­ی مسئولین امور از آن بیمناک و همیشه در حال خوف بودند. در هر وزارتخانه دستگاهی به نام اداره نظارت وجود داشت که اداره ساواک بود. در هر مدرسه یک مأمور ساوک بود. در دانشگاه به­طور علنی و در هر دانشکده مأمورین ساواک بودند، در ارتش هم همین­طور. با همه­ی قدرتی که ساواک در مرکز و در شهرستان­ها داشت و با جمعیت کثیری که شاید در حدود چهل هزار نفر مأمورین آن در همه جا پراکنده بودند باز هم شاه دستگاه­های امنیتی دیگری را در مقابل ساواک قرار داده بود. از آن جمله دستگاه بازرسی خود شاه، از آن جمله دستگاه تأمینات شهربانی و دستگاه رکن دو ستاد ارتش که اینها همه با همدیگر رقابت­هایی داشتند و به خود شاه گزارش­های مستقیم می­دادند که در اکثر مواقع همدیگر را خنثی می­کردند. در زمانی که سپهبد بختیار و پاکروان مسئول ساواک بودند تا حدی کوشش می­شد که افراد درست و بی­غرض حتی­الامکان در آن وارد بکنند که گزارشات نادرست ندهند. بنده به خاطر  دارم که یک وقت عده­ای از رفقای ما، از دوستان و فعالین جبهه ملی غیر از رهبران آن، به­طور وحشتناکی زندانی شدند، به­طوری که نه تنها دوستان آنها بلکه خانواده­های آنها هم از آنها خبر نداشتند و آنها قریب یک ماه زندانی بودند. بعد از یک ماه که آزاد شدند ما از آنها پرسیدیم و بعضی از افراد آنها به بنده مراجعه کرده و گزارش دادند معلو شد که یک افسری گزارش نادرستی داده بود که در منزل یکی از این اشخاص جلسه­ای تشکیل شده و در آن جلسه دکتر صدیقی و دکتر سنجابی بوده­اند و گفته­اند که با این کیفیت ما کاری نمی­توانیم از پیش ببریم. باید ریشه این سلطنت را قطع کنیم و شاه را نابود کنیم. سازمان ساواک در مقام تحقیق نسبت به این موضوع برآمد و بعد متوجه شد که این گزارش کاملاً جعلی است و آن چنان مجلس اصلاً تشکیل نشده بود و دکتر صدیقی و بنده هم در آنجا وارد نبوده­ایم. آن­وقت خود آنها از در عذرخواهی برآمدند و به ما پیغام فرستادند که وضعیت اینطور بوده و ما عذر می­خواهیم. منظور این است که در اوایل کار سعی می­شد افسرانی که نسبتاً خوشنام باشند انتخاب بکنند. ولی در زمان قدرت ساواک، یعنی در دوره نصیری و به­خصوص آن عامل فعال و معروفش پرویز ثابتی آنها رعایت هیچ اصولی نمی­کردند و هر آدم ماجراجو و مفسد و دورو و دروغگویی که ممکن بود پیدا بکنند در آن دستگاه وارد می­کردند و افراد را از دانشجو گرفته تا کارگر کارخانه و کارمند اداره و روحانی و بازاری و افرادی که کم و بیش در سیاست وارد بودند تحت نظر می­گرفتند. در این دوران بود که دست به کشتار و تصفیه زدند و عده­ی کثیری از افراد را به­طور آشکار در نتیجه­ی آن محاکمات کذایی یا به­طور مخفی بدون رسیدگی و بدون هیچ گونه محاکمه­ای به قتل رساندند. نظیر کشتن احمد آرامش در میان پارک شهر، آرامش اولین شخصی بود که در برابر رژیم شاه علنی ایستاد و اعلام جمهوریت کرد. در واقع، تا آنجایی که من به خاطر  دارم در این دوران نخستین کسی که رسماً و علناً اعلام جمهوریت کرد، آرامش بود. البته داستان خانم ثابتی هم را شنیده­اید که یک وقت در یک مغازه­ای مشغول خرید بوده و نگهبانی که همراهش بوده علیه شخصی که در آنجا فقط سؤالی کرده و اعتراضی هم نکرده بود هفت­تیر می­کشد و او را می­کشد و بعد هم با آن قاتل کاری نکردند و هیچ ترتیب اثری ندادند و قتل او به­طور کلی لوث شد.

س- و یا آن گروه جزنی که زندان بودند و آنها را بیرون آوردند و …

ج- بله و به عنوان اینکه فراری هستند به گلوله بستند و آنها را همه کشتند و از بین بردند. خلاصه شاه وقتی که به­تدریج پایگاه خودش را محکم کرد و سیاست­های خارجی هم متوجه شدند که شاه علاقه­مند به این است که بدون مزاحم بشود و از طرف دیگر در کشورهای خاورمیانه نهضت­هایی به وجود آمده بود از آن جمله نهضت ناصری به وجود آمد، انقلاباتی در عراق صورت گرفت، کودتاهایی در سوریه پشت سر هم به وقوع پیوست و همین­طور جنبشی در یمن شد و ناآرامی­هایی که در خلیج­فارس و نواحی آن بود و مخصوصاً پان‌عربیسم و ناسیونالیسم عربی که ناصر بر ضد کشورهای غربی دامن می­زد، به­خصوص که در این زمان سیاست شوروی تدریجاً نفوذ و رسوخی در میان این نهضت­های عربی، نهضت­های ناسیونالسیم و عربی پیدا کرده بود، نهضت ملی­گرایی و پان‌عربیسم عرب­ها با تمایلات چپی آنها مخلوط همدیگر شده و سازمان­های چریکی هم در آن کشورها به وجود آمده بود که پیشامد ایجاد دولت اسرائیل و آوارگی مردم فلسطین و پناهندگی آنها به کشورهای همسایه موجب آن گردید.

در چنین زمینه­ی انقلاب و نارضایی قیام و شورش و خرابکاری علیه کشورهای غربی به وسیله رهبران و زعمایی از قبیل ناصر و عبدالکریم قاسم و یاسر عرفات و دیگران دامن زده می­شد. در آن زمان به نظر می­رسید که به قول آقای کارتر و رئیس‌جمهور سابق آمریکا ایران جزیره ثبات و شاه ایران نگهبان آن باشد. دولت­های غربی تصور می­کردند که شاه ایران تنها قدرتی است که در مقابل این نهضت­های انقلابی می­تواند ایستادگی کند و بنابراین همه­ی آنها تمایل او را به اینکه پادشاه مستقل و آزاد و مستبد و فارغ از هر نوع مزاحمت سازمان­های دموکراسی و پارلمانی باشد، حسن استقبال کردند و زمینه را برای او فراهم آوردند و راه را برای او باز گذاشتند که بتواند یکه­تاز میدان سیاست در مملکت ایران و حتی در خاورمیانه باشد، به­خصوص با نفرت و وحشتی که از نهضت دوره مصدق در ایران داشتند و تجدید آن را به هیچ قیمتی نمی­پذیرفتند. اینها به­طور کلی موجباتی بود که باعث قدرت شخص شاه و دیکتاتوری او شد. در ابتدای صحبتم بیان کردم که یکی از آثار تعطیل جبهه ملی و از بین رفتن مبارزات علنی و قانونی و آشکار پیدایش مبارزات زیرزمینی و مبارزات مسلحانه بود که اینک مختصراً باید به توضیح آن بپردازم.

در اوانی که ما جبهه ملی داشتیم، در داخل ما جوان­های تندرو و متمایل به چپ بودند. اتفاقاً سازمان­های چریکی که در ایران به وجود آمد، تمام بعد از تعطیل جبهه ملی بود. یعنی کوششی که برای تشکیل جبهه ملی سوم شد به تشکیل یک جبهه­ی واقعی و مؤثری نیانجامید و صورت واقعیت پیدا نکرد، ولی باعث از بین رفتن فعالیت جبهه­ی ملی دوم و مبارزات علنی و قانونی شد و ناچار افرادی که نمی­توانستند مبارزه علنی کنند به­تدریج دست به مبارزات زیرزمینی و مبارزات مسلحانه زدند. در همان مواقع افرادی در داخل ما بودند که کم و بیش ما آنها را می­شناختیم. از آن جمله جوان­هایی که سازمان­های چریکی را بعداً تشکیل دادند، بعضی از آنها را که به خاطرم هست نام می­برم مانند: علی­اصغر بدیع­زادگان، مهندس محمد حنیف­نژاد، سعید محسن، علی میهن­دوست و حتی مسعود رجوی. اینها افرادی بودند که در سازمان دانشجویان جبهه ملی فعالیت می­کردند و همین­ها بودند که تشکیل گروه مجاهدین را دادند که از بین آنها مجاهدین خلق به دنبال آنها تشکیل شد و یک گروهی از همین مجاهدین خلق در همان زمان در همان سال­های اول از آنها جدا شدند و تمایلات چپی و مارکسیستی پیدا کردند.

س- گروه پیکار.

ج- بله، بعداً به نام گروه پیکار بودند. و هم در میان اینها بود که یک نفر از سازمان ساواک رخنه پیدا کرده بود و آنها را معرفی کرد و عده­ای از آنها را گرفتند و کشتند و بعداً مجداً توانستند یک سازمانی بدهند تا اینکه دو نفر از چهره­های شناخته شده آنها به نام بهرام آرام و تقی شهرام جمع زیادی را دور خودشان جمع کردند و مسلک مارکسیسم لنینیسم را علناً رواج دادند و حتی افرادی از مؤمنین خودشان را مثل مجید شریف واقفی ترور کردند که داستان­های آنها هست و اینها اطلاعاتی بود که ما بعداً پیدا کردیم.

به همین ترتیب بیژن حزنی هم که از بنیان­گذاران فدائیان مارکسیستی بود در گروه دانشجویان وابسته به جبهه ملی فعالیت می­کرد و در دانشکده حقوق بود و شخصا با من ارتباط داشت. به­طوری که در روز پیش توضیح می­دادم از همان زمان این گروه­ها فعالیت­هایی علیه سازمان جبهه­ی ملی داشتند و با وسایلی شروع به ارتباط با مرحوم دکتر مصدق کردند که منجر به آن مکاتبات و آن کیفیات شد که به تعطیل سازمان جبهه­ی ملی انجامید.

س- شما بیژن جزنی را خودتان شخصاً دیده بودید؟

ج- بیژن جزنی اصلاً یکی از شاگردان من بود

س- در دانشکده حقوق؟

ج- بله و من به بیژن جزنی هم حتی علناً گفتم پسر تو که دارای این مسلک و روش هستی، من از این جهت ایرادی بر تو ندارم و هرکس آزاد هست هر نوع مسلکی داشته باشد ولی آیا این درست و صحیح است که کسی مخالف جبهه­ی ملی باشد و مرام مسلکی علیه آن داشته باشد ولی بیاید در سازمان آن وارد بشود و در آنجا علیه جبهه فعالیت بکند. اگر شما به این جبهه عقیده ندارید می­توانید خارج از آن یک جریانی تشکیل بدهید. در این موقع که جبهه ملی فعالیت نداشت، علاوه بر جنبش چریکی که بیان کردم، یک جریان انحرافی دیگری به وجود آمد، یعنی نهضت آزادی که به­طور زیرزمینی فعالیت­هایی داشت بعد از آنکه مهندس بازرگان از زندان بیرون آمد و فارغ شد رفقای او در تهران با یکدیگر مرتبط شدند و ارتباطاتی هم به وسیله­ی افراد وابسته به خودشان در خارج برقرار کردند. اینجا یک نکته­ای هست که نظر شخص من نیست و اتهامی نیست که من وارد بکنم، این حرفی است که خود آقای مهندس بازرگان زده و اقرار کرده و آن ارتباط مستمر آنها در آن زمان با عوامل آمریکایی است. یعنی نمایندگان آنها در آمریکا از قبیل دکتر یزدی و قطب­زاده و دیگران با بسیاری ازعوامل آمریکایی و جمعیت­های به اصطلاح طرفدار حقوق بشر آنها و بعضی از محافل دانشگاهی و بعضی از سناتورها و غیره ارتباط پیدا می‌کردند و خود آنها هم در تهران با سفارت آمریکا و مأمورین آمریکایی مرتبط می­شدند و این جریانی است که یک وقت در مقاله­ای خود بازرگان آن را با تفاخر نوشت و در روزنامه­های تهران چاپ شد که ما برای مأمورین آمریکایی که آن­وقت به ایران می­آمدند، دسته گل می‌فرستادیم. که بنده در روزنامه­ی آن­وقت و در یکی از سخنرانی­هایم به ایشان جواب دادم که ما هزار فکر می­کردیم ولی هرگز این فکر را نمی­توانستیم به خود راه بدهیم که آمریکایی که ما او را از عوامل مؤثر کودتای ۱۳۳۲ و برانداختن حکومت دکتر مصدق می­دانیم، یک جمعیتی که ادعای مصدقی بودن دارد و در راه آزادی و استقلال ملت ایران کار می­کند به­طور محرمانه و مخفیانه با عوامل آن سیاست ارتباط پیدا کند. بنده شخصاً معتقد بوده و هستم که این نوع ارتباطات، برای افراد غیررسمی، برای اشخاصی که مسئول امور حکومت نیستند، ناروا و زیان­بخش است زیرا که دولت­های قدرتمند جهان­مدارا دارای سیاست­ها و روش­هایی هستند که آن سیاست و آن روش­ها و آن عواملی را که غیر از آن افراد دارند، ظاهر و برملا نمی­کنند، دست خودشان را باز نمی­کنند و برعکس می­خواهند از اشخاصی که با آنها مرتبط می­شوند، استفاده کنند و اطلاعات بگیرند یا اینکه آنها را به کارهایی وادارند. برفرض اینکه هیچ­گونه سوء نیتی در این ارتباطات نباشد، و من دراین­باره نمی­خواهم مهندس بازرگان را متهم به سوءنیت و خیانت کنم، ولی می­گویم بر فرض اینکه هیچ­گونه سوءنیتی نباشد، نفس ارتباط و نفس همدم شدن با سیاست­های خارجی به خودی خود یک نوع تعهد همکاری برای زمان بعد به وجود می­آورد که فوق‌العاده زیان­بخش و بی­مورد است. به همین دلیل، بنا بر روش مرحوم دکتر مصدق، بنابر روشی که برای ما در واقع میراث دکتر مصدق است، بنده تا آنجایی که اطلاع دارم هیچ­یک از عناصر اصیل جبهه­ی ملی هیچ­گاه با دستگاه­ها و عوامل سیاست خارجی در این مدت ۱۵ ساله ارتباط نداشتیم، به­طوری که در یکی از همین مصاحبه­ها بیان کردم در دوران جبهه­ی ملی دوم که ما فعالیت علنی داشتیم، بعضی از افراد سفارت آمریکا به دیدن ما، نه من تنها، به دیدن بعضی از افراد دیگری آمدند و ما به­طور آشکار نظریات و عقاید خودمان را به آنها می­گفتیم. ولی در این مدت پانزده، شانزده ساله­ی بعدی، ارتباط ما با آنها به کلی قطع شده بود جز در آخرین روزهای انقلاب در زمانی که حکومت دکتر بختیار بر سر کار بود، یک نفر از مأمورین سفارت آمریکا به دیدن من آمد برای اینکه از ما بخواهند و خواهش کنند که با حکومت بختیار موافقت کنیم. من گفتم چنین موافقتی برای ما غیرممکن است. حالا بنده نمی­دانم اسناد ارتباطات اشخاص با سفارت آمریکا که می­گویند درآمده است راجع به من چیزی در آنها هست یا نیست؟ بنده خیال می­کنم اگر یک نیت صادقانه در این کار بوده باشد، در آنجا کاملاً روشن خواهد بود که هر کسی چه نقشی داشته، کی پاک بوده و کی نبوده است.

س- مثلاً یکی از مسائلش همین مسئله­ای است که گویا یکی از مأمورین آمریکایی که من الان اسمش یادم نیست، آمده بود حضور شما و راجع به روابط جبهه­ی ملی و دولت سؤال کرده بود و شما فرموده بودید که ما مخالف سلطنت مشروطه نیستیم و اگر سازمان امنیت مایل هست می­تواند یک مأمور بفرستد که در جلسات ما شرکت بکند و حرف­های ما را درست و واقع­بینانه گزارش بدهد به جای اینکه یک مشت دروغ و دغل از قول ما بسازد و گزارش بدهد.

ج- کاملاً درست است. این را من در زمان جبهه ملی دوم گفته­ام. در همان سال­های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۲.

س- آن کتاب را تا آنجایی که من مطالعه کردم دو موضوع در آنجا کاملاً روشن است. یکی اینکه هرکدام از اینها با شما تماس گرفتند و پیش شما آمدند و سؤال کردند شما به این مسئله تکیه کردید که جبهه­ی ملی به قانون اساسی و سلطنت مشروطه اعتقاد دارد و شاه می­بایستی سلطنت کند نه حکومت. دیگر اینکه جبهه­ی ملی یک جمعیت علنی و مبارزه­ی آن قانونی است.

ج- بله . همین است ولی ایا آن کسانی که این اسناد سفارت را منتشرکرده­اند درباره­ی ارتباطات نهضت آزادی و عوامل آن که در خارج بودند چیزی منتشر کرد­اند یا خیر؟ بعداً من، شاید بعدازظهر امروز یا فردا، توضیح می­دهم زیرا دلایل دیگری در این­باره دارم که آنها در این مدت کاملاً و به­طور مرتب با خارجی­ها ارتباط داشته­اند.

اکنون موقع آن فرا رسیده است که درباره­ی آغاز مبارزه­ی روحانیت و توسعه­ی آن صحبت کنیم. یکی دیگر از آثار در واقع تعطیل جبهه­ی ملی همین بود که زمینه­ی مبارزه­ی سیاسی علنی خالی شد و مبارزات از طریق دیگر یا به صورت مبارزات زیرزمینی مسلحانه یا مبارزه­ی مستقل روحانیون به راه افتاد. در سال ۱۳۴۲، بعد از جریان کنگره­ی ملی در ماه خرداد که ما هنوز در زندان بودیم حادثه­ی معروف شورش تهران صورت گرفت که روحانیت منشاء آن بود و آیت‌الله خمینی به آن آلودگی پیدا کرد و گرفتار شد. عده­ی کثیری از روحانیون هم زندانی شدند. در آن زمان آنها با اصلاحاتی که شاه عنوان می­کرد مثل اصلاحات ارضی و حق رأی زنان مخالفت می­کردند. در سال بعد هم قانونی از مجلس گذشت که به مستشاران آمریکایی که در خدمت ارتش ایران بودند مصونیت می­داد که در صورتی که آنها در ایران مرتکب جرم و جنایتی بشوند، دادگاه­های ایران نتوانند به جرایم آنها رسیدگی کنند. طبیعی است این قانون به صورتی کاپیتولاسیون را احیاء می­کرد. در آن زمان جبهه ملی وجود نداشت و آن جبهه ملی سوم که می­بایستی تشکیل شده باشد معلوم نبود در این موضوع چه روشی و اقدامی در پیش گرفت. بنده عملی در این­باره نشنیدم که از ناحیه آنها صورت گرفته باشد.

س- جبهه ملی سوم فقط در مرحله اسم بود و هیچ­وقت تشکیل نشد.

ج- هیچ­وقت. با اینکه این یک قانون صریح ضدحاکمیت قضائی مملکت ایران بود از ناحیه جمعیت­های سیاسی آن­وقت که قاعدتاً می­بایستی خود را نشان بدهند و اعتراض بکنند اقدامی به عمل نیامد ولی آقای خمینی به حق در آن­موقع به شدت به این موضوع اعتراض کرد و آن را برگشت ایران به نظام کاپیتولاسیون معرفی نمود و همان باعث شد که وی مجدداً دستگیر و زندانی بشود.