روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: هفدهم اکتبر ۱۹۸۳

مکان مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۱۱

بقایی کم­کم شروع به انتقاد و مقاله­نویسی­های نیش­دار کرد. اول می­گفت و می­نوشت که هیچ­وقت تا زمانی که مصدق هست علیه او اقدامی نخواهد کرد ولی در مجلس هیاهو و جنجال می­کرد، نیش­ها می­زد و بعد کم­کم مخالفت او علنی شد. یک­روز گفت: «این شبیه­خوانی و تعزیه­خوانی باید خاتمه پیدا کند که مثل تعزیه­ها یک فرد بیاید صورت امام حسین یا یکی از شهدا را داشته باشد. بعد پشت پرده برود و لباسش را عوض کند و برگردد و به صورت شمر بیاید». من آنجا فوراً به او از پایین خطاب کردم که شما خودتان معلوم کنید که آیا با حکومت مصدق موافقید یا مخالفید؟ کمی به من و من افتاد. گفتم من می­گویم شما چه هستید. تو نه موافقی و نه مخالف، تو منافقی. وقتی این کلمه منافق را گفتم مجلس به حال انفجار درآمد. از تماشاچیان دو دسته، یک دسته شعار مخالف دادند و یک دسته شروع به کف زدن کردند تا رئیس مجلس آنها را ساکت کرد. بقایی انتظار این جمله را نداشت و این جمله­ای بود که در تاریخ نهضت ملی ایران ثبت شد و باقی ماند.

س- این اسم اتفاقاً به بقایی چسبید. برای اینکه من یادم هست در تظاهرات بعدی فریاد مرگ بر منافقین بود.

ج- بله ظاهراً این کلمه منافق به بقایی چسبید. در این موقع، یعنی اوایل مجلس بود که می­دیدم حسین مکی هم از مصدق گله­مند است و حتی به کاشانی هم ناسزا می­گوید و بعد برای انتخاب رئیس جدید مجلس گفت‌وگو بود چون امام جمعه تهران پس از آن تحریکات رفته بود و دیگر برنگشت. می­گفتند آقای کاشانی خودشان داوطلب ریاست مجلس هستند. در فراکسیون صحبت شد که با آقای کاشانی صحبت و مشورت بکنیم و اگر ممکن باشد ایشان را منصرف کنیم، ولی اگر اصرار داشته باشد، چون همه­ی ما در آن زمان هنوز عقیده و ارادت زیاد به ایشان داشتیم، باید رضایت او را جلب بکنیم. سه نفر نماینده از فراکسیون ما انتخاب شدند که از آن جمله یکی بنده بودم. به دیدن آقای کاشانی که در یکی از دهات شمیران بودند، رفتیم. در آنجا بنده به ایشان بعد از آنکه مجلس را خلوت کردیم گفتم آقای کاشانی اگر شما میل دارید و می­خواهید رئیس مجلس بشوید به ما بگویید. گفت: «عقیده شما چیست؟» گفتم اگر عقیده بنده را می­پرسید شما از رئیس مجلس بالاتر هستید، شما آیت‌الله انقلاب ایران هستید، شما آیت‌الله اسلام هستید. از مراکش تا اندونزی امروزه شما را می­شناسند، شما اگر نصیحت بنده را می­شنوید از عرش آیت­اللهی به فرش ریاست مجلس نیایید. این حرفی بود که بنده به او زدم. به شوخی معمولی خود به من گفت: «بی­سواد، من اگر ریاست مجلس را قبول می­کنم، نمی­آیم که کار ریاست را بکنم، برای این است که اختلافات شما را کم بکنم». ما چون دیدیم ایشان تمایل به ریاست مجلس دارند، در دوره اول به ایشان رأی دادیم و انتخاب شدند. کاشانی به عنوان رئیس مجلس به مجلس نمی­آمد، ولی در خارج از مجلس افراد را تحریک می­کرد. یکی­یکی وکلا می­رفتند پیش او و با آنها صحبت می­کرد و دستور می­داد. مدتی در بیمارستان تحت معالجه بود. به وسیله یکی از رفقا پیغام داده بود که فلان­کس چرا احوالی از من نمی­پرسد؟ وقتی من به دیدن او رفتم، دیدم جمال امامی و فرامرزی از پهلوی ایشان بیرون می­آیند. فوراً حساب کار خود را کردم. کنار تخت ایشان که نشستم دیدم ایشان مرا علیه مصدق تحریک می­کند. گفت: «از این مرد دیگری کاری ساخته نیست، کارها را شما کردید، حالا او انکار می­کند، تکلیف او را می­بایستی معلوم کنید». گفتم آقای کاشانی این را فرمایش نکنید، نفاق در داخل نیاندازید، مردم ایران چشمشان به شما دو نفر دوخته شده، شما رهبر روحانی این نهضت هستید. مصدق رهبر سیاسی این نهضت است. مصدق کار خلافی نکرده است. دیدم دل پُری از مصدق دارد و بدگویی از او می­کند. از آن وقت دیگر ارتباط من با آقای کاشانی قطع شد و او هم از من مأیوس شد.

س- دل پُر را آقای کاشانی هیچ­وقت توضیح دادند که چه بود؟ چرا ایشان دلگیری از مصدق داشتند؟ و همین­طور دلم می­خواهد که این موضوع را در مورد دکتر بقایی و حسین مکی هم بفرمایید.

ج- به نظر من دو دلیل داشت. یک دلیل آن این بود که خودش و پسرهایش در امور اداری مداخله زیاد می­کردند. توصیه نوشتن و دل مراجعین به دست آوردن، توصیه ناحق نوشتن، حتی سوءاستفاده کردن در توی کارهای آخوندی زیاد است. هیچ روزی نبود که به هر وزارتخانه چندین نامه ننویسند که غالب آنها غیرعملی و غیرقانونی بودند. وقتی که بنده وزیر فرهنگ بودم و آقای دکتر امیرعلایی وزیر دادگستری جریان پیش آمد که لازم است به آن اشاره­ای بکنم. این جریان قبل از مجلس و در موقع وزارت فرهنگ من بود. ایشان در شمیران بودند، تلفن کردند و از ما دو نفر وزیر خواستند که به دیدن او برویم. به من گفت: «شما چرا فرهنگ را اسلامی نمی­کنید؟» گفتم آقا فرهنگ ما مگر اسلامی نیست؟ معلمین ما مسلمان، دانشجویان ما مسلمان هستند، شرعیات و فقه و اصول اسلامی هم در همه­ی مدارس تدریس می­شود، اما درس­های دیگر مثل جغرافیا و ریاضیات و هندسه و فیزیک و شیمی و اینها که اسلام و غیراسلام ندارد.

س- قرآن هم تدریس می­شد

ج- قرآن هم تدریس می­شد. گفت: «چرا این مدارس خارجی را نمی­بندید؟» گفتم کدام؟ گفت: «این مدرسه ژاندارک، رازی و امثال اینها را». گفتم آقای کاشانی چرا باید ببندیم؟ گفت: «اینها مسلمین را اغوا می­کنند» گفتم آقای کاشانی، بنده عرضی خدمتتان دارم. صد سال است که مبلّغین مسیحی آنها در داخل کشور ما به وسیله بیمارستان و مدرسه­هایشان اقدام می­کنند. شما دو مسلمان ایرانی را که مسیحی شده باشد، به من نشان بدهید. ممکن است یک عده­ای بی­دین شده باشند یا اعتقادات آنها سست شده باشد، اما چه کسی در جامعه­ی اسلامی می­آید مسیحی بشود. همان­طور که مسیحی برنمی­گرد جهود بشود، مسلمان هم که مرحله یهودی­گری و مسیحیت برای او طی شده است، برنمی­گردد مسیحی بشود. شما اگر اعتقادات مذهبی مردم را سست می­دانید، به وسایل تبلیغاتی خودتان و با مساجد و به وسیله واعظین خودتان مردم را به راه دین و ایمان هدایت بکنید. این مدارس فرنگی کاری علیه دین و ایمان ما نمی­توانند بکنند، ولی ما از طریق آنها می­توانیم به فرهنگ غرب و مخصوصاً به زبان­های آنها آشنا شویم. ایشان از بنده ناراحت شدند. از وزیر دادگستری هم خواست فدائیانی را که گرفتار شده بودند آزاد کنند و به او گفت: «به جدم این فدائیان مرا می­کشند».

س- به آقای لطفی؟

ج- نخیر به آقای امیرعلایی. ایشان دائماً مشغول مکاتبه با وزارتخانه­ها بودند. به وزارت دارایی، به وزارت بازرگانی، به شهرداری تهران و غیره. وزرا هم نمی­توانستند به توقعات غیرقانونی ایشان ترتیب اثر بدهند. با اینکه مصدق بسیار مایل بود که خاطر ایشان را حفظ کند، ولی متأسفانه کار به حدی می­رسید که قابل تحمل نبود. حالا غیر از خود کاشانی، پسرش سیدمحمد کاشانی و پسر کوچک­ترش ابوالمعالی کاشانی و غیره همه مشغول این نوع کارها بودند. ابوالمعالی شاید بیشتر از هفده، هیجده سال آن­وقت نداشت و ته ریشی گذاشته بود، ریشی کرکی که با هفده، هیجده سالگی می­خواست وکیل مجلس بشود. یکی از دلایل آزردگی ایشان این بود.

ولی علت اصلی دیگر را بنده مرتبط با سیاست خارجی می­دانم. علی­التحقیق سازمانی که علیه مصدق به کار افتاد و شروع به کار کرد، شبکه وسیع مرتبطی داشت و کاشانی هم مرتبط آن شبکه بود. بقایی، مکی، فرامرزی، حائری­زاده، سرلشکر زاهدی، آیت‌الله کاشانی همه اینها هر کدام از طریقه خودشان مرتبط بودند و با هم کار می­کردند. نمی­شود گفت بعضی از اینها به عوامل خارجی مرتبط بودند و بعضی دیگر نبودند. اینها همه با هم و جزء یک توطئه بودند که بعدها به کودتا انجامید.

س- ولی مسئله این نبود که آیت‌الله کاشانی آن­موقع فکری شبیه به فکر آیت‌الله خمینی داشته که می­خواست آن را تحمیل بکند و یک حکومت اسلامی مستقر کند؟

ج- نخیر. کاشانی آن­وقت می­دانست که چنین کاری برای او غیرممکن است.

س- قرار بود که راجع به مخالفت آقای دکتر بقایی و حسین مکی هم توضیح بفرمایید.

ج- دکتر بقایی به نفاق­افکنی­اش ادامه می­داد. مکی در سفرهایی که مصدق به آمریکا و لاهه کرد، همراه او نبود. برای اینکه مکی زبان خارجی نمی­دانست و در کارهای حقوقی جهانی هم وارد نبود. به­علاوه، او کارهای مهم سیاسی دیگری در تهران داشت. مصدق در ابتدا به مکی علاقه زیاد داشت. حرف مکی در پیش او خیلی بیش از حرف­های ما تأثیر می­کرد. بنده مکرر شاهد بودم در مواردی هر چه مکی می­گفت، همان عملی می­شد. ولی مکی با مذاکراتی که نمی­دانم به چه کیفیت با او شده بود …

س- بانک جهانی او را دعوت کرده بود.

ج- از مصدق برگشت. یک­وقت به کاشانی بد می­گفت که او در انتخابات مداخله می­کند و این در زمانی بود که بین کاشانی و مصدق اختلافی نبود. بعد یواش یواش دیدیم که او آن عشق و شوق و هیجان را که درباره­ی مصدق و درباره­ی این نهضت داشت، از دست داده است. از آمریکا او را دعوت کردند که به آن کشور برود. او به آمریکا رفت و اصغر پارسا را هم که از نمایندگان مجلس و جزو فراکسیون ما و جزو رفقای جبهه­ی ملی بود، با خویش برد. برای اینکه از لحاظ زبان به او کمک بکند. در مدتی که او در غیبت بود، سر و صدای اختلافات بالا گرفت. میراشرافی، قنات­آبادی، بقایی، حائری­زاده، مشار و اینها شروع به کارشکنی­هایی کردند. وقتی که مکی برگشت، به­طور خصوصی با او صحبت کردم و گفتم که وضعیت اینطور است. به من گفت: «خلاصه­اش من نه با شما هستم و نه با آن­ها». گفتم این که نمی­شود برای چه؟ به من گفت: «والله به بچه­های ما هم رحم نمی­کنند و همه­ی ما را از بین می­برند و وضع خیلی خطرناک است». من تعجّب کردم. به هر حال، او مدتی دوپهلو عمل می­کردو جزو مخالفین بود. ولی مخالفتش را زیاد بروز نمی­داد. کارگردانی مخالفت با بقایی و میراشرافی و حائری­زاده و سیدقنات­آبادی و امثال اینها بود.

س- آقای مکی روشن کردند که منظورشان چه قدرتی بوده وقتی که گفتند به بچه­های ما هم رحم نخواهند کرد؟

ج- به نظر من قدرت خارجی و شاه با هم. مصدق در این مدت به کارش می­پرداخت و از اختیاراتی که گرفته بود، استفاده می­کرد و واقعش هم این است که اصلاحات مؤثری کرد. عمده قوانین ایران را تغییر داد و تصحیح کرد و املاک شاهی را به دولت برگرداند که البته موجب غضب و نارضایی شاه شد. مجموعه­ی مقررات اصلاحی که مصدق وضع کرده است خودش یک کتابچه بزرگ است. از جمله برای اولین بار در ایران قواعدی به نفع توده­ی کشاورزان و اصلاح سازمان­های روستایی مقرر داشت. در اداره مصدق درستی و پاکدامنی بود. در زمان او با همه­ی مضیقه مالی که داشتیم، به­طوری که می­دانید توازنی در واردات و صادرات ایران حاصل شد. حتی برای اولین بار صادرات ایران بر واردات فزونی گرفت. در عین اینکه ما واقعاً برای پول و برای ارزهای خارجی فوق‌العاده در مضیقه بودیم.

س- آن­موقع آقای محمود نریمان وزیر دارایی بودند.

ج- بله. مدتی محمود نریمان بود. ارز عمده­ای که در اختیار ما قرار می­گرفت همان بود که اصل چهار آمریکا می­داد و آن هم با قطره­چکان که در این اواخر به بیست میلیون دلار رسیده بود.

بعد از اینکه ما از دیوان لاهه برگشتیم، پیشنهاد تازه­ای از طرف ترومن و چرچیل در تابستان ۱۳۳۱ به مصدق رسید که بر حسب ظاهر نوشته بودند که ملی شدن مورد قبول آنها است و دولت آمریکا حاضر است ده میلیون دلار فوراً در اختیار ایران بگذارد و دولت ایران قبول کند که از یک طرف مسئله غرامت به دیوان دادگستری بین­المللی احاله شود و از طرف دیگر به شرکت نفت انگلیس اختیار بدهد که اداره امور فروش نفت را به عهده داشته باشد. دکتر مصدق این پیشنهادها را برای مطالعه­ی من که آن­وقت به سبب کسالت در یک ده ییلاقی استراحت می­کردم فرستاد و از من دعوت کرد که به دیدن او بروم. من به دیدن او رفتم و در آن خصوص مذاکره کردیم. ایشان گفتند: «ببینید این آقایان بعد از مدتی چه چیزی برای ما فرستادند. بنابراین ما مملکت را باید به ده میلیون دلار بفروشیم و اختیار خود را به دست شرکت نفت انگلیسی بدهیم». دکتر مصدق جواب رد به آن پیشنهاد دادند و از همان زمان بود که با دولت انگلیس قطع رابطه سیاسی کردند. در مورد این قطعه رابطه باید بگویم که بنده با آن مخالف بودم. ما در سال پیش کنسولگری­های انگلیسی­ها را بسته بودیم و دلایل بزرگ برای آن داشتیم. اسناد خیلی مهم به دست آوردیم از وزارتخانه و جاهای دیگر که آنها را تکثیر کردیم و اغلب دوستان ما یک نسخه از آن را داشتند از جمله خود بنده هم داشتم که از مداخلات کنسول­های آنها در دوره­های مختلف، در امور اداری و شخصی و مداخلات سفارت انگلیس در انتصابات وزرا  و مأمورین ادارات حکایت می­کردن. کنسول‌خانه­های انگلیس در شهرستان­ها هر کدام یک قدرت سیاسی بودند که در امور محلی مداخله می­کردند و با اشخاص بند و بست داشتند و متنفذین محلی را تحت حمایت خود قرار داده بودند، قدرت­های سیاسی که فعالیتشان از حدود وظایف کنسولی مطابق اصول بین­المللی خارج بود. بنابراین بستن آن کنسول‌خانه­ها یک امر لازم و غیرقابل ایراد بود. ولی تعطیل روابط سیاسی با انگلستان در این موقع کار مصلحت­آمیزی نبود. عملی بود بیشتر ناشی از عصبانیت و بیشتر هم موجب جری شدن انگلیسی­ها شد. در ادامه دادن به فعالیت‌های مخفی و محرمانه برانداختن مصدق به وسیله­ی ایادی‌اش در دربار و در مجلس و در داخل مملکت.

س- شما از آن جلسه­ای که تصمیم به قطع رابطه گرفته شد چه خاطره­ای دارید آقای دکتر سنجابی؟

ج- بنده در آن جلسه نبودم. ولی بعداً خدمت آقای دکتر مصدق گفتم که به نظر من این عمل کار مؤثر و مفیدی نبوده. یعنی جلوی عملیات تحریک­آمیز و خصومت انگلیس­ها را نمی­گیرد، بلکه وسیله به دست آنها می­دهد که بیشتر خصومتشان را در زیر پرده انجام بدهند. بدین­ترتیب، وضع ما به اینجا رسیده بود که روابطمان با آمریکا دیگر صمیمانه و امیدبخش نبود و از طرف دیگر با انگلیس­ها هم قطع رابطه کرده بودیم، شاه هم که سیاست­های خارجی را علیه ما می­دید، موضع جدی علیه مصدق گرفته بود و تحریکات آنها مرتباً ادامه داشت. مصدق تصمیم گرفت به وسیله­ی اعلامیه­ای کارشکنی­هایی که نسبت به حکومت او می­شود، آشکارا به ملت ایران اعلام بدارد و کناره­گیری کند. شاه که از این موضوع خبردار شد، از واکنش و تظاهرات مردم وحشت پیدا کرد و بلافاصله از دربار تلفن به فراکسیون ما در مجلس کردند و از ما خواستند که نمایندگانی به دربار بفرستیم که با آنها در این موضوع صحبت کنیم. از طرف فراکسیون ما، دکتر معظمی، دکتر شایگان، اصغر پارسا و بنده انتخاب شدیم، آیا افراد دیگری هم بودند یا خیر حالا یادم نیست و به دربار رفتیم.

وقتی به دربار رفتیم، دیدیم مخاطبین ما آقایان حسین علا وزیر دربار و حشمت­الدوله والاتبار هستند. آنها به ما گفتند: «اعلی‌حضرت می­فرمایند من آنچه را که همراهی بوده با آقای دکتر مصدق کرده­ام و هیچ مخالفتی هم در کار او نداشته­ام. بنابراین علت اینکه می­خواهند کناره­گیری و اعلام به مردم بکنند چیست؟» ما هم گفتیم که آقای دکتر مصدق می­گوید اعلی‌حضرت با مخالفین ایشان ارتباط دارند و مخالفین را تقویت می­کنند و بنابراین چون با این ترتیب کاری از پیش نمی­رود، ناگزیر به کناره­گیری هستند.

س- معذرت می­خواهم این ملاقات قبل از نهم اسفند بود؟

ج- بلی. قبل از نهم اسفند بود. آن روز مذاکرات ما ادامه یافت و نگذاشتند ما برویم و نهاری هم برای ما آوردند. مخصوصاً والاتبار به من خطاب کرد و گفت: «آقای دکتر سنجابی، اعلی‌حضرت میل دارند نظر شما را بدانند». بنده هم همان مطالب را تکرار و اضافه کردم که همه­ی ما علاقه­مند به شاه هستیم و می­خواهیم شاه را حفظ بکنیم و شاه محترم باشد، ولی از طرفی هم این نهضت ملی ایران که آقای دکتر مصدق رهبرش هست، نباید شکست بخورد و شاه باید به این نهضت کمک بکند و این به نفع اعلی‌حضرت و محبوبیت ایشان است. آن­هایی که در خدمت ایشان طور دیگری صحبت می­کنند، اگر خیانت نکنند لااقل مشاورین بدی هستند. بعد آقایان علا و والاتبار گفتند نخیر شما را نمی­گذاریم بروید تا این کار امروز تمام بشود. بعد از ناهار، خود شاه هم پایین پیش ما آمدند و نشستند و خودشان شروع به صحبت کردن، کردند و همان حرف­ها را تکرار کردند که من کمک به ایشان کردم، همه جا همراهی کردم، دکتر مصدق خواهرم را مزاحم تشخیص داد، او را از مملکت خارج کردم، گفتند با مخالفین ایشان رابطه دارم و آنها به دیدن من می­آیند، من قطع رابطه با آنها کردم، دیگر چه مانده است؟ چه جور کمکی باید بکنم؟ بعد والاتبار به ایشان گفتند: «اعلی‌حضرت شما تشریف ببرید. این آقایان همه علاقه­مند به حفظ سلطنت هستند ما با آنها صحبت می­کنیم و بالاخره نظر را حضورتان عرض می­کنیم». شاه مجدداً به دفتر خودشان رفتند. ضمن صحبت­ها در حدود ساعت سه یا چهار بعدازظهر بود دیدیم که آقای دکتر مصباح­زاده وارد همان اتاق شد و دکتر معظمی را صدا زد و آهسته با او صحبت­هایی کرد. دکتر معظمی پیش من آمد و آهسته گفت: «دکتر مصباح­زاده می­گوید که چه اشکال دارد که شاه برای دو سه ماهی به عنوان معالجه به خارج از ایران برود که خیال مصدق راحت بشود».

س- دکتر عبدالله معظمی.

ج- بلی. دکتر عبدالله معظمی از قول دکتر مصباح­زاده گفت. بعد یواش یواش خود آقایان والاتبار و حسین علا هم این پیشنهاد را مطرح کردند. ما به آنها جواب دادیم که باید این مطلب را به آقای دکتر مصدق بگوییم. از همان جا نزد آقای دکتر مصدق رفتیم و گزارش دادیم که اینها برای اینکه تأمین خاطری برای شما حاصل شود، می­گویند که خوب است اعلی‌حضرت مدتی به مسافرت بروند. گفت: «من حرف شما را قبول ندارم، خود آقای علا و والاتبار باید از طرف شاه بیایند و این حرف را به من بگویند». ما تلفن به آن آقایان کردیم و نظر دکتر مصدق را گفتیم. هر دوی آنها بلافاصله نزد آقای دکتر مصدق آمدند و با ایشان خلوت کردند و بعد از خلوت بیرون آمدند و گفتند: «ترتیب کارها داده شد، خیال شما راحت باشد».

اینکه موضوع خروج شاه از مملکت برای روز نهم اسفند از جانب ما مطرح شده و یا فشاری و اصراری از ناحیه دکتر مصدق بوده باشد، مطلقاً دروغ است. این پیشنهاد از ناحیه خود آنها بود و آنها فکر کرده بودند که زمینه­ی عمل را به این ترتیب فراهم بکنند و مصدق را راضی و ساکت بکنند و بعد بازی دربیاورند. ما هم آن روز از منزل دکتر مصدق به مجلس برگشتیم و جریان را به رفقای فراکسیون‌مان گزارش دادیم تا روز نهم اسفند رسید. در صبح روز نهم اسفند یک دفعه دیدیم که در تالار مجلس هیاهویی برپا شد. بقایی شروع به صحبت کرد. فرامرزی شروع به صحبت کرد. جلسه خصوصی تشکیل شد و در آنجا فرامرزی به رفقای خود گفت: «آقایان، اینجا نشستن فایده­ای ندارد همه به دربار برویم».

آن­ها از مجلس به دربار رفتند و آن قضیه­ی نهم اسفند رخ داد که از جریان آن خبر دارید. به­طوری که می­دانید، پیش از این تاریخ انتخابات جدید آمریکا صورت گرفته و آیزنهاور رئیس‌جمهور  آمریکا شده بود. در واقع، همان­طور که در سفر پیش ما به آمریکا با انتخابات جدید انگلستان و نخست‌وزیر شدن چرچیل موضع جهانی عوض شده بود، این دفعه نیز با شکست دموکرات­ها و بر سر کار آمدن جمهوری­خواهان و آیزنهاور با داشتن وزیر خارجه­ای مثل فاستر دالاس و رئیس سازمان امنیتی مثل آلن دالاس به کلی وضع دگرگون شده بود. مصدق در همان موقعی که هنوز آیزنهاور متصدی ریاست جمهوری نشده ولی انتخاب شده بود، نامه دوستانه و مهیّجی به ایشان نوشتند ولی او به این نامه جواب نداد.

س- معذرت می­خواهم. قبل از اینکه برسیم به اینجا من می­خواستم از شما بپرسم که شما از روز نهم اسفند چه خاطراتی دارید؟

ج- عرض کنم روز نهم اسفند ما در مجلس بودیم و خبر از هیاهو و جنجالی که در پیرامون دربار شده بود، نداشتیم. قرار بود که شاه آن روز حرکت کند. به خاطر دارم که یک روز پیش ساعت چهار یا پنج بعدازظهر من به دیدن دکتر مصدق رفته بودم. وقتی که پایین می­آمدم، دیدم که آقای حسین علا از داخل حیاط دکتر مصدق به دیدن مصدق می­رود. به ایشان گفتم که خیلی میل داشتم اعلی‌حضرت را زیارت بکنم. گفت: «شما اگر می­خواستید ببینید زودتر می­خواستید بگویید چون فردا صبح ایشان می­روند». بنده این کلام را که فردا ایشان می­روند از حسین علا شنیدم و الا در آن روز مذاکره قرار بر سر مسافرت شاه بود ولی تاریخ آن معلوم نشده بود. صبح روز نهم اسفند، به­طوری که گفتم ما در مجلس بودیم که هیاهوی وکلای مخالف شروع شد و عده­ای از آنها به طرف دربار رفتند. دکتر مصدق برای بدرقه و حرکت دادن شاه به دربار رفته بود که جنجال و هیاهوی طرفداران و تحریک­شده­های آقای بهبهانی و آقای کاشانی و چاقوکشان و چماق­داران آنها در کاخ شروع شده بود و شعار علیه دکتر مصدق می­دادند و فریاد می­زدند که ما نمی­گذاریم شاه حرکت بکند. وکلای طرفدار شاه هم آنجا جمع شده و آن مردم را به ابراز احساسات به نفع شاه تهییج می­کردند. شاه هم به آنها گفته بود: «حالا که شما نمی­خواهید من بروم، من نخواهم رفت».

س- شما آن روز در دربار بودید؟

ج- نخیر من در دربار نبودم. من و رفقای دیگر در مجلس بودیم. مصدق در آنجا متوجه خطرناک بودن اوضاع می­شود. آن کاخ درِ بزرگی دارد که آمد و شد معمولی از آنجاست. ولی در داخل حیاط در قسمت بالا یک در ِ خروجی کوچک دیگری نیز داشته است. مصدق که خواست بود از در بزرگ بیرون برود، یک نفر از کارکنان کاخ به او گفته بود: «آقای نخست‌وزیر اینجا خطرناک است، شما بفرمایید از در بالا بروید». اینکه در مطبوعات خارج نوشته­اند که ایشان از روی دیوار فرار کرده است، مطلقاً دروغ است. ایشان از درِ دیگر کاخ خارج می­شوند که تقریباً روبه­روی در خانه خود او بود و از آنجا به منزل خودشان و از منزل مستقیماً به ستاد ارتش می­روند و از ستاد ارتش به مجلس می­آیند. ما بعدازظهر هنوز در مجلس بودیم که ایشان به مجلس آمدند و جریان را گفتند. وکلای مجلس طرفدار ایشان شروع به دفاع و پشتیبانی از ایشان کردند. بینی و بین­الله بنده باید بگویم نطقی که آن روز دکتر معظمی کرد، از خاطر هیچ­کس فراموش نمی­شود. معظمی گفت: «جناب آقای دکتر مصدق، این نهضتی که شروع شده است یا باید به پیروزی برسد، یا به مرگ همه­ی ما خاتمه بیابد. همه­ی این ملت و اکثریت این مجلس پشتیبان شما هستند، شما بایستید و ما هم پشت سر شما خواهیم ایستاد». بعد گفت: «یک روزهای مرگ و حیات برای ملت­ها هست در آن روزها است که مردان می­توانند مردانگی و شخصیت خود را نشان بدهند. برای ما امروز یکی از آن روزها است.» این نطق در افراد خیلی مؤثر شد و مخالفین جرأت دم­زدن نیافتند. مکی رفت و در گوش دکتر مصدق حرفی زد. به نظرم به او گفت که مصلحت این است که شما برگردید.

س- برگردند به کجا؟

ج- به نظرم برگشتند به ستاد ارتش و از آنجا هم در منزل خود کار و قدرت حکومت را در دست گرفتند و مجلس را ساکت کردند و به صورت ظاهر غائله خوابید. ولی کانون فساد و تحریک در پشت پرده و پنهانی مشتعل و روشن بود. پیشامدی که در همان ایام اتفاق افتاد و لطمه روحی بزرگی بر مصدق وارد کرد، دزدیدن و قتل افشارطوس رئیس شهربانی مصدق بود. در همان روزها، سرلشکر زاهدی هم که در کابینه اول مصدق عضویت داشت و در جریان انتخابات دوره­ی شانزدهم به جبهه ملی خیلی کمک کرد و در مقابل رزم­آرا ایستاد، حالا جزو مخالفین سرسخت مصدق شده و در مجلس تحصن اختیار کرده بود. موقعی که او در تحصن بود، هر روز بقایی و حائری­زاده و مکی و دیگران به دیدن او می­رفتند و صحبت می­کردند و او هم با ایادی خارجی­اش ارتباط داشت. همان ایادی او باعث توطئه­ی راجع به افشارطوس شدند، در حالی که قرار ملاقات محرمانه شبانه­ای به عنوان خدمت‌گزاری به مصدق با او می­گذارند، او را شبانه می­گیرند و آمپول بیهوشی می­زنند و به محلی مخفی در کوه­های شمیران می­برند و بعد از یکی دو روز او را به آن کیفیت فجیع می­کشند. همه­ی توطئه­گران این جنایت فجیع، کشف و دستگیر شدند. آنها علی­التحقیق با دکتر بقایی و سرلشکر زاهدی ارتباط داشتند. بقایی برای اینکه اتهام خودش را لوث کند، موضوع شکنجه دادن به این متهمین را پیراهن عثمان قرار داد و در مجلس و روزنامه­اش شروع به هوچی‌گری کرد. بنده در ضمن یک جلسه­ی سخنرانی در مجلس خطاب به او گفتم اگر شما آقای دکتر بقایی برای ما ثابت بکنید که در این جریان شرکت و یا اطلاع نداشته­اید و یا ثابت کنید که این افراد در این خیانت شرکتی نداشته و یا بر آنها شکنجه وارد شده، من در این مجلس تعهد می­کنم که با شما همراهی بکنم و همان­طور که امیل زولا در قضیه دریفوس دفاع کرد، من هم به همان ترتیب، مدافع شما و آنها بشوم. این حرف من بهانه­ای در دست آنها شد که به من بد و ناسزا بگویند و مرا امیل زولای وطنی بخوانند و از این جور حرف­ها و توهین­ها. جریان مخالفت­ها و خرابکاری­ها علیه مصدق روزبه­روز شدت بیشتر پیدا می­کرد. در این وقت زهری نماینده­ی مجلس هم که از رفقای دکتر بقایی بود علیه مصدق صورت استیضاحی مطرح کرد. در همین اوان دوره­ی هئیت رئیسه مجلس هم خاتمه یافته بود و می­بایستی هیئت رئیسه جدید را انتخاب کنیم. فراکسیون ما با نهایت دقت و هوشیاری شروع به کار کرد با هرکه تونستیم از نمایندگان میانه­رو مرتبط شدیم. مثلاً بنده خودم نماینده قم تولیت و نماینده ملایر ملک مدنی را دیدم و آنها را حاضر کردیم که به هیئت رئیسه­ای مورد توافق ما رأی بدهند، دکتر معظمی را نامزد ریاست مجلس کردیم. معظمی شایسته­ترین فرد ما بود. مردی جامع، جالب، جاذب، خوش­بیان و مؤثر در انجمن­ها و مؤثر در مجلس­ها برای اتخاذ رأی و مشورت که غالباً نظریه او مورد توجه عموم قرار می­گرفت. به همین دلیل، در میان رفقای ما محبوبیت داشت، سابقه­ی نمایندگی او هم زیادتر از همه بود. ما او را علیه کاشانی که نامزد مخالفین و رئیس دوره­ی پیش بود، نامزد کردیم و با اکثریت نمایانی کاشانی را شکست دادیم و معظمی به ریاست مجلس انتخاب شد که این خود پیروزی بزرگی بود. دو نایب رئیس و رئیس کارپردازی و منشی­های مجلس نیز با توافق ما انتخاب شدند. در این انتخابات، یک پست باقی ماند و آن پست ناظر و نماینده مجلس در بانک ملی بود که یکی از اعضای فراکسیون ما به نام آقای کهبد آن سمت را داشت. این موضوعی بود که مخالفین ما به آن علاقه­مند بودند و ما از آن غافل. دکتر مصدق برای مخارج جاری مملکت که مالیات­ها غیرکافی و پرداخت حقوق سنگین کارگران و کارمندان بی‌کارشده­ی شرکت نفت هم بر آن اضافه شده بود و به­طور مخفی و محرمانه با اختیارات قانونی که داشت چندصد میلیون تومان اسکناس اضافی چاپ و منتشر کرده بود. ولی در آن زمان به پول در گردش چنان احتیاج بود که این افزایش اسکناس­ها تأثیری در افزایش قیمت­ها نکرده بود. مصدق هم، خدا شاهد است، در این­باره هیچ­وقت به ما و یا لااقل به شخص من صحبتی نکرده و تذکر نداده بود که چنین اقدامی شده و انتخاب نماینده مجلس ناظر بر اسکناس در این موقع مهم و مؤثر است و ما در انتخاب او به کلی غافل بودیم.

س- معذرت می­خواهم من این جا دو سؤال دارم. یکی اینکه چطور می­شود اسکناس چاپ کرد و برای مخارج دولت استفاده کرد و در عین حال آن چاپ اسکناس به کلی تأثیری روی تورم نداشته باشد.

ج- علت اینکه نداشت این بود که احتیاج به پول در گردش زیاد بود و افزایش مقدار اسکناس­ها حتی به آن اندازه­ی که احتیاجات را برآورده بکند، نبود. این اسکناس­ها را به هر ترتیبی بود چاپ کرده بودند، در حدود سیصد میلیون تومان که تأثیری در وضع قیمت­ها نداشت. دوران دکتر مصدق به­طور کلی دوران ارزانی بود چون درآمد و قوه­ی خرید مردم کم بود.

س- شاید دکتر مصدق می­خواست که این آشکار نشود به خاطر  اینکه آن تأثیری روانی را که ممکن بود روی مردم بگذارد، مانع شود.

ج- بله و به همین دلیل نخواست و با غالب ما، لااقل با بنده که یکی از نزدیکان دائم ایشان بودم و تقریباً هفته­ای سه چهار روز خدمت ایشان می­رسیدم، در این­باره صحبتی نکرد.

در رأیی که راجع به ناظر مجلس در بانک ملی گرفته شد، همان کهبد که نمایندگی سابق را داشت، مجدداً نامزد فراکسیون ما بود. ولی چون او یک تاجر سرمایه­دار بود، بعضی از رفقای ما نظر خوبی با او نداشتند. در رأی­گیری متأسفانه بعضی از اعضای فراکسیون خود ما مثل مهندس رضوی و افراد دیگر به جای اینکه به کهبد رأی بدهند به حسین مکی رأی دادند. حسین مکی با سابقه­ی مبارزاتش و با سرباز فداکار بودنش و نماینده اول مجلس بودنش، که بنده به او می­گفتم، تو بر کرسی مؤتمن‌الملک تکیه زده­ای بایستی قدر این کرسی را بدانی. مردم تهران با صدهزار رأی شما را به این نهضت بسته­اند. شما چه جور می­توانید از این نهضت خود را جدا کنید؟ ولی متأسفانه او هوس دیگری داشت. توطئه انتخاب مکی با تبانی خود او به این نیت صورت گرفته بود که او به بانک ملی برود و رسیدگی کند و آن را وسیله­ی هیاهوی دیگری علیه مصدق قرار بدهند. همین که مکی انتخاب شد، در همان روز که روز پنج­شنبه­ای بود، بنده نیم بعدازظهر که از مجلس بیرون آمدم، مستقیماً رفتم به دیدن مصدق. او را در حال عصبانیّت و آشفتگی مطلق دیدم. به من گفت: «آقا ما باید این مجلس را ببندیم». گفتم چطور ببندیم؟ گفت: «این مجلس مخالف ما است و نمی­گذارد که ما کار بکنیم، ما آن را بایستی با رأی عامه ببندیم». بنده گفتم جناب دکتر من با این نظر مخالف هستم. شما امروز از جهت انتخاب آقای مکی ناراحت هستید و ایراد آن تا حد زیادی متوجه خود جنابعالی است. چون اگر شما به ما گفته بودید که این یک موضوع حساس سیاسی است، ما در انتخابات هیئت رئیسه که تمام اعضای آن را برده بودیم انتخاب نماینده­ی بانک هم کار آسانی بود. ما به جای کهبد، مثلاً می­آمدیم نریمان را یا حسیبی را نامزد می­کردیم و محققاً صف­آرایی درست هم می­کردیم و می­بردیم. متأسفانه جنابعالی در این­باره به بنده چیزی نگفتید شاید به رفقای دیگر هم نفرموده بودید. به هر حال، اگر اجازه می­فرمایید بنده شب فکر می­کنم و جنابعالی هم بعدازظهر امروز با رفقای دیگر که خدمتتان می­آیند، مشورت بکنید. من فردا صبح دوباره می­آیم و نظریات خودم را عرض می­کنم. گفت: «فردا صبح زود اول وقت بیایید». فردا ما اعضای فراکسیون همه در منزل اصغر پارسا در کرج مهمان بودیم. بنده صبح اول وقت منزل مصدق رفتم. خیلی میل دارم این مطلب را با دقت بیان کنم.

س- تمنا می­کنم.

ج- بله. رفتم آنجا و تنها خدمت ایشان رسیدم و گفتم جناب دکتر، من فکرهایم را کردم و در این موضوع با دلیل می­خواهم خدمتتان صحبت کنم. من با بستن مجلس مخالفم و دلائلم را هم مفصلاً خدمتتان عرض می­کنم. گفتم هر حکومت را معمولاً سه قدرت حفظ می­کند. اول قدرت زور است، دیگر افکار عمومی مردم است و سوم هم قدرت قانونی است. اما زور که نیروی نظامی باشد، متأسفانه شما ندارید و ارتش با شما نیست. اینها اکثراً با شاه هستند. اما افکار عمومی را شما دارید، ولی افکار عمومی امروز با افکار عمومی دو سال پیش تفاوت دارد. این افکار عمومی زیاد مورد استفاده قرار گر فته و خیلی خسارت و آسیب بر آن وارد آمده است. اختلافات در میان ما افتاده، دو سه سال بیشتر است که مسئله نفت حل نشده، بین شما و شاه اختلاف بروز کرده، توده­ای­ها نیرو و قدرت گرفته­اند. همه­ی اینها باعث تشویش مردم شده است. با وجود این، شما باز اکثریت افکار مردم را دارید. افکار عمومی و هیجان عمومی برای بر سر کار آوردن حکومت بسیار مؤثر است، ولی برای مراقبت و نگاهداری مستمر آن زیاد مؤثر و کارآمد نیست. حالا اگر قدرت را کنار بگذاریم و افکار عمومی را هم فعلاً کنار بگذاریم، می­ماند قدرت قانونی. قدرت قانونی، برای آوردن حکومت و حفظ آن در نظام مشروطیت از دو عنصر مرکب است. یکی مجلس و دیگری شاه. اما شاه با شما مخالف است. بنابراین، تنها مجلس می­ماند. شما در این مجلس اکنون اکثریت دارید، خودتان مکرر گفته­اید، اگر فقط یک رأی اضافه بر نصف داشته باشید، بر سر کار و خدمت می­مانید. من به شما قول می­دهم از این هشتاد نفر لااقل شما پنجاه رأی دارید. گفت: «شما از کجا می­دانید؟» گفتم دلیل ریاضی ندارم، ولی با شناسایی که من از وکلاء مجلس دارم شما اکثریت کافی دارید. گفت: «نخیر آقا. این مجلس ما را خواهد زد». گفتم آقای دکتر، شما الان تحت استیضاح هستید. بگذارید امثال زهری و بقایی که مردم آنها را شناخته­اند، استیضاح بکنند. مسلماً اکثریت مجلس به شما رأی اعتماد خواهد داد. از آن پس تعطیلات تابستانی مجلس برای دو، سه ماهی پیش می­آید. ما که اکثریت هستیم می­توانیم به عناوینی تعطیلات را یک ماه، دو ماه یا بیشتر کش بدهیم و به مجلس نرویم. دو، سه ماهی که بگذرد دوره­ی قانونی عمر این مجلس به پایان می­رسد. آن­وقت تمام آن وکلای مجلس که امروز با شما باطناً مخالف هستند، می­آیند و روی زانوی شما می­افتند. برای اینکه بتوانند دوباره انتخاب بشوند. شما مجلس را نبندید که به ضرر شما است. بعد گفتم آقا من یک عرض اضافی دارم. اگر شما مجلس را ببندید، در غیاب آن ممکن است با دو وضع مواجه بشوید. یکی اینکه فرمان عزل شما از طرف شاه صادر بشود، دیگر آنکه با یک کودتا مواجه بشوید، آن­وقت چه می­کنید؟ گفت: «شاه فرمان عزل را نمی­تواند بدهد و بر فرض هم بدهد ما به او گوش نمی­دهیم. اما امکان کودتا قدرت حکومت در دست ما است و خودمان از آن جلوگیری می­کنیم».

س- مطابق با قانون اساسی ما در غیاب مجلسین شاه حق صدور فرمان عزل نخست‌وزیر را دارد، مگر این­طور نیست؟

ج- دارد.

س- چطور دکتر مصدق متوجه این موضوع نبود؟

ج- مصدق می­گفت که چون مجلس به من رأی داده و چون ملت پشتیبان من است و در سی تیر سال پیش با قیام مردم بر سر کار آمده­ام، شاه نمی­تواند فرمان عزل بدهد.

خلاصه، ایشان از بحث طولانی من ناراحت شد و یک کلامی به من گفت که تاریخی است و چون زشت است در بیان آن تردید دارم.

س- تمنّا می­کنم بفرمایید.

ج- گفت: «آقا، جنابعالی که امروز صبح اینجا آمده­اید، چرس کشیده­اید؟» من از این حرف او بسیار ناراحت شدم. گفتم آقای مصدق، بنده چرس نکشیده­ام. شما هر کاری بکنید اما از پشتیبانی شما دست نمی­کشیم، ولی در مقابل وجدانم خود را مسئول دیدم که آنچه را مفید به حال مملکت و شما می­دانم خدمتتان عرض کنم و دیگر عرضی ندارم. مرحمت زیاد.

از آنجا رفتم به مهمانی کرج منزل اصغر پارسا. رفقای دیگر فراکسیون همه بودند. نهار خوردند، گفتیم بخوریم که این نهار وداع است برای اینکه آقای دکتر مصدق اعلام رفراندوم کرده بودند و بعد نیز آن رفراندوم انجام گرفت و ایشان اکثریت قاطع آراء مردم را به دست آوردند و مجلس را بستند. اندک مدتی پس از رفراندوم یک شب در حدود نیم ساعت بعد از نصف شب بود که تلفن منزل ما زنگ زد. تلفن را برداشتم. یکی از افراد خانواده ما که افسر است تلفن کرد و گفت: «شما چرا منزل مانده­اید؟» گفتم موضوع چیست؟ گفت: «امشب کودتا صورت می­گیرد».

س- تاریخ آن شب یادتان هست آقای دکتر؟

ج- شب روز ۲۴ مرداد بود.

س- شب قبل از کودتا.

ج- شب کودتا. درست همان شب. بعد گفت: «همین الان هم صدای خودروها و صدای تانک­ها می­آید که از خیابان دارند عبور می­کنند شما منزل نمانید». بنده فوراً گوشی را برداشتم که به دکتر مصدق تلفن کنم. دیدن تلفن عمومی ایشان کار نمی­کند. تلفن خصوصی دیگری داشت که نمره­ی آن را هم به من داده بود. آن شماره را گرفتم و تلفن کردم. دکتر مصدق گفت: «بله. این آقایان آمدند و یک حکمی برای ما آوردند و کارهایی کرده­اند. شما فردا صبح اول وقت اینجا بیایید که ببینیم چه‌کار باید بکنیم».

س- این همان شب بیست و پنج مرداد است. شب دستگیری حسین فاطمی و مهندس حق­شناس؟

ج- بلی همان شب است. تلفنی هم به تیمسار ریاحی رئیس ستاد ارتش کردم و از جریان پرسیدم. گفت: «بله. تظاهری بود درهم شکسته شد و متفرق شدند». فردا صبح اول وقت رفتم خدمت دکتر مصدق. وقتی که از پله­ها می­خواستم بالا بروم، دیدم دکتر فاطمی با یقه باز و بدون کراوات پایین می­آید و علنی به دربار فحش می­دهد، فحش­های خیلی رکیک و می­گفت: «من با شما دشمنی کردم زن من با شما چه‌کار کرده است» و از این قبیل حرف­ها.