روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: بیستم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۲۳

در بحث امروز باید وارد جریان انقلاب ملی اخیر بزرگ ایران بشویم. تا حدی در صحبت­های پیش از ظهر موجبات آن را بنده توضیح دادم و به دنباله آن حالا مطلبی که مربوط به جریان این انقلاب و آنچه مربوط به خاطرات و شرکت من هست در اینجا بیان می­کنیم که در این ضبط صوت و بایگانی شما باقی بماند.

س- متشکرم.

ج- عرض کنم بعد از آنکه در سال ۱۳۴۲ آن­طور که گفتم، فعالیت جبهه­ی ملی تعطیل شد و این تعطیل فعالیت­ زیان و ضریب روحی بر همه­ی ما وارد آورده بود. بنده در سال ۱۳۴۶ یا ۱۳۴۷ تقاضای بازنشستگی از دانشگاه کردم و بعد از بازنشستگی با خانواده­ام عازم آمریکا شدم. خانه­ای را که داشتم اجاره دادم و با درآمد آن و حقوق بازنشستگی به آمریکا آمدیم و در منزل همین پسرم که الان شما اینجا تشریف دارید و آن­وقت در محل دیگری از همین شهر چیکو بود، قریب یک سال و نیم اقامت کردیم و در همین جا هم کسالت و ناخوشی شدیدی پیدا کردم که منجر به عمل جراحی گردید. بعد از مراجعت به ایران یک، دو ماهی در پاریس ماندیم و اوایل سال ۱۳۵۰ به ایران مراجعت کردیم. آن­موقع بحبوحه­ی فعالیت و قدرت و کامیابی شاه بود. مبارزات علنی جمعیت­ها و سازمان­ها چه سیاسی و چه روحانی به کلی تعطیل بود و مبارزاتی جز در سطح مبارزات کم و بیش چریکی به صورت پراکنده و متفرق دیده نمی­شد. ولی ما با دوستان جبهه ملی و با رهبران و با فعالین جبهه ملی در حدود بیست یا بیست و چند نفر جلساتی داشتیم که هر چند وقت یک بار دو هم می­نشستیم و نهاری با هم می­خوردیم و بحثی راجع به اوضاع می­کردیم. بعداً بنده در جریان این انقلاب متوجه شدم که با کمال تأسف، ساواک از تمام جلسات ما و از تمام جلسات کوچک­تری که رفقای ما مثلاً برای یک شرکت تعاونی یا برای اجتماعات کوچک دیگری داشتند، خبر داشته و پرونده­های آن را که بنده و دو نفر دیگر از رفقا در زمان حکومت موقت انقلاب مطالعه کردیم، به هیچ­وجه نمی­توانستیم بگوییم که آن پرونده­ها جعلی است. مطالبی بود از مذاکراتی که در آن جلسات صورت گرفته و به­طور صحیح و واقع نوشته بودند. البته آن مذاکرات طوری نبود که ما را مورد تعقیب قرار بدهند، ولی مراقبت دائم از ما داشتند. نسبت به شخص بنده هم این مراقبت به طور دقیق وجود داشت که بنده اگر مثلاً وارد دانشکده حقوق به­طور اتفاق یا برای مطالعاتی می­شدم، محققاً یک نفر مراقب پشت سر من بود و با من می­آمد. من مدتی در وزارت علوم برای بررسی در برنامه­های دانشکده­های حقوق مشغول به کار بودم و این مراقبت را نسبت به خود به دقت مشاهده می­کردم.

س- آن­موقع وزیر علوم آقای کاظم­زاده بود؟

ج- درست است.

س- پس به این علت است که آقای محمد باهری و آقای قریشی در مصاحبه­هایشان گفتند که شما آن زمان از طریق دکتر کاظم­زاده و وزارت علوم مقرری از دولت و رژیم شاه دریافت می­کردید.

ج- این درست است. از بنده برای همین کار دعوت کرده بودند و من مدت­ها در این­باره مشغول بودم و اطلاعات خیلی مفصل از برنامه­ها و شیوه­ی تعلیمات حقوق از دانشگاه­های آمریکا و کانادا و فرانسه و هند و سوئد و آلمان و مصر و لبنان گرفتم و گزارش به نظر خود جامعی در آن موضوع تهیه کردیم که مطلقاً به آن ترتیب اثری ندادند.

س- ولی این موضوع را آنها طوری مطرح کرده بودند که در واقع شاه آدم رئوف و مهربان و بامحبتی بود و سعی می­کرد که از طرق مختلف به مخالفین خود کمک مالی برساند و به همین علت بود که از جمله این شغل را به شما محول کردند. مسئله را به این شکل مطرح کرده بودند.

ج- حالا شاه نظرش هر چه بوده، بنده در این­باره نمی­توانم نظر او را بگویم ولی آنچه که مراجعه به من شد همین بود و به­طور تحقیق شاه نمی­خواست ما ظاهر مؤثری را در امور سیاسی و اداری مملکت داشته باشیم و حتی نام از ما برده شود و با اینکه من در آن کار خیلی کوشش کردم و به نظر خود مطالب مفیدی جمع­آوری کرده بودم به آن ترتیب، اثر ندادند و حتی انتشار آن را هم متوقف ساختند. وضع به همین منوال بود تا در سال ۱۳۵۵ ما احساس کردیم امکاناتی به وجود آمده که شروع به فعالیت­های سیاسی برای تحصیل آزادی و استقلال مملکت بکنیم. علت آن هم همان مسائلی بود که امروز صبح موضوع بحث قرار دادیم یعنی شکست سیاسی دولت در داخل مملکت و بی­اعتباری‌اش در نزد مردم، کسادی وضع اقتصادی، افزایش بی­تناسب جمعیت شهرها، بی‌کاری در میان مردم، کسر بودجه، وضعیت خراب ارتش و سیاست خارجی بی­بند و بار ایران و یأس و نومیدی در دستگاه­های اداری و انتقاد و مخالفت­هایی که در همه جا نسبت به دستگاه دولت از هر کسی دیده و شنیده می­شد. بنابراین، ما احساس کردیم که زمان آن فرا رسیده که به وظیفه­ی ملی و وجدانی خودمان عمل کنیم.

س- آقای دکتر سنجابی، بارها گفته و نوشته شده است که سیاست دفاع از حقوق بشر کارتر که در مبارزات انتخاباتی او مطرح شد، اثر عمده­ای در به راه افتادن این جنبش ضدپهلوی داشته است، این حرف تا چه اندازه صحت دارد؟

ج- به نظر بنده این مطلب تا حدی درست است. بنده نمی­دانم در موقعی که ما شروع به فعالیت کردیم آیا کارتر آمده بود یا نیامده بود. به نظرم شاید حکومتش هنوز آغاز نشده بود ولی به هر حال، پیشامد حکومت کارتر و شهرت جانبداری او از حقوق بشر و اعتراضی که نسبت به این موضوع در دولت آمریکا، در وزارت خارجه آمریکا نسبت به روش و رفتار استبدادی ایران می­شد تا حدی موجب تشجیع و به حرکت آمدن مردم به سوی انقلاب و خواسته­های آنها شد و این نکته به هیچ­وجه قابل انکار نیست.

ما به این فکر افتادیم که چون امکان اجتماعات وسیع هنوز فراهم نیست و صدور اعلامیه و پراکندن اوراق هم تأثیر زیاد ندارد، بهتر است به­وسیله­ی نامه سرگشاده­ای مستقیماً به خود شاه خطاها و خلاف­ها و نقض­ها را بگوییم و از او بخواهیم که به این وضع پایان بدهد. در فکر این بودیم که چه اشخاصی باید این کار را انجام بدهند. در آغاز این کار بنده و داریوش فروهر و شاپور بختیار و مهندس بازرگان بودیم. گاهی فکر می­کردیم که این نامه به امضای جمع کثیری باشد، ولی می­دیدیم که امضا عده کثیر به این اشکال برمی­خورد که بسیاری از افراد که ما علاقه­مند به امضا آنها هستیم به علت محافظه­کاری و احتیاط حاضر به امضا نیستند.

س- نزد چه کسانی بردید که امضا نکردند؟

ج- نبردیم ولی صحبت می­کردیم. من­باب مثال فکر کردیم از رجال قدیمی نیک­نام آن­وقت مثل دکتر علی­اکبر سیاسی و نجم­الملک و سروری و از این قبیل افراد که آلودگی نداشتند، استفاده کنیم و همچنین یک عده از روحانیون موجه. ولی احساس کردیم و متوجه شدیم که عده­ای حاضر به امضا نیستند و عده دیگری که ممکن است امضا بکنند اسم آنها نه برای مردم ایران شناخته شده است و نه شاه می­شناسد که آن اثر را بکند. بنابراین گفته شد که امضا محدود باشد. در منزل بنده آقایان جمع شدند و قرار بر این شد که آقای مهندس بازرگان طرحی تهیه بکند و ایشان شرحی نوشتند و روز بعد آوردند و راجع به آن صحبت کردیم. بنابر پیشنهاد آقای مهندس بازرگان قرار شد که در آن نوشته بنده تجدیدنظر کنم. بنده هم آنچه را که لازم دیدم تغییراتی دادم و یا اضافاتی کردم و یا چیزهایی حذف کردم و بالاخره به آن صورتی که انتشار پیدا کرد و خبر دارید، درآمد. درباره­ی امضا آن آقای مهندس بازرگان اشکالاتی کرد و اظهار داشت که جمعی از وابستگان او در امضا شرکت بکنند. ما نسبت به بعضی از آنها حرفی نداشتیم، حقیقتش این است که برای آدمی مثل دکتر سحابی، که مردی متقی و پاکدامن است و یا برای آقای حسن نزیه اعتراضی نداشتیم، ولی او افراد دیگری را هم می­خواست که در آن کار وارد بکند. ما گفتیم آقا در سازمان­ها و حزاب جبهه ملی افرادی هستند که مقدم بر اینها نباشند، لااقل در عداد آنها هستند، یا باید به فکر امضا وسیع باشیم یا اگر محدود است باید حد و ضابطه­ای برای آن قائل بشویم. بر سر این موضوع آقای بازرگان ناراحت شد. بنده ورقه را امضا کردم و رد کردم و گفتم هر کس می­خواهد امضا بکند و هرکس نمی­خواهد، نکند. بازرگان مجلس را ترک کرد و رفت. آقای بختیار و داریوش فروهر هم آن را امضا کردند. ما آن نامه­ی سرگشاده را تکثیر کردیم و نسخه اصلی آن را به دربار فرستادیم. این نامه انتشار فوق‌العاده وسیعی در داخل مملکت پیدا کرد. نه تنها خود ما آن را چندین بار به صورت­­های مختلف منتشر کردیم، بلکه افراد دیگر، جمعیت­های دیگر هم که ما نمی­دانستیم چه کسانی هستند آن را منتشر کردند و مسلم بود که اثر سخت و ناگواری بر دربار و درباریان داشته است برای اینکه چند روزی از آن نگذشته بود که در خانه­ی من و در خانه­ی داریوش فروهر و دو نفر دیگر هم که باید اینجا اسم ببرم یعنی آقای مهندس بازرگان و مهندس مقدم مراغه­ای در یک شب بمب­گذاری کردند. ساعت در حدود نیم بعد از نصف شب بود. ما هنوز نخوابیده بودیم. صدای کوچک چاشنی و بلافاصله انفجار بمب را شنیدیم که در خانه را کنده و قسمتی از دیوار را منفجر کرده بود. به سمت در دویدیم. همسایه­ها از هر طرف بیرون آمده و جمع شده بودند. یکی از آنها به کلانتری تلفن کرده بود. از کلانتری آمدند و به تحقیق پرداختند که شما شکایت علیه چه کسی دارید؟ گفتم علیه کی شکایت کنم؟ علیه شما کلانتری، علیه دولت که باعث این کار است. گفت آقا این چه فرمایشی است. گفتم اسم شخصش را هم می­خواهید می­گویم، آقای عبدالمجید مجیدی وزیر کابینه دولت که در رأس سازمان به اصطلاح ضربتی حزب رستاخیز است، و عین این شکایت را هم در صورت‌مجلس کلانتری نوشتم. یک روز بعد رفقای ما پیدا کردند که این بمب­گذارها چه افرادی بوده­اند. یکی از آنها تلفن به منزل شخص مظنون کرد، گفتند که رفته است به ساری. رفیق ما به نام مستعار ثابتی مدیرکل سازمان امنیت تلفن به او کرد، گفتند نیست. گفت بگویید که پرویز ثابتی است تلفن می­کند. آن­وقت آن شخص پای تلفن آمد و اظهار ادب و اشاره به انجام خدمت کرد. بر ما مسلم شد که تشخیص رفیق ما درست بوده و این مأمور سازمان امنیت مطلقاً یکی از همان افراد دانشجویان انقلابی به نام قلی­پور بود که در سال ۱۳۴۱ با ما در زندان بودند و قبلاً اشاره­ای به آن کردم.

س- بله فرمودید.

ج- او یکی از آنها بود. در این زمان کوشش بنده بر این بود که اتحاد بین عناصر جبهه ملی به­طور وسیع فراهم بکنم. بعضی از رفقا نسبت به آقای مهندس بازرگان حرف داشتند، نسبت به افراد دیگری هم حرف داشتند، ولی بنده حتی­الامکان سعی­ام بر این بود که تمام نیروهای سیاسی ملی را با هم متحد بکنیم که یک واحد باشیم و بعد با روحانیون هم مرتبط باشیم. متأسفانه اقای مهندس بازرگان به علت اینکه خود او و دوستانش در جریان ارتباطات خیلی مقدم­تر و مستمرتر بودند، هم با بعضی از عوامل خارجی ارتباط داشتند و هم در داخل با روحانیون از نزدیک مرتبط و همکار بودند تن به مشارکت صحیح نمی­داد و می­خواست خود او کارگردان اصلی باشد. بر اثر پیشنهادها و مذاکراتی که از جوانب مختلف با ایشان می­شد، در یک جلسه­ای که در منزل آقای مهندس مقدم مراغه­ای تشکیل شد و ده بیست نفر بودیم از آن جمله برادر آیت‌الله زنجانی آقای ابوالفضل زنجانی از روحانیون بسیار باتقوی و بسیار فاضل و خود آقای مهندس مقدم مراغه­ای و آقای حسن نزیه و دکتر سامی و دکتر هزارخانی و دکتر لاهیجی و اگر اشتباه نکنم آقای علی­اصغر حاج سیدجوادی بودند. آقای مهندس بازرگان در این جلسه پیشنهاد کرد که اسم جمعیت را جبهه ملی نگذاریم. بگذاریم جبهه ملی ضداستبدادی. بنده نسبت به ایشان اعتراض کردم و گفتم که این کلمات اضافی ضداستبدادی به خودی خود یک معنای مستتر بدی دارد و آن مثل این است که این عنوان برای آن انتخاب شده که شعار ضد استعماری آن حذف شود. آنچه تاکنون در این مبارزات آشکار بوده مبارزه در راه آزادی و استقلال بوده است. در پیشنهاد آقای مهندس بازرگان موضوع آزادی در کلمه ضداستبدادی مستتر است ولی با حصر آن مثل این است که مبارزات ضداستعماری مسکوت مانده است. این عیب بزرگ این پیشنهاد است. عیب دیگر این است که اگر ما بخواهیم عنوان جبهه ملی را حفظ کنیم، هم اکنون آن رفقای دیگر ما که با آقای داریوش فروهر و با بختیار کار می­کنند یعنی حزب ملت ایران و حزب ایران، آنها هم فعالیت خودشان را تحت عنوان نیروهای جبهه ملی ادامه می­دهند و نشریه­ای و خبرنامه­ای هم به نام خبرنامه نیروهای جبهه ملی دارند. بنده از جنابعالی می­پرسم آقا فکر کرده­اید که وجود دو سازمان جدا یکی به نام نیروهای جبهه ملی و یکی به اسم جبهه ملی ضد استبدادی چه تأثیر بدی ممکن است داشته باشد. اگر بگوییم که شاه و دولت مستمع و شنونده و مخاطب این عنوان هستند، تأثیری در آنها ندارد چون آنها ما را به هر اسم و هر عنوان می­شناسند. اما در خارج از ایران همه ما را به اسم جبهه ملی شناخته­اند و این عنوان یادگاری است از مبارزه این ملت و میراثی است از میراث مصدق. شما چرا می­خواهید این مبارزه را با عنوان دیگری محدود کنید وبعد اگر مخاطب این عنوان ملت ایران است، مردم ایران خواهند پرسید که این چه جبهه­ای است که یک سازمان دارد به نام نیروهای جبهه ملی و یک سازمانی می­خواهد درست کند به اسم جبهه ملی ضداستبدادی.

حرف­های من مثل اینکه فوق‌العاده مؤثر واقع شد با اینکه در آن جلسه اکثریت با رفقای مهندس بازرگان بود. رأی مخفی که گرفتند ایشان در اقلیت مطلق ماندند و این عقده­ای شد برای ایشان و در همان جلسه آقایان نزیه و دکتر سامی هر دو بلند شدند و پرخاش و اعتراض کردند و نزیه قهر کرد و از جلسه بیرون رفت. با وجود این، من این مذاکرات را همیشه برای جمع کردن عناصر ملی که به صورت پراکنده و غیرمتشکل در مبارزه بودند، ادامه می­دادم. در عین اینکه با این آقایان ارتباط داشتم و کوشش می­کردم که یک سازمان واحدی به وجود بیاوریم با روحانیت هم ارتباط داشتیم. در این هنگام آقای مهندس بازرگان و چند نفر دیگر پیشنهاد کردند که جمعیتی به اسم طرفداران حقوق بشر تشکیل بدهیم و ضمناً و تلویحاً روشن می­ساختند که دوستان و رفقایی که در خارج دارند این عمل را به صلاح می­دانند. بنده هم چون تشکیل چنین جمعیتی را در خط مبارزه و وسیله­ای برای اتحاد نیروها می­دانستم با آن موافقت کردم. این جمعیت در منزل من و به ریاست من اعلام موجودیت کرد و مصاحبه­ی اول آن با روزنامه­نگاران خارجی در منزل من و به وسیله­ی من صورت گرفت و اعلامیه­ی اول آن به امضای من صادر گردید. بعد از مدتی که گذشت و واکنش شدیدی از طرف دولت نسبت به آن ظاهر نگردید، آقای بازرگان نامزد ریاست آن شدند. بنده هم اعتراضی نکردم. در همین ایام بود که از طرف سازمان حقوقدانان بین­المللی شخصی، به نظرم اگر اشتباه نکنم، به نام ویلیام باتلر وارد ایران شد و در منزل احمد صدر حاج سیدجوادی که از رفقای بازرگان است، دعوتی از کمیته­ی جمعیت به عمل آمد که در آنجا جمع شدیم. وقتی که بنده وارد آنجا شدم و دختر آقای مهندس بازرگان مترجم جلسه بود و انگلیسی را با روانی صحبت می­کرد. متوجه شدم که این آقای باتلر در جمع رفقای مهندس بازرگان بیگانه نیست و به اصطلاح سلمان منا اهل البیت است و با آنها از سوابق کارها و فعالیت مشترکشان صحبت می­کند. از آنجا دریافتم که تشکیل این جمعیت ما مرتبط با سوابقی است و با دستگاه­های خارج هم ارتباط دارد واز همان تاریخ به بعد، بنده در این جمعیت طرفداران حقوق بشر ایران شرکت نکردم. به­خصوص در همان ایام آقای مهندس مقدم مراغه­ای که یکی از اعضای کمیته­ی این جمعیت بود به منزل من آمد و چون نارضایی مرا درباره­ی عمل مهندس بازرگان تشخیص داد صراحتاً به من گفت در ایامی که قبل از آغاز این مبارزات اخیر در آمریکا بوده هر جا می­رفته و با هر مقام آمریکایی که صحبت می­کرده آنها فقط اسم از آقای مهندس بازرگان می­بردند…

در همین اوان آقای داریوش فروهر و شاپور بختیار و من از آقایان روحانیون که شاید هفده یا هیجده نفر بودند در منزل یکی از تجار معروف تهران ملاقات کردیم که در بین آنها بهشتی بود، اردبیلی بود، موسوی خوئینی‌ها بود، اغلب کارگردان­های فعلی جمهوری اسلامی بودند. تنها کسی که به نظرم نبود، چون همه را نمی­شناختم، شاید هاشمی رفسنجانی بود. در آن جلسه هم به اشاره و تأیید آیت‌الله شریعتمداری صورت گرفته بود. در ضمن مذاکرات یکی از آقایان، اگر اشتباه نکنم، موسوی خوئینی­ها از ما پرسید که نسبت به مبارزه مسلحانه چه نظری داریم؟ بنده به ایشان جواب دادم که بنابر گذشته­ی ما و بنابر اعتقاد ما مبارزه­ برای آزادی و دموکراسی باید از طریق دموکراسی باشد. دیگر اینکه بر شما پوشیده نیست که ما اسلحه و نیرویی نداریم و با خارج هم ارتباطی نداریم که اسلحه از آنها بگیریم و اصولاً هم در مبارزه برای آزادی عقیده به اسلحه و مبارزات مسلحانه نداریم.

بعد از این جلسه هر سه نفر ما به ملاقات آیت‌الله شریعتمداری در قم رفتیم که او را روحانی بسیار نازنین و هوشیار و روشن­بین دیدیم و ما را در این مبارزه تشویق و تأیید کردند و قول همراهی دادند و سفارش کردند که با روحانیت ارتباط و همکاری داشته باشیم. در آن­موقع ما توهم ا ینکه این آقایان ممکن است بعداً با ایشان روش مخالفی در پیش بگیرند و یا الان دارند به هیچ­وجه نداشتیم.

س- رابطه با آقای آیت‌الله طالقانی چگونه بود؟

ج- آقای طالقانی در زندان بود. در همین ایام بود که مقاله­ای در روزنامه­ی اطلاعات منتشر شد. تاریخ­ها را بسیار متأسفانه چون من مطالب را از ذهن می­گویم و اسناد و مدارک در دسترس ندارم، بسیار ممکن است پس و پیش بگویم.

س- ایرادی ندارد. لطفاً بفرمایید.

ج- خلاصه در همین اوان حالا یا جلوتر یا بعد از آن بود که مقاله­ای در روزنامه­ی اطلاعات علیه آیت‌الله خمینی منتشر شد و بعد که تحقیق کردیم معلوم شد که این مقاله را وزیر تبلیغات دولت یعنی آقای داریوش همایون نوشته و به روزنامه تحمیل کرده است. مقاله­ای بود بسیار ناپسند و جاهلانه که با عبارات سخیف و توهین­آمیز و هتاکی ترتیب داده شده بود و یکی از عوامل مؤثر تحریک مردم و تحریک روحانیت و مؤمنین علیه دستگاه و آغاز انقلابات و جنبش علنی روحانیون گردید. ابتدا در قم تظاهراتی علیه آن صورت گرفت که در آن تظاهرات قوای دولتی علیه تظاهرکنندگان اسلحه به کار بردند و جمعی که تعدادش بر ما درست معلوم نشد به قتل رسیدند.

س- این رویداد در روزنامه­ها ثبت شده است.

ج- بله. جمعی کشته شدند و بعد ازآن بود که در اصفهان تظاهراتی در چلۀ شهدای قم صورت گرفت و در آن تظاهرات نیز جمع دیگری به قتل رسیدند و بعد از آن سلسله­ی چله­ها و هفته­ها بر طبق سنت …

س- و بعد تبریز .

ج- بله و بعد در تبریز و جاهای دیگر همه متصل و ممتد به یکدیگر شد. در همین اوان حکومت شریف امامی بر سر کار آمد و تظاهراتی برای دادن آزادی به مطبوعات کرد. روزنامه­های اطلاعات و کیهان واقعاً آزاد شدند و اگر اشتباه نکنم برای بار اول در همین ایام بود که عکس آقای خمینی در روزنامه­های تهران برای جبران آن عملی که شده بود، منتشر گردید. انتقاداتی هم از دولت صورت گرفت و مذاکرات مجلس هم به رادیو وصل می­شد. علاوه بر اینها، شریف امامی دست به اقدامات دیگری مانند اضافه کردن حقوق­ها زد، ولی تظاهرات علیه دولت در همه جا ادامه داشت و این تظاهرات به قدری ممتد و شدید بود که دولت تصمیم به اعمال خشونت گرفت. روز چهارشنبه­ای بود و بنده در منزل بودم. خانمی که شوهرش از اعضای جبهه ملی است و خودش هم خویشاوندی با خانواده شریف امامی دارد، سراسیمه وارد منزل شد و جمع کثیری از خارجی و داخلی آنجا بودند. به من گفت: «مطلب مهمی دارم که باید به شما بگویم» بنده با ایشان در دفتر کارم مذاکره کردم. گفت امروز در منزل شریف امامی بودیم و در آنجا خانم­ها صحبت کردند که در روز جمعه تمام جبهه ملی و روحانیون مخالف دولت را نابود خواهند کرد و یک جملۀ بسیار زشتی هم از قول آنها که چگونه نابود خواهند کرد، بیان کرد که بنده از تکرار آن شرم دارم. گفت خلاصه آنها قصد دارند ضربت هولناکی وارد کنند و همه شما را از بین ببرند و من آمدم این خبر را به شما بدهم. خدا پدر آن خانم را بیامرزد که واقعاً با فداکاری این عمل را کرد. ما شب­ها در منزل نمی­ماندیم. شب پنج­شنبه گذشت و بنده صبحش رادیو را گرفتم خبری نبود. اعلام تظاهرات برای روز جمعه شده بود. دولت که می­خواست حکومت نظامی را اعلام کند قاعدتاً می­بایستی چند روز پیش یا لااقل شب پیش به موقع اعلام بکند. ولی اعلام حکومت نظامی درست صبح روز جمعه صورت گرفت. ما هم در آن منزلی که فراری و با خانم و بچه­ها مخفی بودیم رادیو را گرفتیم و اعلام حکومت نظامی را شنیدیم. بنده فوراً متوجه شدم که امروز ممکن است تصادمات خونینی رخ بدهد. به منزل تلفن کردیم خبری نبود. خانم با عروس من و سعید پسرم که نزد من بودند، به آنجا رفتند و دخترم نزد من ماند. پس از چند دقیقه­ای که وارد منزل می­شوند، ناگهان گروه کماندوهای مسلسل به دست از دیوار عمارت بالا آمده و به منزل می­ریزند. پسرم سعید سنجابی جلو آنها می­رود. آنها مسلسل را به سینه­ی او می­گذارد و شش نفر از کماندوها وارد اتاق نشیمن می­شوند با مسلسل­های آماده برای تیراندازی و همه را پای دیواری نگه می­دارند و دستور می­دهند نه حرکت کنند نه جواب تلفن بدهند و نه جواب در. بنده هم بعد از آن هر چه تلفن می­کردم، تلفن زنگ می­زد ولی کسی جواب نمی­داد. فهمیدم که پیشامد بدی شده است. آن کماندوها با آن وضعی که ناگهان به منزل می­ریزند، اگر بنده را دیده بودند به احتمال قوی ضربت کاری می­زدند. عمارت را بالا و پایین و این طرف و آن طرف را می­گردند و اثری از من پیدا نمی­کنند. بعد شروع می­کنند به کاوش در کاغذها و مقدار زیادی از اعلامیه­ها و نشریه­هایی را که آن­وقت چاپ می­شد و ما داشتیم، جمع­آوری می­کنند و متصلاً هم با سازمان خودشان به وسیله واکی تاکی در ارتباط بودند و با تلفن صحبت می­کردند. به­طوری که خانم حکایت کرد در حدود ساعت دو بعدازظهر بوده که واکی تاکی آنها به صدا درمی­آید و آنها با تلفن با ادارۀ خود مرتبط می­شوند و در جواب دستوری که به آنها داده می­شود می­گویند بله قربان، اطاعت می­شود، هر طوری می­فرمایید عمل کنیم. بعد می­پرسند کاغذها و اعلامیه­ها را هم نیاوریم؟ از آن پس رو به خانم می­کنند و می­گویند خانم ببخشید سوءتفاهمی درباره­ی جناب دکتر بوده و رفع شده. ما مرخص می­شویم و شما هم آزاد هستید. بعد از آن خانم به همان محل من آمد و جریان را اطلاع داد و گفت: «بعد از آنکه آنها رفتند دکتر هدایت­الله متین دفتری به من تلفن کرد و گفت: «خانم امروز صبح آمدند و من را گرفتند و به یک محل حکومت نظامی بردند و در آن محل که بودیم افسری مرتباً می­آمد و به رئیس آنجا گزارش می­داد که مهندس بازرگان و کی و کی را گرفتند و راجع به شما می­گفت که دکتر سنجابی هنوز پیدا نشده است و در حدود ساعت یک و نیم بعدازظهر بود که تلفنی شد و آن رئیس اداره یک مرتبه به کلی تغییر روش و قیافه داد و به من گفت: «آقای دکتر شما آزاد هستید». بعد افسری را هم صدا کرد و گفت: «به منزل دکتر سنجابی تلفن کنید و بگویی آن­هایی که آنجا هستند برگردند.» این جریانی بود که دکتر هدایت­الله متین دفتری برای خانم تعریف کرده بود ولی معلوم نشد که علت و منشاء این تغییر چه بوده. ظاهراً خبر این موضوع که آنها می­خواهند ضربت قتال بر جمعی وارد بکنند به ملکه فرح می­رسد و او فوق‌العاده متوحش می­شود. با سعی او و به­خصوص پس از اطلاع یافتن از درگیری وحشتناک میدان ژاله این نقشه و نظر دولت و حکومت نظامی تغییر می­کند و مهندس بازرگان و داریوش فروهر و کسان دیگر را که گرفته بودند، همان ساعت آزاد می­کنند ولی در این جریان به منزل آقای دکتر بختیار مطلقاً مراجعه­ای نمی­شود. همان­طور که در آن شب بمب­گذاری هم خانه­ی او از آسیب مصون بود.

بعد از این فاجعه هولناک جمعه سیاه که دولت تعداد کشته­شدگان آن را از صد نفر هم کمتر گزارش داد، ولی برطبق عکس­هایی که از جنازه­ها برداشته شده و شماره­های عدۀ از آنها را بنده دیدم، شاید در حدود چندین هزار نفر در آن روز جمعه سیاه به قتل رسیدند.

س- چندین هزار نفر؟

ج- چندین هزار نفر قربانی شدند. کشتاری که قصابی مطلق بود. مردم اغلب بی­اطلاع از اعلام حکومت نظامی به محل تظاهرات رفته بودند. کشتار تا بعدازظهر ادامه داشت و دنبال مردم پراکنده و فراری به کوچه­ها و پس کوچه­ها نیز می­رفتند. من در عکس­هایی که داشتم تا شماره ۱۸۰۰، ۱۹۰۰ را روی سینه این جوان­ها که مثل غنچه­های گل نوشکفته بودند، دیده بودم.

س- مسئول جریان آن روز میدان ژاله واقعاً اویسی بود؟

ج- بله. فرماندار نظامی تهران اویسی بود و او دستور را صادر کرده بود. این کشتار فجیع برای خود قاتل­ها هم وحشت آفرید. شاه هم که همیشه در حال وحشت بود فرح هم آن­طور که می­گویند دل نازک و رحیمی دارد، از این کشتار وحشت­زده و ناراحت می­شوند و همین کیفیت در دستگاه دولت و مجلس نیز مؤثر شد و تصمیم می­گیرند که برای تسکین دل مردم مسئله را علناً در مجلس مطرح کنند و برای بار اول در تاریخ پانزده سال اخیر محمدرضا شاه اقلیتی در مجلس نمودار گردید و دولت را به شدت تحت انتقاد قرار داد که اگر حکومت نظامی لازم بود چرا قبلاً اعلام نکردید و وقتی که با تظاهرکنندگان مواجه شدید چرا اخطار قبلی نکردید و چرا بی­رحمی و قساوت را تا بعدازظهر ادامه دادید؟ چندین نفر از نمایندگان در این­باره صحبت کردند که برجسته­ترین آنها احمد بنی­احمد و پزشک­پور بودند.

س- این اقلیت همان آقای احمد بنی­احمد بود؟

ج- یکی از آنها آقای احمد بنی­احمد بود و دیگری …

س- آنکه رهبر پان‌ایرانیست­ها بود.

ج- بله. آقای پزشک­­پور که رهبر قسمتی از پان‌ایرانیست­ها بود. ولی مردم ایران دیگر مردمی نبودند که به این قبیل افراد که نمایش جانبداری از ملت می­دادند و علیه این قساوت و این خونریزی صحبت می­کردند، بگروند و نسبت به این مجلس و یا این اقلیت مجلس علاقه و اعتقادی پیدا کنند. فقط این بیانات در مجلس و پخش آن از رادیو این اثر را داشت که دولت را ضعیف­تر و ترسوتر و مردم را امیدوارتر و جری­تر در کارشان کرد.

بعد از این کشتارها، اعلامیه­های آقای خمینی و روحانیون دیگر مرتب صادر می­شد. بنده به نظرم می­آید تا یکی، دو ماه بعد از آنکه فعالیت­های جبهه ملی آغاز شده بود اثری از تظاهرات علنی روحانیون نبود، فقط از زمانی که آن مقاله علیه آقای خمینی منتشر شد تظاهرات از جانب آنها شدیدتر و متشکل­تر گردید. پیش از آن به وسیله جبهه ملی اجتماعات و تظاهرات متعددی ولی در سطح محدودتر و آرام­تر صورت گرفته بود. از آن جمله یک روز در محلی به نام کاروانسرا سنگی خارج از محدودۀ شهر دعوت به اجتماع شده بود و در حدود چندهزار نفری در آن شرکت کرده بودند، چماقداران از پیش تعلیم داده شده با اتوبوس­های دولتی بر سر این مردم می­ریزند و همه را مضروب و مجروح می­کنند. آن روز اتفاقاً بنده به علت کسالتی که داشتم در آن اجتماع نبودم.

س- روز عیدفطر بود.

ج- بلی. روز عید فطر بود و عده کثیری را مجروح کردند و سر و دست شکستند از آن جمله به دکتر بختیار و مهندس حسیبی صدمه وارد آمد، به داریوش فروهر صدمه وارد آمد که بنده در بیمارستان به دیدنش رفتم.

س- شما آن روز تشریف داشتید؟

ج- من آن روز به علت کسالتی که داشتم متأسفانه یا خوشبختانه نبودم. بعد از حادثه جمعه سیاه اعلامیه­های آقای خمینی و روحانیون دیگر مداوماً ادامه داشت و ما هم با روحانیون مرتبط بودیم. از آن جمله بنده شخصاً با آیت‌الله قاضی در تبریز و با آقای صدوقی در یزد ارتباط داشتم و این دو روحانی با نفوذ هر دو جریانات بعد از انقلاب کشته شدند.

س- چطوری کشته شدند؟

ج- در درگیری­های بعد از انقلاب به قتل رسیدند.

س- اعدامشان کردند؟

ج- نه به وسیله­ی مجاهدین و مخالفین جمهوری اسلامی کشته شدند.

س- برای اینکه از همراهان آقای خمینی بودند؟

ج- بله. اینها از ارکان انقلاب بودند. آیت‌الله قاضی از شخصیت­های درجه اول روحانی در تبریز و بسیار بانفوذ بود و همچنین آیت‌الله صدوقی در یزد. آقای صدوقی نامه­ی مشروحی به من نوشت و رونوشت آن را هم برای اشخاص دیگری فرستاد و در آن توصیه و تأکید کرده بود که ما باید پیروی از رهبری آقای خمینی بکنیم.

در همین ایام بود که دیگر بازار مبارزه گرم شده بود. روزنامه­نگاران خارجی مرتب به منزل ماها می­آمدند، در منزل بنده تقریباً هیچ هفته­ای نبود که چند نفر مصاحبه­کننده از کشورهای مختلف فرانسوی، آمریکایی، ژاپنی، ایتالیایی، ترکی و ممالک عربی و غیره نیایند. بنده، بنده هم به اینها جواب می­دادم و بسیار هم ممکن است که بعضی از این ظاهراً خبرنگاران جزء عوامل اطلاعاتی بوده باشند، ولی ما چون می­خواستیم که حرف­هایمان در جراید دنیا منعکس شود، مضایقه­ای از ملاقات و گفت‌وگو با آنها نداشتیم.

تظاهرات دانشجویان در دانشگاه­ها و مخصوصاً دانشگاه تهران روزبه­روز اوج بیشتری می­گرفت و اعتصابات و شورش دانشجویان به حدی رسیده بود که دیگر مسئولین دانشگاه جرأت اقدامی علیه آنها نداشتند و بسیاری از استادان نیز به صف دانشجویان پیوسته بودند. بالاخره دولت تصمیم گرفت که خوابگاه­های دانشجویان را تعطیل بکند و همه­ی آنها را پسر و دختر را از خوابگاهشان خارج کنند. ما آن­وقت به فکر این افتادیم که برای آنها چاره­ای بکنیم. بسیاری از ما داوطلب شدند تا مدتی که برای آنها جا و مسکنی پیدا شود، آنها را در منزل­های خود جا بدهیم. از جمله بنده چند نفر را مدتی در منزل خودم نگه داشتم و پذیرایی می­کردم.

در همین زمان بود که بنده درست تاریخش را به خاطر  ندارم دعوتی از من از طرف جامعه سوسیالیست­های اروپا که قرار بود در شهر ونکوور کانادا تشکیل بشود، به عمل آمد. نامه­ی دعوت را به وسیله­ی آقای احمد سلامتیان که از رفقای ما بود، برای شخص بنده فرستادند و دعوت هم شخصاً و به نام بنده بود. اینکه بنده این کلمه­ی شخص را تأکید می­کنم به مناسبت مطلبی است که حالا توضیح می­دهم.

از جمله کارهایی که ما کرده بودیم این بود که به وسیله جمعی از دوستان شعبه­ی جبهه ملی را در پاریس به وجود آورده بودیم که در آن آقایان احمد سلامتیان و ابوالحسن بنی­صدر هم شرکت داشتند.

س- آقای فرج اردلان هم بودند؟ ایشان آن­وقت در آمریکا بودند.

ج- بله. ایشان آن­وقت در آمریکا بودند. آن دوستان مرتباً با ما در ارتباط بودند و نامه­ها و نشریه­های خود را برای ما می­فرستادند. وقتی که بنده از دعوت جامعه­ی سوسیالیست­ها مستحضر شدم از لحاظ سیاسی مصلحت دیدم که آن را قبول بکنم. اخیراً ملاحظه کردم که آقای دکتر بختیار در کتاب خود به نام یکرنگی نوشته است که دعوت از جبهه ملی شده بود و ما آقای دکتر سنجابی را به عنوان نماینده انتخاب کردیم که به آنجا برود. به هیچ­وجه چنین چیزی نیست. به هیچ­وجه انتخابی در این­باره در شورای جبهه ملی صورت نگرفت و دعوت به نام شخص من آمده بود و احدی نسبت به آن ایرادی نداشت و باز در آن کتاب نوشته است که ما به ایشان گفته بودیم که «با خمینی ارتباط پیدا نکند». این مطلب هم مطلقاً دروغ و محض و جعل صددرصد است. نه کسی می­توانست چنین دستوری بدهد و نه مصلحت بود که چنین صحبتی بشود. موقعی که دعوت از بنده شد، خمینی هنوز به پاریس نیامده بود.