روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: بیست­ویکم اکتبر ۱۹۸۳

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۲۶

س- آقای دکتر شما اشاره کردید وقتی آقای فروهر با آقای خمینی و همراهان ایشان به ایران آمدند به شما گفتند که یک پیغامی برای آقای قره­باغی دارند. شما هرگز متوجه شدید که آن پیغام از کی بود و محتوای آن چه بود؟

ج- بله. بنده حتی متن آن پیغام را هم بعداً دیدم، یعنی رونوشت آن را آقای فروهر به من نشان داد. پیغامی مختصر در چند سطر تأمینی به آنها داده و خواسته شده بود که ارتش تسلیم نهضت انقلابی مردم ایران بشود و در این صورت تأمین برای آینده خودشان داشته باشند.

س- این پیام از کی بود؟

ج- از خود آقای خمینی.

س- آقای خمینی این پیام را داده بودند؟

ج- بله. نامه­ی آقای خمینی بود به عنوان قره­باغی.

س- که به نظامی­ها تأمین داده بود که اگر با انقلاب همراهی کنند …

ج- بله اگر آنها با انقلاب همراهی کنند تأمین آینده را داشته باشند. در همین زمان بود که ارتش اعلام بی­طرفی کرد که مفهومش در واقع تسلیم ارتش بود. امراء به ارتشیان اعلام کردند که به سربازخانه­ها و پناهگاه­های خودشان بروند، ولی در پناهگاه­هایی که از خودشان دفاع هم نکردند و چریک­هایی که اسلحه داشتندبا جمعیت انبوه مردم به سربازخانه­ها حمله بردند.

س- بعد از آن برخوردی که بین گارد سلطنتی و همافرها شد؟

ج- بله. بعد از آن برخوردی که بین گارد سلطنتی و همافرها شد و فرمانده گارد سلطنتی به قتل رسید. دیگر ارتش در واقع از هم پاشیده بود و مردم مهاجم ریختند توی سربازخانه­ها و با آن وضع فجیع سربازخانه­ها را غارت کردند. شاید قریب سیصدهزار اسلحه به دست افراد غیرمسئول که معلوم نیست وابسته به چه جمعیت و چه دار و دسته­ای بودند افتاد و بلافاصله جناب دکتر بختیار هم که آن همه خودنمایی و ظاهرسازی و قدرت­نمایی می­کرد، فراری و مخفی شد و بعد همان­طور که خودش نوشته و ما نمی­دانیم به چه ترتیبی بوده، به وسیله پاسپورت یک دولت خارجی و با تغییر قیافه از ایران خارج می­شود. پاسپورت یک دولت خارجی که برحسب احتمال کلی یا پاسپورت سفارت انگلیس بوده یا پاسپورت فرانسه.

س- شما این روزها کجا بودید آقای دکتر سنجابی؟ همین برخورد و این چیزها که انجام شد.

ج- این روزها من غالباً در منزل و بسیار متأثر و متحیر بودم.

س- شما تماسی در این روزهای آخر بالاخص این دو روز آخر با آقای خمینی نداشتید؟

ج- نخیر، من ملاقاتی که با آقای خمینی داشتم همان بود که شب دوم بعد از آمدن ایشان به تهران داشتیم و بعد از آن که ایشان آقای مهندس بازرگان را به عنوان نخست‌وزیر انتخاب کردند، دیگر من نه ایشان و نه آقای مهندس بازرگان را ملاقات نکردم تا آنکه مهندس بازرگان داریوش فروهر را پیش من فرستاد و تقاضای همکاری کرد و گفته بود که فلان­کس هر سمتی که می­خواهد در دولت انتخاب بکند و وزارت خارجه را به من تکلیف کردند. بنده هم بنابر مصالحی قبول کردم. یکی اینکه اگر من قبول نمی­کردم از همان روز اول می­گفتند که دکتر سنجابی و دوستان و رفقایش حاضر به همکاری با حکومت انقلاب نشدند و از روز اول جدایی اختیار کردند. دوم اینکه عده­ای، از امثال همین آقای بختیار و غیره، می­گفتند فلان­کس آنقدر بی­ارزش بود که حتی حاضر نشدند مقامی در دولت به او بدهند. دیگر اینکه واقعاً امیدوار بودم که بتوانیم در حکومت ائتلافی موقت دولت را به راه صحیحی ببریم و مخصوصاً در سیاست خارجی دولت انقلابی که تازه بر سر کار آمده و واجد درجه­ی اعلای اهمیت بود بتوانم مؤثر واقع شوم و ترتیب صحیحی در روابط با همه کشورهای خارجی مخصوصاً کشورهای همسایه بدهم و تجدیدنظر و ارزیابی مجددی در روابط ایران با همه­ی کشورها و مخصوصاً ابرقدرت­ها و در قراردادها و معاملاتی که با آنها داریم به عمل آوریم و بالاخره وزارت خارجه را به صورتی تصفیه بکنیم که واقعاً نماینده­ی یک دولت انقلابی اسلامی استقلال­طلب و آزادی­خواه باشد. بالاتر از هم اینها امیدوار بودیم که با اتحاد و شرکت همه­ی نیروهای ملی در حکومت ائتلافی یک دولت نیرومند و مورد پشتیبانی روحانیت و تمام طبقات مردم تشکیل بشود که بتواند در مرحله اول با قدرت تمام نظم و امنیت برقرار سازد و در مرحله­ی بعدی شالوده نظام جدید را براساس دموکراسی ترتیب بدهد. پس از تعیین تقریباً همه وزرا  یکی دو بار هم دسته جمعی پیش آقای خمینی رفتیم که به ما تبریک گفت و ما را در انجام وظایفمان تشویق کرد.

س- چه اشخاصی از همرزمان جبهه ملی شما در کابینه بازرگان شرکت کردند؟

ج- در کابینه بازرگان بنده وزیر خارجه بودم، آقای فروهر وزیر کار، آقای علی اردلان وزیر دارایی و آقای دریادار احمد مدنی وزیر دفاع بودند. به نظرم همین چهار نفر بودیم. یکی از حوادث مهم بعد از تشکیل دولت موقت تظاهرات عظیم مردم در آرامگاه مصدق به مناسبت تجلیل از خاطره­ی وی بود…

س- روز تولد مصدق بود، ۱۴ اسفند.

ج- بله در ۱۴ اسفند آن تظاهرات عظیم صورت گرفت که شاید بیش از یک میلیون نفر در آن راه طولانی با هر وسیله­ای که بود خودشان را به آنجا رساندند که در واقع بزرگ­ترین اجتماع بعد از انقلاب بود ولی با کمال تأسف در آن روز ضربت ناجوانمردانه زیان­بخش و آزادی برباد دهی بر جبهه ملی و بر ملیون و ازادی­خواهان به­طور عموم وارد آمد. در آن روز که همه­ی ما برای اظهار سپاسگزاری و وفاداری و احترام نسبت به پیشوای بزرگ ملت ایران دکتر مصدق آنجا رفته بودیم و همه­ی گروه­ها از این لحاظ متحد و متفق بودند. در آنجا برای این مردمی که بی­توجه به هیچ­گونه مرم و مسلک و جبهه­ای شرکت کرده بودند آقای دکتر هدایت­الله متین دفتری با سوء استفاده از نسبت خانوادگی‌اش با مرحوم مصدق سخنرانی و اعلام تشکیل جبهه­ی دموکراتیک ملی کرد که این خود لطمه­ی عظیمی براساس جبهه ملی و بر وحدت مبارزین ملی وارد آورد و سرچشمه­ی اختلاف و افتراق جدیدی در میان آزادی­خواهان شد. او حتی در آن سخنرانی مانند سخنرانی­های پیشش تلویحاً و تصریحاً حملاتی به جبهه ملی کرد.

س- ایشان قبلاً با چریک­های فدایی خلق و مجاهدین خلق توافقی کرده بود.

ج- بلی با مجاهدین و چریک­ها همراهی داشتند.

س- و سایر چپی­ها.

ج- بله و آیت‌الله طالقانی هم با آنها در ارتباط و همکاری بود و با هم این وضعیت را ترتیب داده بودند که علی­التحقیق هدف اصلی آن درهم کوبیدن جبهه ملی بود. ولی آنکه از این نفاق­انگیزی استفاده برد، خود آنها نبودند، بلکه درست مخالفین آنها یعنی آخوندها بودند که از این افتراق و جدایی بین دسته­های ملی و آزادی­خواه بهره­برداری کردند. این لطمه­ی بزرگی بود ولی زیان­بخش­تر و علاج­ناپذیرتر از آن وضع حکومت ضعیف بازرگان و وجود سازمان­ها و نیروهای حکومتی خارج از دولت رسمی بود. تازه در اوایل تشکیل دولت بودیم، نمی­دانم در چه روزی، بنده صبح از رادیو شنیدم که شب پیش چهار نفر از افسران را تیرباران کردند.

س- در همان پشت­بام مدرسه علوی؟

ج- بله. چهار نفر که عبارت بودند از نصیری، ناجی، خسرو دادور رحیمی فرماندار نظامی تهران.

س- آقای دکتر من می­خواهم از شما اینجا یک سؤالی بکنم. از مصاحبه­هایی که شده و صحبت‌هایی که آقایان مختلف کردند این­طور به نظر می­آید که در آن روز ۱۴ اسفند آقای طالقانی به عنوان نماینده روحانیون وارد این جریان جبهه دموکراتیک ملی شد و آن را تشویق کرد ولی در عین حال، گوشی دست ایشان به قول معروف بود و طوری عمل کرد که عملاً این نفاق به وجود آمد ولی درواقع آنها هم نتوانستند از این قضیه بهره­گیری کنند و عملاً جریان به دست روحانیون افتاد. آ­ن­طوری که معروف است آنها می­خواستند که آقایان رجوی و نماینده­ی چریک­ها در آنجا سخنرانی و جلب توجه نیروها بکنند ولی مطابق گفته­ی خودشان تمام وقتشان را آقای طالقانی گرفت و به آنها در واقع فرصت سخنرانی نداد و در نتیجه کار طوری شد که جبهه دموکراتیک ملی از همان اول معذرت می­خواهم این کلمه را به کار می­برم، افسارش به وسیله­ی آقای طالقانی به دست آخوندها افتاد.

ج- بله نظر شما در نهایت امر درست است. ولی مرحوم طالقانی جزء آن آخوندهای سنتی نبود. خلاصه تظاهرات عظیم آن روز آغاز بسیار درخشان و پایان سرافکنده­ای برای نیروهای ملی داشت.

بعد از آن که من از اعدام آن افسران خبردار شدم که جریان محاکمه­ی آنها به هیچ­وجه معلوم نبود، آن روز از وزارتخانه به دیدن مهندس بازرگان رفتم و با او صحبت کردم و گفتم این ترتیب محاکمه مخفی عمل صحیحی نیست و پرسیدم آیا شما از این محاکمات خبر و اطلاعی دارید؟ گفت دولت به هیچ­وجه از آنها خبر ندارد، این کاری است که مستقیماً دادگاه­ها و کمیته­های انقلابی می­کنند. گفتم خوب این چه حکومتی است که ما داریم و مسئول امور مملکت هستیم، ولی سازمان­ها و نیروهای دیگری خارج از حکومت و بدون اطلاع دولت چنین اقدامات اساسی حکومتی و قضائی و سیاسی می­کنند. گفت: «پس شما هم امروز بیایید که با هم برویم و ملاقاتی با آقای خمینی بکنیم». چند نفر از وزرا  همان روز با آقای بازرگان با هلی­کوپتری به قم رفتیم و خدمت آقای خمینی رسیدیم، چهار، پنج نفر از وزرا بودند.

س- آقای فروهر هم با شما بود؟

ج- درست یادم نیست به نظرم ایشان هم بود. با آقای خمینی صحبت کردیم که آقا این اعدام­های اختصاری و مخفی صحیح نیست. جمع کثیری امروزه از نظامی­ها و غیرنظامی­ها گرفتار شده­اند که بسیاری از آنها مستحق اعدام هستند، ولی باید یک ترتیب قانونی برای محاکمات آنها داده بشود. آقای خمینی جواب دادند: «این اشخاص متهم نیستند» این عین عبارت است «آنها مجرم هستند مجرم محاکمه نمی­خواهند جرمشان ثابت است و باید حکم درباره­شان اجرا بشود» مذاکرات بی­نتیجه دیگری هم صورت گرفت و بنده خیلی ناراحت شب به منزل برگشتم و نامه­ی مبسوطی در دو صفحه­ی بزرگ تقریباً به قطع روزنامه نوشتم و ماشین شده آن را فردای آن روز به پسرم سعید دادم که خدمت آقای خمینی به قم ببرد و در آن انقلاب و محاکمات انقلابی را تشریح کردم و به ایشان نوشتم که غالب اشخاص که گرفتار شده­اند، مخصوصاً افراد نامی، آنها خیانتکار و مستحق اعدام و مجازات­های سخت هستند ولی برای حفظ آبروی انقلاب و برای اینکه بر دنیا معلوم بشود که این انقلاب عادلانه و به طریق انسانی به جرایم رسیدگی می­کند و از طرف دیگر، چون این محاکمات، محاکمه­ی یک رژیم هست و برای اینکه خود رژیم و سیاست­های جهانی مؤثر در آن مورد محاکمه قرار بگیرد باید جریان آن علنی و با تمام شرایط آزادی دفاع و گرفتن حق وکیل و غیره باشد که در تاریخ ثبت بشود و مثال محاکمات سران نازی را در دادگاه نورنبرگ بیان کردم که آنها همه می­دانستند که آن اشخاص باید اعدام بشوند ولی محاکمات آنها را به صورت علنی ترتیب دادند. این نامه را به وسیله­ی پسرم خدمت ایشان فرستادم ولی متأسفانه هیچ­گونه ترتیب اثری به آن ندادند.

در این روزهایی که بنده در وزارتخانه بودم روزبه­روز آشفتگی عظیم و عجیب در کار دولت و حکومت ظاهر می­شد.

س- اگر لطف بفرمایید و تجربه­تان را در وزارت خارجه توضیح بفرمایید …

ج- از جمله یکی درباره­ی ارتش بود. افرادی پیدا شده بودند در داخل دولت و خارج از آن فشار می­آوردند که باید تمام افسرانی را که از درجه سرتیپ به بالا هستند، بدون رسیدگی به صلاحیتشان از خدمت اخراج کنند. بنده می­دیدم ارتشی که این همه برای آن خرج شده و در جریان انقلاب به شدت ضربت خورده و روحیه و انضباط خود را از دست داده با چنین اقدامی که ناشی از عقده­ها و کینه­هاست ضعیف­تر و پراکنده­تر خواهد شد و دیگر به صورت ارتش باقی نمی­ماند و حال آنکه خطراتی چه از داخل و چه از خارج متوجه ماست. با همه­ی تذکراتی که می­د­ادم متأسفانه مؤثر واقع نمی­شد.

س- در واقع آن­موقع قدرت اصلی شورای انقلاب بود.

ج- بلی شورای انقلاب بود و مسئله همین وجود شورای انقلاب بود. مهندس بازرگان از روز اول یا می­بایستی قبول مسئولیت نکند و یا انحلال شورا را خواستار بشود.

س- همان موضوعی را که شما قبلاً پیش­بینی فرموده بودید عملی شده بود. حالا شورای انقلاب بود و دولت.

ج- و چیزهای دیگر که حالا عرض می­کنم. در همین زمان در بعضی از ولایات ایران شورش­هایی رخ داد. کردستان شروع به آشوب کرد، گرگان شروع به آشوب کرد، خوزستان شروع به آشوب کرد، همه­ی چپی­های به اصطلاح خلقی دامن­زن این جریانات شدند. اشخاصی که نه کرد زبان بودند که دفاع از حقوق کردها بکنند و نه ترکمن بودند که ادعای خودمختاری ترکمنی داشته باشند و نه عرب بودند محرک و آشوب­انگیز این ماجراها شدند. در همان روزهای اول پیروزی انقلاب جبهه ملی اعلامیه صادر کرد که بسیار تاریخی است. یعنی یکی از سازمان­های جبهه ملی اعلامیه صادر و پیشنهاد کرد که براساس اصول و قوانین صدر مشروطیت راجع به انجمن­های ایالتی و ولایتی اختیارات محلی استان­ها و شهرستان­ها مقرراتی وضع و به موقع اجرا گذاشته شود. متأسفانه نه تنها این مطلب مورد توجه قرار نگرفت، بلکه شروع به ناسزاگویی به جبهه ملی شد که می­خواهد مملکت را به تجزیه بکشاند. با اینکه خود من کرد و در مسئله کرد بسیار وارد و آشنا هستم، هم کردهای شمال را می­شناسم و هم کردهای جنوب را می­شناسم و هم کردهای سایر نقاط ایران و خارج از ایران را به خوبی می­شناسم. می­دیدم افرادی که کرد نیستند و از کنه جریانات خبر ندارند، می­خواهند حلال این مسائل بشوند. مثلاً آیت‌الله طالقنی را که مرد بسیار مؤمن و با حسن نیتی بود، ولی بصیرتی نسبت به این مسائل نداشت وارد این قضایا می­کردند. او با حسن نیت می­رفت، ولی عملش نتایج صحیحی نداشت، بلکه بیشتر زیان­بخش بود تا مفید.

س- ایشان چندین بار به کردستان مسافرت کرد. آقای فروهر هم رفتند؟

ج- بله. ولی کارها و اقداماتی که فروهر بعداً می­کرد از روی وطن­دوستی و کاردانی بود. آن را اگر لازم شد، بعداً توضیح خواهم داد.

در این ایام بنده در وزارت خارجه گرفتاری­های فوق‌العاده زیادی داشتم. در همان روزای اول وزارت خارجه من بود که یاسر عرفات به تهران آمد و ما از ایشان پذیرایی بسیار گرمی کردیم، عکس­های مفصلی برداشتیم و پشتیبانی نسبت به مردم فلسطین را که واقعاً سزاوار پشتیبانی هستند، اعلام کردیم، ملتی مظلوم­تر و آواره­تر و سرگردان­تر از مردم فلسطین و بالنتیجه فعلاً مردم لبنان شاید در عالم کمتر وجود داشته باشد. ولی در وزارت­خانه و در بسیاری از سفارت­خانه­های ما در خارجه دچار مشکلات و مزاحمت­هایی بودیم یعنی افرادی بدون صلاحیت و بدون سمت رسمی در کار سفارتخانه­ها به­خصوص در سفارت آمریکا و در سفارت پاریس مداخلات آشوبگرانه می­کردند و همه چیز را به هم می­زدند. بنده خیلی علاقه­مند بودم که دولت انقلاب روش و مبانی سیاست خارجه خود را معلوم کند. من به اصل نه شرقی و نه غربی اعتقاد کامل داشتم، ولی نه به این معنی که با آنها قطع رابطه بکنیم بلکه با هر دوی آنها رابطه دوستانه بدون وابستگی داشته باشیم و همچنین از داخل دولت و خارج از آن پیشنهاد می­شد که ما به گروه دولت­های به اصطلاح غیرمتعهد بپیوندیدم ولی من نسبت به این گروه نظر خوبی نداشتم. بعد از زمان بنیانگذاران آن مثل ناصر و نهر و سوکارنو این گروه از آن صورت بی­تعهدی خالص خارج شده و به­تدریج در آن دو نوع وابستگی نمایان شده یعنی جمعی از آنها بیشتر جانبدار سیاست شرقی و جمع دیگر متمایل به سیاست غرب شده­اند و بنابراین کوشش من بر این بود که سیاست خارجی دولت انقلابی ایران را از این گروه­بندی­ها و تظاهرات برکنار بدارم. وزیر خارجه دولت پاکستان به دیدن من آمد. من در عین آنکه نسبت به اعدام ذوالفقار علی بوتو به عنوان وزیر خارجه ایران علناً ابراز نارضایی و مخالفت کردم، ولی به رشته­هایی علائقی که دو ملت ایران و پاکستان را به هم پیوند می­دهد، اعتقاد داشتم و حسن پذیرایی کامل از وزیر خارجه آن کشور کردم و نیز من با پیمان سنتو که هیچ تأمین و فایده­ای برای کشورهای ما نداشت و دولت شوروی را بی­جهت تحریک می­کرد، جداً مخالف و معتقد بودم به جای آن باید قرارداد دوستی و همکاری با همه کشورهای اسلامی همسایه از ترکیه و عراق گرفته تا امارات عربی و پاکستان منعقد کنیم و مفهوم انقلاب را به این صورت دوستانه و مسالمت­آمیز صادر نماییم ولی لازمه­ی همه این­ها وجود دولتی قوی و پابرجا و نظم و امنیت در داخل مملکت بود. سفرای کشورهای شرقی و کشورهای غربی تقریباً هر هفته به دیدن من می­آمدند. از آن میان فقط سالیوان سفیر آمریکا مستثنی بود که به دیدن من نیامد جز روزی که برای خداحافظی به وزارت خارجه آمد و کارهای خود را مستقیماً با بازرگان و امیرانتظام و دکتر یزدی انجام می­داد. در میان سفرا سفیر فرانسه دیپلماتی نازنین و نماینده­ی فرهنگ آن کشور بود. نظر من بر این بود که پس از فراغت از جنجال­های اولیه به مطالعه قراردادها و تعهدهای سیاسی و اقتصادی و نظامی ایران با کشورهای خارجی مخصوصاً ابرقدرت­ها بپردازیم و روابط جدیدی براساس منافع و استقلال برقرار کنیم ولی می­دیدیم که خارج از وزارت­خارجه و خارج از دولت تبلیغاتی می­شود که با عمل و نظر وزارت خارجه وفق نمی­دهد.

از جمله یک مرتبه در مورد صدور انقلاب شروع به تبلیغ شد. که این هم آشفتگی تازه­ای در خارج از ایران و در کار وزارت خارجه به وجود آورد. علل استعفای من از جهاتی که اشاره شد مربوط به وزارت خارجه بود، از جهت مداخلاتی بود که در سفارت واشنگتن می­کردند از جهت مداخلاتی بود که در سفارت پاریس و جاهای دیگر می­کردند و از جهت اینکه سیاست و روش خارجی دولت ما معلوم نبود ولی در واقع علت عمده استعفا وضع عمومی حکومت بود. بنده می­دیدم که شورای انقلاب دولتی است مافوق دولت، می­دیدم که در داخل دولت، دولت­هایی وجود دارد، کمیته­هایی هستند که بالاستقلال کار می­کنند. نه تنها کمیته­ها از دولت خارج هستند بلکه هر کمیته از کمیته دیگری جدا است. دادگاه­هایی در مساجد و جاهای دیگری به وجود آمده­اند به نام دادگاه­های انقلاب که هیچ­گونه ارتباطی با دادگستری ندارند و همین­طور با همدیگر هم ارتباط دارند و احکام غیرمتجانسی صادر می­کنند. برای یک جرم واحد یک دادگاه حکم اعدام می­دهد و دادگاه دیگری تبرئه می­کند. دیگر اینکه شهربانی به کلی فلج شده، کلانتری­ها مقهور شده و کمیته­های خودسر، جای آنها را گرفته است. علاوه بر این گروه­های چریکی به وجود آمده که مسلح هستند، چریک‌هایی که متخاصم و مخالف با یکدیگر و بعضی از آنها یاغی نسبت به دولت بودند. به­طور خلاصه آثار هرج و مرج و آنارشی از هر طرف بروز می­کرد و دولت ناتوان و بی­برنامه­ی بازرگان در آن میان دست و پا می­زد. در مسائل مربوط به سیاست خارجی هم رابطه­ی عمده آن­وقت ما با دولت آمریکا بود ولی این روابط از مجرای وزارت خارجه انجام نمی­گرفت بلکه خود آقای مهندس بازرگان و معاونینش دکتر یزدی و امیرانتظام با سفیر آمریکا سالیوان یا با نمایندگانی که از طرف سالیوان به نخست‌وزیری می­رفتند مسائل را موضوع بحث قرار می­دادند و وزارت خارجه از جریان آن اطلاع نداشت. این بود که بنده تصمیم به استعفا گرفتم. در ایام عید نوروز بود و چون بر اثر زمین­خوردگی یکی از مهره­های پشتم ترک برداشته و به سختی رنجور بودم، به بیمارستان رفتم و شفاهاً به آقای بازرگان هم اعلام کناره­گیری کردم. در بیمارستان بودم که آقای هاشمی رفسنجانی به دیدن من آمد و احوالپرسی کرد. بعد از طرف آقای خمینی پرسید که چرا می­خواهم از وزارت خارجه کنار بگیرم و چه ناراحتی دارم. بنده همه­ی مسائل را به ایشان گفتم چه مشکلاتی که در کار وزارت خارجه بود و چه مشکلاتی که از لحاظ اداره­ی کلی مملکت و دولت وجود داشت و توضیح دادم تمام عملیاتی که به نام انقلاب می­شود، ضدانقلابی است، حکومت انقلاب اگر واقعاً حکومت است باید قدرت داشته باشد، اگر در داخل حکومت، حکومت‌های دیگری باشند دیگر دولت و حکومت واقعی وجود ندارد ولی مسئولیت همه­ی خرابی­ها و درماندگی­ها متوجه او خواهد بود و من در چنین جریانی که مداخله و اثری در آن ندارم، مسئولیت را هم نمی­توانم قبول کنم. ایشان از طرف آقای خمینی از من خواستند که لااقل تا برگزاری رفراندوم اول مربوط به جمهوری اسلامی بر سر کار بمانم. این را قبول کردم و ماندم تا آن رفراندوم صورت گرفت و در آن رفراندوم هم شرکت کردم. ولی بلافاصله بعد از آن در اوایل اردیبهشت یا آخر فروردین بود به­طور قطعی استعفا دادم و کناره گرفتم، حداکثر کلاً کمتر از دو ماه در وزارت خارجه بودم.

س- شما راجع به ترتیب رفراندوم هیچ اعتراضی نکردید؟

ج- نخیر. بنده درباره­ی آن اعتراضی نکردم. رفراندوم نادرستی هم نبود، تمام طبقات مردم در آن­موقع در شور و هیجان انقلاب بودند و واقعاً از روی عقیده و ایمان در آن شرکت کردند. حالا راجع به کلمه­ی اسلامی که بر عنوان جمهوری اضافه شده بود و بعضی­ها ایراد و اعتراض داشتند و آن را غیردموکراتیک می­دانستند این به نظر من مهم نبود. مهم آن قانون اساسی بود که باید برای این جمهوری ترتیب داده شود. در آن زمان به عقیده­ی بنده شرایط برای تدوین یک قانون اساسی جامع اصول دموکراسی و عاری از تعصبات مذهبی کاملاً فراهم بود و این باز بر اثر سماجت و لجاجت گروه­های چپ­زده بود که آقای خمینی نسبت به عنوان جمهوری اسلامی سرسخت و متعصب شدند.

س- الان که به گذشته نگاه می­کنید به نظرتان نمی­آید که در آنجا لااقل بشود گفت که یک ناصداقتی به کار رفته بود به این معنا در واقع شانسی به مردم ندادند. آمدند به مردم گفتند به حکومت اسلامی یا آری و یا نه بگویید. بعد مردم به چیزی رأی دادند که در واقع از محتوای آن اطلاعی نداشتند. وعده داده شده بود که محتوا بعداً به شما گفته می­شود و بعد از آن هم همان روز آقای خمینی اعلامیه­ای صادر کرد که هر کسی به حکومت اسلامی رأی ندهد دشمن اسلام هست و جزو کفار محسوب می­شود و صحبت­هایی از این نوع.

ج- یعنی یک طرح فقط به مردم اعلام شد که مردم به آن رأی موافق بدهند یا مخالف. مردم چون عموماً در جریان انقلاب و در حالت شور و جذبه انقلابی بودند. هر لفظی به آنها پیشنهاد می­شد آن را می­پذیرفتند و به آن رأی می­دادند و اگر دو یا سه عنوان مطرح می­شد مردم دچار تردید می­شدند و اختلافات بروز می­کرد. به نظر بنده این نکته در اینجا خیلی مهم نبود. مهم در قدم­های بعدی در ناتوانی و نادانی دولت و در هرج و مرج ناشی از حکومت­های در داخل حکومت بود. بعد از آنکه بنده استعفا دادم در یک مصاحبه مطبوعاتی که عده­ی زیادی از خبرنگاران خارجی و داخلی هم شرکت داشتند و هنوز روزنامه­ها کم و بیش آزاد بودند، توضیح دادم که استعفای من علیه حکومت نیست، بلکه علیه بی­حکومتی است و این جمله معروفی است که در همان روزها گفته شد و در خارج و داخل انعکاس یافت. گفتم حکومتی الان در ایران وجود ندارد، حالا ما در آنارشی مطلق هستیم، دادگستری ما آنارشی است، ادارات امنیتی ما یعنی شهربانی ما و پاسداری مملکت ما در هرج و مرج است حکومت و همه چیز ما در هرج و مرج است و به این ترتیب چیزی که من علیه آن هستم نه این حکومت یا آن حکومت است بلکه علیه بی­حکومتی است. روز بعد به خود آقای بازرگان هم توضیح دادم که من مخالفتی با شما ندارم، مخالفت من از این جهت است که شما بیچاره و مستأصل و درگیر هستید و با این کیفیت نمی­توانید حکومت کنید و چون نمی­توانید حکومت کنید بهتر است کنار بروید. بعد بنده در طرح مربوط به تهیه­ی قانون اساسی شرکت داشتم. با اینکه دیگر وزیر کابینه نبودم ولی در کمیسیونی که در دفتر دکتر سحابی تشکیل می­شد، برای تهیه­ی طرح قانون اساسی شرکت می­کردم.

س- آقای دکتر من می­خواهم یک سؤالی از شما بکنم. من شنیده بودم که یک زمانی آقایان اعضای جبهه ملی که در کابینه شرکت داشتند تصمیم گرفته بودند که استعفای دسته­جمعی بدهند ولی آقای خمینی تهدید کردند که استعفا به منزله مخالفت با اسلام است. این موضوع حقیقت دارد؟

ج- اعضای جبهه ملی تنها نبودند، هیئت دولت بود. یعنی عده­ای از وزرا یکی دو بار پیش آقای خمینی رفتند و استعفا دادند. خمینی به آنها گفته بود که استعفای شما علیه اسلام است.

س- شما هم جزو همان گروه بودید؟

ج- نخیر من در آن­موقع خارج شده بودم.

س- راجع به پیش­نویس قانون اساسی می­گفتید.

ج- بلی بنده در این کمیسیون شرکت داشتم، طرحی تهیه شد و پیش آقای خمینی فرستادیم که ایشان با قلم و با خط خودشان در شش هفت مورد اصلاحاتی کردند.

س- به خاطر  دارید که آن اصلاحات چه بود؟

ج- یک نکته­اش راجع به نظارت روحانیت در قوانین و مقررات بود که بر طبق موازین اسلام باشد.

س- این که در قانون اساسی ۱۹۰۶ بود.

ج- بله. این در قانون اساسی مشروطیت هم بود. مسائل دیگرش خیلی مهم نبود و آن طرح واقعاً طرحی بود که اگر آقای مهندس بازرگان و آقای دکتر سحابی دست به دست نمی­کردند و خود آقای خمینی هم با خط خودشان تغییرات کوچکی در آن داده بودند همان را به رفراندوم می­گذاشتند علی­التحقیق مردم آن را قبول می­کردند و به به آن رأی موافق می­دادند.

س- هنوز صحبت از ولایت فقیه نبود؟

ج- ابداً و مطلقاً. یک کلام راجع به ولایت فقیه و راجع به نظارت فقیه به عنوان رئیس و فرمانده قوا مطلقاً در آن مطرح نبود. یک قانون اساسی دموکراتیک محض بود. در همان زمان که تهیه این طرح در جریان بود و بنده هم در آن شرکت داشتم جبهه ملی کمیسیون مخصوصی تشکیل داد که این طرح را مطالعه کند و برای کمک به آن پیشنهادات متقابلی به کمیسیون بدهد.

ما در آنجا قوانین اساسی بعضی از کشورهای فدرال از آن جمله رژیم حکومتی آمریکا رژیم آلمان، سوئیس و قوانین اساسی اتریش را گرفتیم و به دقت مطالعه کردیم. مواردی را حکومت مرکزی دخالت دارد و مسائلی که بر عهده­ی سازمان­های محلی است از سازمان­های ایالتی و ولایتی گرفته تا سازمان­های شهری و روستایی و ترتیب تشکیل آن سازمان­ها را مورد بررسی قرار دادیم. قوانینی که در این­باره از صدر مشروطیت ایران وجود داشت مبهم و ناقص و عیناً ترجمه­ای از قوانین خارجی و غیرمنطبق با اوضاع ایران بود. طرح بالنسبه سنجیده­ای تهیه گردید و آن را برای کمیسیون مأمور تهیه قانون اساسی فرستادیم و اعلامیه­ی مفصلی هم در آن موقع انتشار دادیم که نسبت به بعضی از مواد و عبارات طرح کمیسیون تغییرات و اصلاحاتی پیشنهاد کردیم. ولی کمیسیون هیچ­گونه ترتیب اثری به آن نداد و تنها ماده­ای که از آن پیشنهادها مورد توجه قرار گرفت، ماده­ی مربوط به تشکیل یک دیوان عدالت اداری بود. ولی در همان وقت صحبت بر سر تأسیس مجلس مؤسسان بود. بسیاری از دسته­های چپ، آن­هایی که در جبهه به اصطلاح دموکراتیک ملی جمع شده بودند و بسیاری از چریک­ها و چپ­زده­ها و همچنین حزب نو تأسیس جمهوری خلق مسلمان که به پشتیبانی از موضع آیت‌الله شریعتمداری تشکیل شده بود همهمه­ی عظیمی درباره­ی مجلس مؤسسان و تعداد نمایندگان آن به راه انداخته بودند. بنده با مجلس مؤسسان اگر شرایط برای انتخابات صحیح آن موجود بود کاملاً موافقت داشتم ولی مشکلات ایران را که در نظر می­گرفتم می­دیدم ممکن هست مجلس مؤسسانی که برای آن این همه فریاد زده می­شود، صورتی پیدا کند که همین طرح آماده شده دموکراتیک را که آقای خمینی هم به­طور اصولی با آن موافقت کرده است به کلی دگرگون بکند. این بود که در ضمن یک سخنرانی اعلام کردم آقایانی که طرفدار مجلس مؤسسان هستید، بترسید از اینکه یک قانون اساسی از کار در آید که از دیدار آن متوحش شوید. اگر همین طرح موجود را که ما هم ایرادات زیادی نسبت به آن داریم به رفراندوم بگذارند و ملت به آن رأی بدهد برای احتیاجات ما بسیار کافی است و نقایص آن را بعداً در ضمن عمل می­توانیم به وسیله­ی مجالس شورای ملی که از طرف ملت انتخاب خواهد شد، رفع بکنیم.

س- یعنی نظر شما این بود که حال که قانون اساسی پیش­نویس آن معین و مشخص شده و دارای یک محتوای دموکراتیک هم هست و آقای خمینی هم به آن صحّه گذاشته، همان را به رفراندوم بگذارند.

ج- بله. نظرم این بود که همان را به رفراندوم بگذارند. در همین حیص و بیص هم جبهه ملی باشگاهی اجاره کرد، باشگاهی بسیار وسیع و در ماه­های اول که هنوز تعدیل مال­الاجاره نشده بود، با ماهی چهل هزار تومان اجاره در شش، هفت هزار متر زمین و بیست تا سی تا اتاق مرکزی معتبر و مهم در یکی از خیابان­های اصلی تهران که سخنرانی­های مرتب در آن می­شد و جمعیت کثیری به آن مراجعه می­کرد.

س- اسم خیابان آقای دکتر به خاطرتان هست؟

ج- بله روبه­روی سازمان ژاندارمری در خیابان باغشاه بود. اول خیابان باغشاه نزدیک به خیابان …

س- سپه؟

ج- نخیر. بین خیابان سپه و شاهرضا قدیم که حالا نمی­دانم چه اسم­هایی به آنها داده­اند. در همین موقع جمعی از دوستان و رفقای ما به آقای دکتر صدیقی که تا آن زمان در فعالیت­های جدید جبهه ملی شرکت نداشت، مراجعه کردند و بنده نیز به ملاقات ایشان رفتم. ایشان هم شرایطی برای مراجعت خود معین کردند که همه قابل قبول بود.

س- ممکن است لطف بفرمایید و آن شرایط را توضیح دهید؟

ج- به­طور کلی اصل و عمده­ی آن یک نکته بود که رهبری جبهه ملی دسته­جمعی باشد. توجه البته به نکته دارید؟

س- بله.

ج- بنده هم از این جهت مخالفتی با ایشان نداشتم. همیشه بعد از مرحوم دکتر مصدق رهبری جبهه ملی دسته­جمعی بوده و بنده هم ادعائی در آن نداشتم. اگر رفقا توجهی به من داشتند، بنابر خواسته­ی خود آنها و بر حسب جریان طبیعی پیش آمده بود. بدین­ترتیب، آقای دکتر صدیقی برگشتند و من فرصتی پیدا کردم که برای معالجه­ی بیماری و درد کمر خود عازم آمریکا بشوم و در بیمارستان ماپوکلینیک تحت معالجه قرار گرفت ولی موقعی که می­خواستم به آمریکا حرکت کنم گفت‌وگوی مجلس خبرگان مطرح شده بود. مجلس مؤسسانی که در ابتدا بنا بود پانصد، ششصد نفر یعنی معادل دوبرابر تعداد نمایندگان مجلس شورای ملی باشد، یک مرتبه به سی نفر و بعد از چک و چانه زدن به ۷۰ نفر خبره و بصیر در موازین اسلامی و به عبارت دیگر آخوند تخفیف یافته بود. ظاهراً این هم بیشتر بر اثر تلقین و اقدام مناسب آیت‌الله طالقانی بوده است. بنده در جریان آن نبودم و دخالت و شرکتی در آن نداشتم. موقعی که بنده می­خواستم حرکت کنم نه از طرف جبهه ملی، چون جبهه ملی نامزدی برای این کار نداشت، بلکه از جانب حزب جمهوری خلق مسلمان طرفداران آیت‌الله شریعتمداری مرا به عنوان نامزد این مجلس از استان کرمانشاه معرفی کردند. بنده هم نامه تشکرآمیزی به آنها نوشتم و اعلام کردم که من داوطلب این خدمت نیست ولی اگر در غیاب من مردم مرا انتخاب کنند به وظیفه­ی ملی خود عمل خواهم کرد. بنده به آمریکا آمدم و آنها هم مجلس به اصطلاح خبرگان خود را به هر ترتیبی که خواستند از جمعی آخوند و آخوندنما انتخاب کردند.

س- آقای دکتر، آن پیش­نویس قانون اساسی را که صحبت آن بود به رفراندوم گذاشته شود، آقای خمینی با آن کار در آن­موقع موافق بودند؟

ج- بله.

س- پس چرا گذاشته نشد؟

ج- جزو خطاهای نابخشودنی بازرگان بود. شنیدم بازرگان گفته است: «من یکی دو خبط در مدت حکومتم کرده­ام که بزرگ­ترین آنها همین بوده است». بنده در آمریکا پس از معالجه و مختصر عمل جراحی برای استراحت در منزل پسرهایم بودم که خبر آمدن شاه را به آمریکا شنیدم. بلافاصله متوجه شدم که واکنش­های بزرگی در ایران رخ خواهد داد و اختلافاتی بین ایران و آمریکا ظاهر خواهد شد. دیگر ماندن خودم را در اینجا مصلحت ندیدم. با بچه­ها خداحافظی کردیم و به ایران برگشتیم. بنده وارد نیویورک که شدم قضیه گروگان­گیری کارکنان سفارت آمریکا در ایران صورت گرفته بود. دو سه شبی من در نیویورک در منزل سعید زنجانی پسر آیت‌الله سیدرضا زنجانی و دکتر شایگان بودم که وزیر سابق دادگستری آمریکا به نام رمزی کلارک به ایران می­رفت که راجع به آزادی گروگان­ها با آقای خمینی و دیگران ملاقات بکند و او تلفنی به سعید کرد. سعید از من پرسید: «می­خواهید با این شخص ملاقات کنید؟» گفتم نخیر من با ایشان ملاقات نمی­کنم ولی از طرف من به ایشان بگویید که خیال می­کنم رفتن ایشان بی­ثمر باشد. چند روز هم در پاریس اقامت کردیم و بعد از پاریس به ایران برگشتیم. موقعی که وارد تهران می­شدیم، قریب نصف شب بود، جمعی از رفقا و هواداران جبهه ملی به فرودگاه آمده بودند. یک عده سی، چهل نفری هم از حزب­اللهی را فرستاده بودند که علیه من شعار تحفه­ی آمریکایی بدهند. این هم استقبال حزب جمهوری اسلامی بود از بنده. خلاصه، از ابتدای کار ما مواجه با این اوضاع بودیم. بنده به محض رسیدن به ایران درباره­ی گروگان­گیری اظهارنظر کردم و گفتم این گروگان­گیری امری مخالف قانون بین­المللی است و به حیثیت ایران در خارج لطمه می­زند و ایران را به انزوا می­کشاند و علاوه بر این، اگر دولت ایران می­خواست در برابر آمریکا نسبت به موضوع راه دادن به شاه که البته کار ناروائی بوده واکنش نشان بدهد، می­توانست از پول­ها و سرمایه­هایی که در آمریکا دارد استفاده کند و آنها را خارج نماید، می­توانست درباره­ی فروش نفت سیاست شدیدی در پیش بگیرد و می­توانست در صورت لزوم قطع روابط سیاسی و حتی تجارتی هم بکند که هیچ­گونه مورد اعتراض حقوقی و بین­المللی نمی­توانست قرار بگیرد و بسیار مؤثرتر از عمل گروگان­گیری بود. از این جهت هم جبهه ملی و همه­­ی ملیون ایران مورد فحش و ناسزا قرار گرفتند که آنها در خط امام نیستند. زیرا معمول شده بود که دانشجویان خط امام هر روز جمعی را جلوی سفارت آمریکا ببرند و به شعار دادن وابدارند و به ما اعتراض می­کردند که چرا شما اینجا نمی­آیید و تظاهر نمی­کنید.

س- در این موقع حکومت آقای بازرگان هم دیگر کارش تمام شده بود.

ج- در این موقع حکومت آقای بازرگان هم ساقط شده بود و مجلس خبرگان هم کار خود را تمام کرده و طرح قانون اساسی جدید اعلام شده بود. جبهه ملی درباره این طرح نشریه­ای منتشر کرد و به جهاتی که لازم می­دانست مخالفت خود را با آن اعلام داشت.

س- این طرح دیگر آن پیش­نویسی نبود که شما به آن اشاره فرمودید.

ج- نخیر به کلی عوض شد. همین قانون اساسی است که فعلاً موجود است با ولایت فقیه و دیگر متفرعاتی که در آن می­بینید.

س- اعضای آن مجلس خبرگان تا آنجایی که به خاطر  شما هست چه کسانی بودند؟

ج- تقریباً تمام آخوند بودند، بنده هیچ­کدامشان را نشناختم.

س- آقای بنی­صدر هم بودند؟

ج- به نظرم ایشان هم بودند. بنده در آن مدت هیچ ایران نبودم و وقتی که برگشتم مجلس خبرگان کارش تمام شده بود.

بالاخره این قانون اساسی را هم به رفراندوم گذاشتند که البته ما در آن دیگر شرکت نکردیم و رأی ندادیم و از این جهت اتهامات و مخالفت­ها و جبهه­گیری­های تازه علیه جبهه ملی شروع شد. هم روزنامه­های چپی، فدائیان، توده­ای­ها، پیکاری­ها، خلقی­ها و هم راستی­ها، جمهوری اسلامی به من و دوستان و رفقای ما شروع کردند به عنوان­های جدید دادن.