روایت­کننده: آقای دکتر کریم سنجابی

تاریخ مصاحبه: چهارم ژوئن اکتبر ۱۹۸۴

محل مصاحبه: شهر چیکو- ایالت کالیفرنیا

مصاحبه­کننده: ضیاءالله صدقی

نوار شماره: ۳۲

در نوار قبلی به اینجا رسیدیم که با آنکه جبهه ملی از عناصر اصلی انقلاب بود به جهاتی که توضیح داده شد نتوانست از پیروزی آن برای سازماندهی کشور بهره­برداری نماید و برعکس روحانیون با استفاده از شبکه­ی وسیع مساجد موفق شدند که توده­های عظیم مردم را پشت سر خویش قرار دهند و تمام پیروزی انقلاب را از آن خود سازند و سپس عناصر تقسیم شده­ی جبهه ملی را یکی بعد از دیگری ساقط کنند و آنان را به اتهام ملی­گرایی و لیبرالی یعنی میهن­دوستی و آزادی­خواهی محکوم و مرتد و عامل خارجی معرفی نمایند و حال آنکه در حوادث سال­های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۲ که جبهه ملی بالنسبه وحدتی داشت و کانون اصلی مبارزات ملی مردم ایران محسوب می­شد، همین آقایان روحانیون با اعوان و انصار وابسته به آنها که دست به قیام و آشوبی زدند ناموفق ماندند و نتوانستند در برابر مبارزات جبهه ملی شهرت و اعتباری در میان توده­های مردم پیدا کنند.

جبهه ملی اکنون فاقد فعالیت و سازمان متشکل است. جمعی از فعالین مؤثر آن در زندان گرفتارند، بعض دیگر در تهران و شهرهای دیگر متواری و پنهان شده و بعضی دیگر به خارج از ایران گریختند. انتشاراتی که اکنون گاه­به­گاه در ایران و یا بعض از شهرهای اروپا و آمریکا به نام جبهه ملی صورت می­گیرد، هرچند بعضی از آنها از طرف جوانان دانشگاهی در زمینه­ی اصول و بر استقامت خط­ مشی جبهه است چون از جانب یک سازمان مرکزی اداره و هدایت نمی­شود، عاری از رسمیت و صلاحیت است. و نیز در پاریس با کمال تأسف اطلاع پیدا کردم که چند نفر از اعضای جبهه به سودای فرصت­طلبی یا به ضرورت امرار معاش به سوی بختیار رفته از وی حقوق می­گیرند و برای او کارگردانی می­کنند.

در این میان، سازمانی را که مؤثرتر و به خود نزدیک­تر می­دیدم، سازمانی است که در پیرامون آقایان بنی­صدر رئیس‌جمهور  سابق و مسعود رجوی رهبر مجاهدین خلق به نام شورای مقاومت ملی فعالیت می­کنند. مبارزات و جان­فشانی­های مجاهدین علیه دستگاه جابر و جاهل و ارتجاعی ایران بر باده آخوندها غیرقابل انکار است و آنها بودند ظاهراً که با یک ضربت تاریخی شبانه مرکز حزب جمهوری اسلامی را ویران کردند و عده­ی کثیری بیش از ۷۰ نفر از وزیران و وکیلان و سردمداران آنها را نابود کردند. آنها بودند که با توطئه­ی سازمان داده­ی دیگری رجایی رئیس‌جمهور  و باهنر نخست‌وزیر را از بین بردند. آنها بودند که حسن آیت دشمن بزرگ مصدق و مصدقی­ها و همچنین آیت­اللههای سرشناسی مانند مدنی امام جمعه تبریز و هاشمی­نژاد مشهد و دستغیب امام جمعه شیراز و صدوقی امام جمعه یزد و اصفهانی امام جمعه کرمانشاه و قدوسی دادستان کل و جمع دیگری را از ارباب عمائم صاحب قدرت و مسند ترور کردند.

ما به عنوان یک نهضت قانونی علنی و دموکرات هرگز با مبارزه مسلحانه و آدمکشی و ترور موافق نبوده­ایم. با وجود این، انکار نمی­توان کرد عمل قهرمانانه­ی آن مردان و زنان که بمب بر خود می­بندند و با قربانی کردن خویش دشمن را از بین می­برند از جمله مظاهر اعجاب­انگیز شجاعت و مقاومت تاریخی این ملت در برابر ستم و بیدادگری است.

مجاهدین بیش از هر گروه دیگر قربانی دادند، هزاران نفر از آنها تاکنون کشته شده و هزاران نفر دیگر در زندان­ها گرفتار هستند و آنها هنوز هم منظم­ترین و منضبط‌­ترین سازمان علیه دستگاه جابر آخوندی می­باشند. هیچ نهضت و هیچ سازمانی که علیه حکومت جابرانه­ی کنونی مبارزه می­کند نباید و نمی­تواند اثر عظیم مبارزات آنها را نادیده بگیرد.

راجع به آقای بنی­صدر هم هرچند ایرادات و انتقادات به نظر خود موجه داشته و دارم به آن قسمتی مربوط به روش وی در جریان مبارزات سال­های ۱۳۳۹ و ۱۳۴۲ بود که در سازمان دانشجویان وابسته به جبهه ملی عضویت داشت. ولی با افراد و گروه­های چپ­گرای مخالف تشکیلات جبهه همکاری می­کرد و از افراد مؤثر در صورت­بندی سازمان موسوم به جبهه ملی سوم گردید که هیچ­وقت واقعیت و اثر خارجی پیدا نکرد.

در مبارزات انقلابی اخیر هم پس از زمانی که همراه خمینی به ایران آمد، سوابق پیوندهای خویش را با جبهه از یاد برد. نخست علیه حکومت بازرگان و سپس علیه سازمان­یابی مجدد جبهه ملی با مخالفین بند و بست کرد. روزنامه «انقلاب اسلامی» را به صورت ارگان شخصی خود به راه انداخت تا آنکه با آیت­الله‌زادگی خویش و تظاهر وابستگی شدید به امام و با کمک مؤثر شبکه­ی مساجد به مقام ریاست­جمهوری رسید، ولی از فردای انتخاب مورد تحقیر و توهین کارگردانان انحصارطلب حزب جمهوری اسلامی قرار گرفت، بدان حد که بهشتی جمله معروف «رئیس‌جمهور  کاره­ای نیست» را در حق وی گفت و سپس کارشکنی­های گسترده و توطئه­سازی‌های سازمان­یافته و یا به قول معروف «کودتای خزنده» برای برانداختن او ترتیب دادند. ولی وی با جمعی از جوانان پاکدل و آزاده که در پیرامون او بودند، در صراط مستقیم دفاع از آزادی و حقوق انسانی به اصول دموکراسی ثابت ماند و به عنوان فرمانده قوای مسلح ایران که خمینی مسئولیت آن و نه قدرت و اختیار آن، را به وی تفویض کرده بود در برابر تجاوز خائنانه­ی عراق از خود شجاعت و فداکاری نشان داد و همیشه حاضر در جبهه­های جنگ بود. به علاوه، وی علی­رغم خمینی همواره مصدق را پیشوای سیاسی خود می­خواند و عکس او را در دفتر خود داشت و همین استقامت و مظلومیت وی باعث گردید که جبهه ملی با وجود خاطرات گذشته از او در برابر ستمگری و زورگویی آخوندها پشتیبانی نماید و همین نیز باعث دوستی و نزدیکی مجدد من با وی شد.

ولی اینک باز او بر اشتباه خود باقی است. او هنوز خود را رئیس‌جمهور  منتخب مردم می­خواند واین نشانه خودبینی و خودخواهی همیشگی اوست. او اگر بر طبق قانون اساسی جدید به ریاست­جمهوری منتخب شده بر طبق همان قانون هم منعزل گردیده و جانشینش نیز به همان ترتیب درست یا نادرست انتخاب شده، هیچ­یک چیزی زیادتر یا کمتر از دیگری ندارد. ادعا و تظاهر کنونی بنی­صدر به عنوان «رئیس‌جمهور منتخب قانونی» همان قدر بی­پایه و اساس است که ادعای بختیار به عنوان «نخست‌وزیر قانونی» مملکت. و من پیش خود فکر می­کنم در حالی که اکنون یک «پادشاه قانونی» و یک «رئیس‌جمهور  قانونی» با «دو نخست‌وزیر قانونی» و با همه­ی اعوان و انصار و فرستنده­های رادیویی و مطبوعات و تبلیغات­شان با حکومت ظالمانه خمینی در حال مبارزه هستند، دیگر برای من چه جا و محلی در این میان باقی می­ماند.

در آخرین هفته­ی اقامتم در پاریس دو نفر از نمایندگان مجاهدین به دیدنم آمدند. آن­ها با تبلیغ سلام از طرف آقای رجوی گفتند حامل نامه­ای هستند و دستور دارند که نخست آن را در حضور بخوانند و سپس تسلیم کنند. این نامه بسیار مفصل در ۶ صفحه و به خط خود رجوی بود. در مقدمه­ی آن تجلیل فراوانی از من شده بود. از جمله به این عبارت که شما یکی از مظلوم­ترین رجال قربانی شده به وسیله رژیم ضدبشر خمینی و دولت او هستید. آنها به رذیلانه­ترین صورت از اعتماد، از حسن نیّت، از وطن­خواهی و از صداقت شما نسبت به خودشان استفاده کردند و به غایت از حمایت شما سود بردند و بعد هم از پشت و از جلو به سینه­ی شما خنجر زدند. سپس از من خواسته شده بود تا درباره­ی مجاهدات و جان­فشانی­های مجاهدین و مظلومیت آنها شهادت بدهم. از جمله باز این عبارت بود که ذکر آن در اینجا به نظر شایسته است. می­نویسد: «با جسارتی شایسته یک نسل، شایسته یک رود خون، شایسته بیش از بیست هزار شهید، پنجاه هزار اسیر از شما می­خواهم درباره­ی ما شهادت بدهید. به خدا قسم من نمی­توانم بپذیرم که تاریخ شهادت و حمایت شما را برای خمینی ثبت کند ولی از حمایت و شهادت شما برای مجاهدین اثری نباشد». سرانجام مرا که سرمایه سیاسی و معنوی برای کشور خوانده و نوشته بود «پیام هل من ناصر اسرا و شهدای این سرزمین درست مثل آرزوی زندگانش این است که شما هرچه زودتر سرمایه سیاسی و معنوی خود را در این موقعیت خطیر فعال کنید و به میدان بیایید و زیر بال و پر مجاهدین را که فرزندان همین آب و خاک و خود شما نیز هستند، بگیرید اگر بذرهایی که از زمان مصدق کبیر به بعد کاشته­اید، سوخته شده و هدر شده ندانسته و سرانجام در مجاهدین متبلور می­بینید و خلاصه اگر ما را فرزندان سیاسی و تاریخی خود می­دانید من به خود حق می­دهم که از شما به عنوان یک پدر درخواست کنم که به­خصوص قبل از مرگ سهرابتان شرط ابوت و حق پدری را به جای بیاورید. می­خواهم در سینه­ی تاریخ از قول شما با آشکارترین بیان ثبت شود که مجاهدین را فرزندان سیاسی و تاریخی خود می­دانید. فکر می­کنم که پیشوای ما مصدق نیز همین­گونه انتظارات را از شما دارد». در پایان نیز تذکر داده بود که به قدر سر سوزنی انتظار ندارد که من عقاید خودم را درباره­ی مجاهدین مخفی کنم و انتقاداتی اگر دارم بیان ننمایم.

این نامه البته بسیار در من مؤثر شد و مرا تکان داد. من نمی­توانستم جان­فشانی­های مجاهدین و مظالمی را که بر آنها گذشته و می­گذرد کتمان کنم. من نمی­توانستم انکار کنم که در حال حاضر آنها متشکل­ترین و پرکارترین نیروی مقاومت در برابر فجایع ضدبشری فعلی هستند. با وجود این درباره آنها و روش آنها و آینده آنها تردید و دودلی فراوان داشتم.

اولین تردیدم درباره سازمان چریکی و شبه نظامی و مبارزه مسلحانه آنها بود ولو آنکه اکنون علیه دستگاه ظالم و خونخوار خمینی به کار برده می­شود. در تمام ادوار گذشته، در زمان مصدق و بعد از آن مبارزات ما یعنی سازمان و مبارزات جبهه ملی به صورت اصولی و عملی دو صفت ثابت و ممتاز داشته. یکی آنکه جمعیت ما یک سازمان علنی و آشکار بوده و دیگر آنکه مبارزات ما قانونی بوده است. ما با هرگونه سازمان مخفی و زیرزمینی مخالف بودیم و عقیده داشتیم که این دولت است که با بستن باشگاه­های ما و با توقیف مطبوعات ما و جلوگیری از انتشارات و اجتماعات ما می­خواهد ما را به زیرزمی و فعالیت مخفیانه سوق دهد ولی ما باید علی­رغم آن با صداقت و پاکدامنی و شجاعت و ازخودگذشتگی و تحمل زندان و مشقات و محرومیت­ها بر روش خود ثابت بمانیم. بدان حد که من در یکی از مصاحبه­هایم گفتم که ما حاضریم دولت به جای آنکه مأمور مخفی در اجتماعات ما وارد کند، مأمور رسمی به جلسات شورای ما بفرستد و از مذاکرات ما صورت‌مجلس بردارد. از طرف دیگر، ما در شیوه­های مبارزه به اجتماعات و تظاهرات و اتشارات و سخنرانی و راهپیمایی و مبارزه­ی در انتخابات و احیاناً اعتصابات و تعطیل بازار که مؤثر و فلج­کننده ولی تماماً مسالمت­آمیز و قانونی است، معتقد بودیم و با هرگونه مبارزه­ی غیرقانونی و خشونت­آمیز از قبیل ترور و خرابکاری و آتش­سوزی و بمب­اندازی و مقاومت مسلحانه مخالفت داشتیم و این­گونه اعمال را مخالف اهداف دموکراسی و در جهت منافع دیکتاتورها می­دانستیم. بلیه­ی بزرگی که انقلاب ایران به آن دچار گردید همین بود که در آخرین روزهایی که نظام پوسیده­ی استبدادی در حال فرو ریختن بود و دیگر نیازی به غارت و چپاول و آتش زدن و ویران کردن ابنیه و مؤسسات وجود نداشت، گروه­های درهم و برهم و غیرمنظم و بی­رهبری صحیح به سربازخانه­ها هجوم آوردند و صدها هزار سلاح از هر قبیل را غارت کردند و سازمان­های چریکی مسلح و رقیب با یکدیگر و احیاناً یاغی نسبت به دولت تشکیل دادند و آنها که تصور می­کنند مبارزات مسلحانه باعث سقوط رژیم گردید در اشتباه مطلق هستند. آن نظام را قهر دیرپا و آشتی­ناپذیر ملت و راهپیمایی­هایی میلیونی و اعتصابات همگانی از پا درآورد. سازمانی که به نیروی جنگی خود متکی است و از آن راه می­خواهد به پیروزی برسد و یا حتی از خود دفاع نماید به هنگام پیروزی به حکم ضرورت اجتناب­ناپذیر برای حفظ قدرت و سیطره خویش روش سرکوب و اختناق و انحصارطلبی در پیش خواهد گرفت و همه­ی مواعید دموکراسی را از یاد خواهد برد.

ثانیاً درباره جهان­بینی و موضع­گیری سیاسی بین­المللی مجاهدین مشکوک بودم. آنها همواره در مطبوعات و انتشاراتشان و در مجموعه فعالیت گذشته و حالشان خود را یک­جانبه ضد امپریالیسم غربی و ضد آمریکایی معرفی کردند ولی به شیوه اکثر گروه­های چپ و چپ­نما و چپ­زده هیچ­وقت موضع­گیری روشنی در برابر امپریالیسم روسی نداشته و همواره در مورد آن با نوعی احتیاط آمیخته به جانبداری سخن گفته­اند و حال آنکه امپریالیسم غرب اگر در گذشته توانسته است رژیم­های جابرانه و دست­نشانده بر ما تحمیل کند و در جامعه­ی ما عامل رواج فساد و نفاق بشود تا منابع ما را مورد استعمار و استثمار قرار بدهد، در حال حاضر دنیا دیگر قدرت آن را ندارد که موجودیت ملی ما را مواجه با خطر کند. و برعکس، اگر در این زمان با موضع جغرافیایی و سوق­الجیشی و منابع اقتصادی ممتاز ایران میهن ما در چنبره­ی خفقان­آور رفقا گرفتار شود و در پس پرده آهنین آن قرار بگیرد دیگر خلاصی از آن به آسانی مقدور نخواهد بود. اگر ما در کام امپراتوری روس بیفتیم، به احتمال قوی در معده­ی پرتوان آن هضم خواهیم شد. به عبارت دیگر، امپریالیسم غرب اکنون برای ما خطر آلودگی به بیماری دارد، ولی امپریالیسم شرق خطر مرگ. در بیماری همواره امید شفا هست، ولی مرگ نابودی مطلق است.

مطلب دیگری که در برابر مجاهدین نقطه استفهام بزرگی برای من ترسیم می­کرد، مسئله التقاطی بودن آن­هاست. دستگاه استبدادی و پلیسی شاه در زمان مبارزات انقلابی اخیر مردم ایران آنها را مارکسیست­های اسلامی می­خواند. ما در آن زمان این عنوان را از جمله­ی برچسب­های مجعول و خنده­آور تلقی می­کردیم که معمولاً متناقض و غیرقابل جمع می­دیدیم. بعد از پیروزی انقلاب که تدریجاً مقابله و معارضه­ی مجاهدین علیه آخوندهای بنیان­گرا و انحصارطلب آشکار شد، آقای خمینی و اعوان و انصار او بدواً آنها را به اتهام التقاطی بودن مردود شناختند و بعد هم لقب ناسزای منافق به آنها دادند. منافق اصطلاحاً به شخص یا گروهی گفته می­شد که ظاهراً پیرو یک مسلک و مرام باشد ولی باطناً علیه آن می­کوشد. چنانکه در عهد حضرت رسول عبدالله ابن ابی مظهر مشخص منافقین شناخته می­شد. مجاهدین خویشتن را به آیات قرآنی و شعارهای اسلامی آراستند و به قول خویش خواهان استقرار اسلام راستین هستند، ولی اسلام راستین کدام است؟ و با اسلام خمینی چه فرق دارد؟ حدودش چیست؟ و شاخصش کیست؟ معلوم نیست.

ازطرف دیگر، آنها جزو گروه­های چپ انقلابی ضدسرمایه­داری پیرو مسلک مارکس و در آن میان هم از فرقه­های معتقد به مبارزات چریکی مسلحانه هستند. در اینکه بتوان فلسفه و جامعه­شناسی و جهان­بینی و آئین انقلاب مارکس را که نه تنها غیردینی بلکه اصولاً ضددینی است با دینداری جمع کرد و باز در اینکه بتوان استقرار جامه نوین را که مارکس و انگلس در دوران پختگی از طریق دموکراسی۷ خواهان وصول آن بودند با مجاهدات چریکی تأمین نمود بسیار قابل تردید و محتاج به تحقیق و توضیح است.

برخلاف آنچه مجاهدین علیه آن واکنش نشان می­دهند و از خود دفاع می­کنند، التقاط که عبارت است اخذ عناصر خوب و مجرب یک مجموعه و ترکیب آن با چیزهای خوب و قابل بقاء مجموعه­ی دیگری است نه تنها بد نیست، بلکه مدار زندگی اجتماعی و حتی اساس مسلک دیالکتیکی بر آن است. ولی قابل ترکیب بودن عناصر متضاد و ترکیب التقاط باید روشن و مشخص باشد و این مسائل در گرماگرم مبارزات مجاهدین هنوز معلوم و روشن نیست.

باز مطلب آخری که در مورد مجاهدین شدیداً مرا نگران می­کرد، پذیرفتن حزب دموکرات کردستان و عضویت دکتر قاسملو در شورای مقاومت ملی بود. نه بنی­صدر و نه رجوی و نه هیچ­یک از همکاران آنها نمی­توانند مانند من از مسئله کرد لااقل در قسمتی که مربوط به ایران است، بصیرت داشته باشند. حزب دموکرات کردستان و قاسملو از کجا این حق را به دست آورده­اند که به نمایندگی از مردم کرد ایران تقاضای خودمختاری بنمایند؟ عنصر کرد از هزاران سال پیش، از دیرترین زمانی که تاریخ می­تواند شهادت بدهد، از عناصر تشکیل­دهنده ایران بوده، هیچ­وقت تاریخ و فرهنگ مجزائی از آن نداشته، هیچ قوم ایرانی هیچ اکثریت ایرانی هیچ­وقت اقلیت کرد را مورد ستم قومی و استثمار قرار نداده. اگر مردم مستضعف کرد تا گذشته نزدیک مورد ظلم و ستم قرار گرفتند، از ناحیه امرا و بک­زاده­ها و خان­های خود آنها بوده. من خود کرد هستم. در زمان کودکی من، پدرم دوهزار سوار جنگی در پشت سر خویش داشت. هم فرمانده ایل بود هم قانون­گذار و هم قاضی. داود‌خان امیراعظم که بر یکصدهزار نفر از جمعیت ایل کلهر سلطان مطلق بود و شش هزار سوار جنگی آماده­ی رکاب داشت و او بود که به سودای صدارت همراه سالارالدوله یاغی علیه مشروطیت ایران قیام کرد و تمام غرب ایران تا نزدیکی ساوه را به تصرف درآورد تا از مجاهدین و بختیاری­های مشروطه­طلب شکست خورد و به قتل رسید.

اکنون شهر کرمانشاه با قریب ۴۰۰ هزار جمعیت بزرگ­ترین شهر کردنشین در تمام خاورمیانه است. آیا تاکنون کسی آوای خودمختاری طلبی از مردم آن شهر شنیده است؟ همچنین است تمام استان شیعه مذهب کرمانشاه با بیش از یک میلیون جمعیت و شهرستان ایلام با قریب سیصدهزار جمعیت و شهرستان گروس با جمعیتی معادل ایلام. اگر در کردستان مهاباد و تا حدی سنندج این جنبش پیروانی یافته، به سبب سوابق دیرین اختلافات مذهبی است. خلفای آل عثمان و مفتی­ها و شیخ­های جیره­خوار و عقده­دار آنها از دوران صفویه تا قاجاریه در میان مردم سنی مذهب همواره آتش خصومت و نفاق را دامن زدند. برادران کرد آن نواحی تدریجاً آن­چنان تحت تأثیر آن تبلیغات قرار گرفتند و از خویشتن بیگانه شده­اند که ایرانیان، حتی ایرانیان ترک زبان آذربایجان را هم، عجم و شیعیان را رافضی می­خوانند.

اکنون نیز در زمینه­ی همین سوابق و همین عقده­ها است که سیاست­های خارجی بذر نفاق می­پاشند و فرصت­طلبانی همانند فلان و فلان و فلان در دوره­های مختلف پرورش می­دهند. قاسملو و دار و دسته­ی او مانند حزب کومله جداً جدایی­طلب و مرتبط با سیاست­های خارجی هستند و با ظاهرسازی می­خواهند واقعیت خویش را بپوشانند. مسلم است که وی فعلاً با عراق دشمن ایران ارتباط دارد و از او کمک می­گیرد. مسلم است که اسلحه و وسائل آنها از خارج می­رسد. دیر یا زود این ارتباطات روشن خواهد شد و آن­وقت برای فریب­خوردگان جز رسوایی و پشیمانی چیزی باقی نخواهد ماند.

این تردیدها و این ملاحظات باعث بود که نتوانم به نکته­ی اصلی مورد توقع آقای رجوی و یاران او یعنی تأیید و همکاری با شورای مقاومت ملی، جواب مثبت بدهم. مخصوصاً تدریجاً که مستحضر شدم بین بنی­صدر و دوستان او با رجوی و پیروان او چنان­که باید تفاهم وجود ندارد. خود بنی­صدر در ملاقات اخیرش با من نگرانی خودش را از این جهت پنهان نمی­کرد. از طرف دیگر، حال مزاجی من بر اثر مرارت­های ۱۴ ماه اختفاء و مشقّات مهاجرت و آسیبی که بر پشتم وارد شده بود، بسیار بد و محتاج به پیگیری و معالجه و مدارا بود. با وجود این، چون شاهد جوش و هیجان و ایمان و انضباط و جان­فشانی­های مداوم مجاهدین بودم دریغ داشتم که تمایلات خود را پوشیده بدارم و آن نامه پرلطف و شورانگیز را بدون جواب بگذارم.

بنابراین، چند روز قبل از حرکتم از پاریس جواب بالنسبه مبسوطی در چهار صفحه بزرگ نوشتم و آن را به فرزندم سعید سنجابی که از یاران و همکاران آقای بنی­صدر است دادم که شخصاً به آقای رجوی برساند و در این جواب پس از سپاسگزاری از قدردانی­های او نسبت به خود و تحسین فداکاری­های مجاهدین و محکوم دانستن رژیم ستمگر و ارتجاعی آخوندها و ضرورت مبارزه با آن نوشتم که فعلاً به سبب کسالت و بیماری شدید ناگزیر باید به آمریکا بروم و به معالجه و مداوا بپردازم. اگر خدا عمری و بهبودی عنایت کند باز بر سر وظیفه­ی خود حاضر خواهم بود به شرط آنکه بدانم خدمتم مفید و مؤثر و اراده وحدت ملی در همه­ی نیروهای جانبدار استقلال و آزادی آشکار است. در قسمت آخر نامه لازم دانستم که درباره­ی بعضی از نگرانی­های خود نسبت به مجاهدین اشاراتی بکنم ولی نه با صراحتی که حاکی از سرزنش و بی­اعتمادی باشد. عین آن قسمت را بی­مناسبت نمی­دانم که در این جا بیان کنم و آن این است: «رابعاً در نامه­ی خودتان با فروتنی مرقوم داشته­اید که توقع ندارید من با همه­ی نظریات و عملیات مجاهدین موافق و هم­سلیقه باشم و برای راهنمایی­ها و تجارب بنده اجر و احترام قائل هستید. در این خصوص اگر اجازه بدهید تذکّر چند نکته را مختصراً لازم می­دانم. اول اینکه؛ شما با نهایت درایت و از خودگذشتگی سعی نمایید که مانند حکومت کار به­دستان حزب جمهوری اسلامی عنوان انحصارطلبی به شما زده نشود و قبول کنید که با افراد و جمعیّت­ها و دسته­های دیگر هرچند در پاره­ای از اصول موافق نباشید، ولی صمیمانه ضدرژیم و ملی و غیروابسته­ی به اجنبی باشند، در یک جبهه وسیع همکاری نمایید تا برای آنها اطمینان حاصل شود که به هنگام پیروزی همه در یک نظام و دموکراسی استقرار پیدا کرده، سهیم و شریک خواهند بود.

دوم آنکه؛ مبارزه دیرپای ملت ایران علیه استبداد به منظور استقرار حاکمیت ملی و مردمی مغایر با هر نوع ولایت و قیمومیّت ویژه­ای از جانب هر فرد و هر عقیده و هر ایدئولوژی هر طبقه و یا گروه می­باشد. از مشروطه تا به­حال هرگاه که نسبت به تمامیّت و عام بودن این حاکمیت محدودیت ایجاد کردند کار سرانجام به سیاه­ترین استبداد کشیده است. تا به امروز که به نام یک عقیده خاص تحت عنوان ولایت فقیه باز مجدداً مردم را به بند کشیدند. به نظر من، باید قبل از هر چیز کوشش متوجه استقرار حاکمیت و ولایت مردم بر امور خودشان باشد. به ترتیبی که چه در وضع قانون و چه در اجرای آن، بالاترین مراجع و مقامات و منبعِ تصمیمات، تنها و تنها اراده­ی مردم باشد.

سوم آنکه؛ در اصول مربوط به خودمختاری­های محلی باید مراقب باشید که ایرادات و تهمت­هایی نظیر آنچه شایسته پیشه­وری و هم­دستان او بود به شما و همرزمان شما وارد نشود. من می­دانم که شما ایران­دوست و عاشق عظمت و وحدت و یکپارچگی این ملّت هستید. بنابراین در این رابطه باید خواهان نظامی باشیم که شامل تمام سرزمین ایران بشود و مردم تمام استان­های ایران از مزایای آن یکسان بهره­مند گردند. شما می­دانید موضوع «خلق­ها» در این زمان مانند موضوع اقلیّت­ها در گذشته از وسایل تبلیغات و تحریکات سیاست­های استعماری بوده تا ملّت­هایی را که هزاران سال در کنار یکدیگر در پیروزی و ناکامی­ها و شکست­ها شریک بودند به سود منافع خود تجزیه و تقسیم کنند.

چهارم آنکه؛ استقرار یک نظام عادل و سنجیده اجتماعی و اقتصادی که امروزه به سوسیالیسم نامدار شده و همه­ی گروه­ها و جوانان پرشور ایده­آلیست می­خواهند عنوان افتخارآمیز چپ­گرایی به خود بدهند اگر بدون تحمیل زور و استبداد متضمن آبادی و آزادی و دموکراسی باشد از جمله اموری نیست که با یک حرکت انقلابی و آنی امکان­پذیر و ثمربخش باشد. کارها و نظامات انسانی مانند کار و نظام خدا نیست که بفرماید: «کون فیکون» اکنون شصت سال بیشتر است که تجربه سوسیالیستی طی برنامه­های پنج­ساله متعدد با تمام قدرت جبر و زور و سرمایه­گذاری دولتی در بیست و دو میلیون کیلومترمربع سرزمین شوروی با آن همه ماده خاک و آب و هوا و منابع طبیعی به موقع اجرا گذاشته شده و با وجود این هنوز کشاورزی آن کشور لنگ و محتاج به واردات خارجه است. محصولات صنعتی آن قابل مقایسه با محصولات صنعتی اروپا و آمریکا و ژاپن نیست. کارگران و کشاورزان آن از سطح زندگی و رفاه و آزادی کارگران و کشاورزان آمریکایی برخوردار نیستند. استقرار یک نظام عادل و آزاد و آبادکننده در هر کشوری زمان می­خواهد و محتاج به تجربیّات متعدد و آگاهی­های فراوان از اوضاع جغرافیایی و انسانی آن کشور است. بنابراین، هر جمعیّت و هر نهضت آزادی­خواه که بخواهد سرمنشاء یک انقلاب و یک تحول انسانی و اجتماعی و اقتصادی عمیق در کشور خود بشود، ناچار باید در ابتدا یک نظام اقتصادی مختلط مرکب از بخش عمومی و بخش خصوصی و بخش تعاونی را برنامه عمل خود قرار بدهد و برنامه­های اجتماعی کردن حیات جمعی را تدریجاً و با فراهم شدن وسایل عملی سازد. این چنین تدبیری هم عملی است و هم موجب جلب اعتماد طبقات مختلف و روی آوردن آنها به نهضت انقلابی می­شود».

این بود آن مطلبی که در پایان نامه­ام به او جواب دادم و بعد به دنباله مطلب خود می­پردازم.

به هنگام اقامتم در پاریس علاوه بر مراجعات گوناگون هم­وطنان که شرح آن گذشت، بعضی از جراید و خبرنگاری­های خارجی هم همین که از فرار من و ورودم به پاریس اطلاع یافتند، کنجکاو شدند و در مقام مذاکره و مصاحبه برآمدند. از آن جمله بودند بعضی از روزنامه­های معروف پاریس و بخش فارسی­گوی بی.بی.سی لندن، ولی من با وجود علاقه بعض از دوستان همه­ی این مراجعات را با بی­اعتنایی و خونسردی رد کردم، زیرا با وضعی که شاهد ایرانیان در پاریس بودم، با آشفتگی و چند دستگی و ناتوانی که گریبان‌گیر مهاجرین و مخالفان رژیم شده و با وابستگی و بند و بست بعضی از آنها با سیاست­های خارجی برای مبارزه خود برنامه­ای به نام جبهه ملی و یا به صورت همکاری با دیگران یا به عنوان مستقل و منفرد نداشتم. بنابراین فعلاً مذاکره و مصاحبه با خبرگزاری­ها را مفید و مؤثر نمی­دانستم. حاصل این مصاحبه­ها عبارت می­شد از مقداری خودنمایی و یک مشت نوحه­گری درباره­ی ایران و مصائب جنگ تحمیل شده بر آن و مظالم و بی­شعوری­های آخوندها یا جر و بحث راجع به اعمال و رفتار گذشته و یا مشاجره با بعضی از افراد و گروه­ها که اینک در برابر رژیم صف­آرایی می­کنند. من نه اهل روضه­خوانی بودم و نه در گذشته­ی خویش ضعف و ذلالتی می­دیدم و نه مناسب می­دانستم که وارد مشاجرات شخصی و گروهی بشوم. مصاحبه با خبرگزاری­ها وقتی مفید است که نهضت در موضع قدرت و بدان حد نیرومند باشد که حوادث بیافریند و خبرنگاری­ها را دنبال خود بکشد. چنان­که زمانی در مصاحبه مطبوعاتی من در تهران خودبه­خود بیش از یک­صد نفر از نمایندگان مطبوعات و خبرگزاری­های جهان شرکت می­کردند. به­ویژه متوجّه بودم که خبرنگاری­ها و مخصوصاً بی.بی.سی لندن مصاحبه مرا در جهت گرایش­های سیاسی خود هدایت و منعکس خواهد کرد. از همین قبیل بود عمل آقای امیرطاهری روزنامه­نگار معروف در لندن که به منزل ما تلفن کرده و اصرار داشته بود که به عنوان خبر مسائلی سر هم ببافد و در روزنامه­اش به چاپ بزند مبنی بر اینکه من اختیارات خودم را در جبهه ملی به آقای دکتر مدنی واگذار کرده و گفته­ام که رژیم خمینی در ایران پایدار است.

از طرف فرزندانم در آمریکا خسرو پسر بزرگم که در ایالت کالیفرنیا به کشاورزی مشغول و دارای همسری آمریکایی و پسری ده ساله همنام خود من است و دکتر پرویز فرزند دوم من که وی نیز متأهل و در دانشکده­ی پزشکی دانشگاه ایالت ایلینوی با سمت استادی به طبابت اشتغال دارد مرتباً به ما تلفن می­شد که هرچه زودتر به آمریکا برویم. در همان روزهای اول ورود ما به پاریس هم چندهزار دلار برای ما حواله کردند. در اینجا لازم است بنویسم که تمام دارایی خانم و من از زمان عزیمت ما از تهران منحصر به چندهزار مارک آلمانی بود که همسرم آن را در کیسه کوچکی به گردن خویش آویخته و یک هزار مارک آن در ترکیه به مصرف رسیده بود. ما دیگر نه نقدینه و جواهری همراه خود و نه مالی و نه حسابی در بانک­های خارجی داشتیم.